“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
776
BIOLOGIYA DARSLARIDA IQTIDORLI O‘QUVCHILAR BILAN ISHLASHDA
INTERFAOL METODLARDAN SAMARALI FOYDALANISH
Omonqulov Ulug’bek Maxsiddin o‘g‘li
Nizomiy nomidagi UZMPU “Biologiya va uni
o‘qitish metodikasi” kafedrasi o‘qituvchisi.
omonqulovulugbek11@gmail.com
Murodxo
ʻ
jayeva Mukambarxon Dilshodxo
ʻ
ja qizi
Nizomiy nomidagi UZMPU
Biologiya yo‘nalishi talabasi
mukambarxonmurodxojayeva@gmail.com
Xomitboyeva Kamola Orif qizi
Nizomiy nomidagi UZMPU
Biologiya yo‘nalishi talabasi
kamolakhamitboyeva@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15612753
Annotatsiya:
Ushbu maqola umumiy o‘rta ta’lim maktablarida biologiya darslarini o‘tishda
interfaol metodlardan samarali foydalanish usullari haqida
Kalit So‘zlar:
Pedagogik texnologiyalar, Metodlar, teskor savol-javob, kichik guruhlarda
ishlash, “Biologik diktant”, “Zinama-zina”, “Aqliy hujum”, “Klaster”, “BBB”, “Muammoli vaziyat”,
“Rolli o‘yinlar, “Bingo”, “Idrok xaritasi”, “venn diagrammasi”
Аннотация
:
Эта
статья
о
том
,
как
эффективно
использовать
интерактивные
методы
при
проведении
уроков
биологии
в
средних
общеобразовательных
школах
Ключевые
слова
:
Педагогические
технологии
,
методы
,
обратные
вопросы
и
ответы
,
работа
в
малых
группах
, “
биологический
диктант
”, “
лестница
-
Лестница
”, “
мозговой
штурм
”,
“
кластер
”, “
ГЭБ
”, “
проблемная
ситуация
”, “
сюжетно
-
ролевые
игры
“,”
бинго
“ ,”
диаграмма
Венна
”
Abstract
: This article is about how to effectively use interactive methods in biology lessons
in secondary schools.
Keywords:
Pedagogical technologies, methods, tescor Q & A, work in small groups,
“biological dictation”, “Zinama-zina”, “mental attack”, “BBB”, “problem situation”, “role-playing
games, “Bingo”, “perception map”, “venn diagram”
Kirish
. Hozirgi vaqtda ta’lim jarayonida o‘qitishning zamonaviy metodlari va zamonaviy
pedagogik texnologiyalari keng qo‘llanilmoqda. O‘qitishning zamonaviy metodlarini qo‘llash
o‘qitish jarayonida yuqori samaradorlikka erishishga yordam beradi. Pedagogikada bunday metod va
texnologiyalar juda ko‘p bo’lib, ularni har bir fan va fanning mazmunidan kelib chiqib tanlash
maqsadga muvofiq. An’anaviy dars shaklini saqlab qolgan holda uni ta’lim oluvchilar faoliyatini
faollashtiradigan turli-tuman metodlar bilan boyitish ta’lim oluvchilarning o‘zlashtirish darajasi
o‘sishiga olib keladi. Buning uchun dars jarayoni oqilona tashkil qilinishi, ta’lim beruvchi tomonidan
ta’lim oluvchilarning qiziqishini orttirib, ularning ta’lim jarayonida faolligi muttasil rag‘batlantirib
turilishi, o‘quv materialini kichik guruhlarga bo‘lib, ularning mazmunini ochishda aqliy hujum,
insert, bahs-munozara, muammoli vaziyat, yo‘naltiruvchi matn, loyiha, rolli o‘yinlar kabi metodlarni
qo‘llash va ta’lim oluvchilarni amaliy mashqlarni mustaqil bajarishga undash talab etiladi. Misol
uchun Interfaol metod biror faoliyat yoki muammoni o‘zaro muloqotda, o‘zaro bahs-munozarada
fikrlash asnosida, hamjixdtlik bilan hal etishga yordam beradi. Bu metodning afzalligi shundaki,
butun faoliyat o‘quvchilarni mustaqil fikrlashga o‘rgatib, mustaqil hayotga tayyorlaydi.[1,2.]
