“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
710
UDK 631.634.
GREK YONG‘OG‘I NAVLARI DARAXTLARINI O‘G‘ITLASHDAN OLDIN SHOX-
SHABBALARINING BIOMETRIK KO‘RSATKICHLARI
Akbaraliyev Islombek Raximberdievich
, q.x.f.f.d.,
Akademik. M.Mirzayev nomidagi BUVITI Toshkent ilmiy-tajriba stansiyasi direktor
o‘rinbosari
Ismatova Lobar No‘mon qizi,
Akademik. M.Mirzayev nomidagi BUVITI tayanch doktoranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15589210
Annotatsiya
: Bo‘stonliq tumanida joylashgan Grek yong‘og‘i kolleksiyasida 16 ta navdan
iborat xosilli bog‘larda daraxtlarning bo‘yi va tanasini o‘lchamlari, shox-shabbalarining o‘lchamlari,
proeksiyasi va shox-shabbalarining xajmi aniqlangan.
Kalit so‘zlar
: Grek yong‘og‘i, navlar, shox-shabbalar, daraxt, barg, Ideal, kolleksiya bog‘.
Abstract:
In the walnut collection located in the Bostanlyk district, the height and trunk
dimensions of trees, the dimensions of their branches, the projection and volume of their branches
were determined in productive orchards of 16 varieties.
Key words:
Walnut, Varieties, Branches, Tree, Leaf, Ideal, Collection Garden.
Аннот
a
ция
:
В
коллекции
ореха
грецкого
,
расположенной
в
Бостанлыкском
районе
,
в
продуктивных
насаждениях
16
сортов
определены
высота
и
размеры
ствола
деревьев
,
размеры
их
ветвей
,
проекция
и
объем
ветвей
.
Ключевые
слова
:
Орех
,
Сорта
,
Ветки
,
Дерево
,
Лист
,
Идель
,
Коллекция
Сад
.
KIRISH
Jahonda yong‘oq mevalarini yetishtirish va eksport qilishda yetakchi o‘rinlarni Xitoy, AQSh,
Eron, Turkiya, Meksika, Ukraina va Chili davlatlari egallamoqda. Dunyoning barcha davlatlari uchun
yong‘oq yetishtirish, hosildorlikni oshirish, meva sifatini yaxshilashda yong‘oq bog‘larida
agratexnik tadbirlarini o‘z vaqtida o‘tkazilmaganda, bioekologik xususiyatlari va ularga qarshi ilg‘or
resurstejamkor kurash choralarini yaratish kabi ustuvor yo‘nalishlarda ilmiy-tadqiqotlar olib borish
bugungi kunning dolzarb masalalaridan biri hisoblanadi.
Respublikada intensiv texnologiyalar asosida yetishtiriladigan yong‘oq bog‘lari maydonlarini
kengaytirish va ularning hosildorligini oshirishda agratexnikka alohida e’tibor qaratish lozim.
Chunki, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 7 fevraldagi PF-4947-son Farmonining
3.3 bandida «...qishloq xo‘jaligida ishlab chiqarishni izchil rivojlantirish, mamlakat oziq-ovqat
xavfsizligini yanada mustahkamlash, ekologik toza mahsulotlar ishlab chiqarishni kengaytirish, paxta
va boshoqli don ekiladigan maydonlarni qisqartirish, bo‘shagan yerlarga yangi intensiv bog‘lar barpo
etish, kasalliklarga chidamli, mahalliy yer-iqlim va ekologik sharoitlarga moslashgan qishloq
xo‘jaligi ekinlarining yangi seleksion navlarini yaratish va ishlab chiqarishga joriy etish» muhim
strategik vazifalardan hisoblanadi.
TADQIQOT USLUBI:
Dala tajribalarini o‘tkazishda butun Rossiya meva ekinlar seleksiyasi ilmiy-tadqiqot instituti
tomonidan ishlab chiqilgan “(Orel 1999) “Mevalar, rezavor mevali va yong‘oq o‘simliklari navlarini
o‘rganish usuli asosida olib borildi.
TADQIQOT NATIJALARI.
“Yong‘oq (
Juglans regia
L.) navlarining agrobiologik xususiyatlari hamda hosildorligi va
sifatiga mineral o‘g‘itlarni ta’siri”ni o‘rganishda tadqiqotlardagi 10×10 m ekish sxemasida 1957-
1968 yillarda ekilgan 66-55 yoshli bo‘lgan grek yong‘og‘i navlaridagi 4 dona daraxtlarning biometrik
o‘lchamlari o‘tkazildi.
Taqqoslanayotgan grek yong‘og‘i navlari daraxt balandligi bo‘yicha Ideal (st) navida – 997,3
sm bo‘lib, unga nisbatan daraxt balandligi Uzbekskiy skoroplodniy navida 8,4 % yoki 84,0 sm ga
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
711
bo‘lganligi aniqlandi. Biroq, taqqoslanayotgan boshqa grek yong‘og‘i navlarida Tonkoskorlupn
ы
y
(394,7 sm), Gvardeyskiy (395,0 sm), Gissarskiy (395,0 sm), Grozdevidn
ы
y (395,4 sm) va
Kazaxstanskiy (399,0 sm) navlarida daraxt balandligi 394,7-399,0 sm gacha balandroq bo‘lgan
bo‘lsa, Rodina (404,7 sm), Gibridn
ы
y (417,4 sm), Istiqlol (425,4 sm), Panfiloves (443,0 sm),
Yubileyn
ы
y
(444,7
sm),
Mirn
ы
y
(452,0 sm), Bostanl