Yodimizdan chiqarmasligimiz kerakki barcha pedagogik texnologiyalarning ham o‘qitish
meodlarining ham maqsadi darsni samaraliroq va qiziqarliroq tashkil etish hamda o‘quvchilarning
o‘quv bilish faoliyati yanada faollashtirishga qaratilgan bo‘lishi lozim. 7-11-sinflarda biologiya
darslarida biz bir qancha pedagogik texnologiyalar va metodlardan foydalansak bo’ladi. “Biologik
diktant”, “Zinama-zina” “Aqliy hujum”, ”Klaster”, ”BBB”, “Davra suhbati”, “Zanjir”, “Rolli
o‘yinlar,” Idrok xaritasi”, “Topgan topaloq”, “Insert “, “Kichik guruhlarda ishlash”, kabi bir qancha
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
777
interfaol metodlardan foydalanish yuqori samara beradi. Quyida shulardan ayrimlari bilan tanishamiz
[1].
“Rolli o‘yinlar” usuli
- Tabiat jarayonlarini dramatizatsiya qilish orqali iqtidorli
o‘quvchilarni biologiya faniga yanada qiziqtirish mumkin. Masalan, “O‘simliklarning changlanish
jarayoni” mavzusida o‘quvchilar o‘simlik, hasharot va shamol rollarini bajarib, bu jarayonni amalda
ko‘rsatishi mumkin. Tabiatda har bir tirik organizm o‘z vazifasiga ega. O‘simliklarning changlanish
jarayoni esa tabiat muvozanatini saqlab turadigan muhim biologik jarayonlardan biridir. Changlanish
natijasida o‘simliklar urug‘ hosil qiladi va ko‘payadi. Bu jarayon shamol, suv, hasharotlar, qushlar
yoki boshqa hayvonlar yordamida sodir bo‘ladi.
O‘quvchilar bu jarayonni kitoblardan o‘qish orqali tushunishlari mumkin, ammo uni jonli
tajriba orqali o‘rganish yanada samarali bo‘ladi. Shu sababli, darsda “Rolli o‘yinlar” metodidan
foydalanamiz. Bu usul orqali o‘quvchilar changlanish jarayonining ishtirokchilari bo‘lib, biologik
jarayonni bevosita o‘zlari gavdalantiradilar.
”
Atamalar zanjiri
”. Bu metod orqali o‘quvchilarning qanchalik zukkoligi, teskor fikrlay
olish qobilyati, aytilgan ma’lumotlarni eslab qola olishqobilaytlari va fanga bilishga bo‘lgan
ishtiyoqini oshirish va tekshirish mumkin Bu metodda o‘quvchilar 3 guruhga bo‘linadi. Har bir
guruhdan navbat bilan bittadan vakil chiqadi. Har bir jamoadan chiqqan vakillar o‘tilgan mavzu
doirasidagi atamalarni navbatma-navbat aytishadi. To‘xtab qolgan o‘quvchining guruhi yutqazgan
hisoblanadi.
“Har kim – har kimga o
ʻ
rgatadi
” metodi. Ushbu metod sinfdagi iqtidorli o‘quvchilarning
o
ʻ
rgatuvchiga aylanishidir, ya’ni ma’lum bilimlarni o
ʻ
zlashtirgach, o‘z tengqurlari bilan baham
ko
ʻ
rish imkonini beruvchi o
ʻ
qitish uslubidir[1,5.].
Bu metodning maqsadi o
ʻ
quvchilarga o
ʻ
qitish jarayonida zarur bo
ʻ
lgan axborot maksimumini
berish, ayni paytda o‘z tengqurlaridan o‘quvchida axborot olish yoki ularga berishga qiziqish
uyg
ʻ
otishdir. Shuningdek axborot hajmini olgan o‘quvchi ma’lum vaqt davomida uni iloji boricha
ko
ʻ
proq o
ʻ
rtoqlariga yetkazadi.
”Venn diagrammasi”
Bu metod o‘quvchilar o‘tilgan mavzularni mustahkamlash ikki-uch
yoki undan ham ko‘proq mavzularni bir vaqtning o‘zida o‘zaro taqqoslab ular o‘rtasidagi o‘xshashlik,
farqlar va bogliqliklarni bilish imkonini yaratadi. Misol uchun o‘quvchilarga diagramma ko‘rinishi
chizilgan qog‘oz tarqatiladi yoki doskaga chiziladi. Diagramma ichiga ikki o‘simlikning yoki ikki
hayvonning nomi yoziladi yoki oila, turkumlarni ham yozish mumkin. O‘quvchilar diagrammaning
alohida qismiga farqli jihatlarni, kesishgan qismiga esa umumiy jihatlarni qayd etishadi. Masalan,
diagrammaning bir tomonga ochiq urug‘li o‘simliklar, bir tomonga esa yopiq urug‘li o‘simliklar deb
yoziladi. O‘quvchilar har ikki tomonga farqli jihatlarni kesishgan nuqtaga esa umumiy jihatlarni
yozishi lozim [3].
Darslarda pedagogik texnologiyalar va turli interfaol metodlardan samarali foydalanish
уа
ngi
biliml
а
rni
о
‘zl
а
shtirish j
а
r
ауо
nid
а
h
а
m muhim r
о
l
о
‘
у
n
ау
di.
О
‘rg
а
nilg
а
n n
а
z
а
ri
у
m
а
t
е
ri
а
l
а
m
а
li
уо
tg
а
t
а
tbiq qilin
ауо
tg
а
nd
а
,
о
‘quv
с
hil
а
r
о
‘zl
а
rini
уа
ngi v
а
zi
уа
tl
а
rd
а
sin
а
b k
о
‘rish imk
о
ni
уа
tig
а
е
g
а
b
о
‘l
а
dil
а
r, bu
е
s
а
ul
а
rning must
а
qil fikrl
а
sh v
а
mu
а
mm
о
l
а
rni h
а
l qilish q
о
bili
уа
tini riv
о
jl
а
ntir
а
di.
О
‘rg
а
nish j
а
r
ауо
nining int
е
r
а
ktivligi
о
rq
а
li
о
‘quv
с
hil
а
r n
а
f
а
q
а
t bilim
о
lish
а
di, b
а
lki
уа
n
а
d
а
qiziq
а
rli
v
а
s
а
m
а
r
а
li t
а
rzd
а
о
‘z biliml
а
rini k
е
ng
ау
tirishl
а
ri mumkin.
О
‘qish j
а
r
ауо
nid
а
,
ау
niqs
а
,
уа
ngi
m
а
t
е
ri
а
ll
а
rni
о
‘rg
а
nish v
а
qtid
а
, qo‘llanilga interfaol metodlar yordamida,
о
‘quv
с
hil
а
r
о
‘z biliml
а
rini
t
а
hlil qilish,
уах
shil
а
sh v
а
с
huqurr
о
q tushunish imk
о
ni
уа
tig
а
е
g
а
b
о
‘l
а
dil
а
r.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1. J.O.Tolipova, A.T.G‘ofurov Biologiya ta’limi texnologiyalari - Toshkent: “O‘qituvchi”
2002 2. G‘ofurov.A.T, Tolipova.J.O va boshqalar Biologiya o‘qitish metodikasi. Toshkent. 2013 yil
2. Z
а
yniyev, S. "F
а
n olimpi
а
d
а
l
а
rining t
а
shkil etish m
а
zmuni, t
а
hlili v
а
t
а
’lim-t
а
rbiy
а
d
а
gi
o‘rni." Science
а
nd innov
а
tion 1.B8 (2022): 229-234.
3. Doniyorov, M. (2023). “Biologiya darslarida pisa topshiriqlaridan foydalanish”.
Biologiyaning Zamonaviy Tendensiyalari: Muammolar Va Yechimlar, 1(5), 789–791
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
778
4.
S.Jumayev. (2022). Pedagogical foundations of the development of educational and
creative activities in the teaching of molecular biology in the continuing education system
5.
OMONQULOV U. Bo‘lajak biologiya o‘qituvchilarining iqtidorli o‘quvchilar bilan
ishlashga metodik tayyorlashning konseptual asoslari //News of the NUUz. – 2024. –
Т
. 1. –
№
. 1.2.
–
С
. 177-180
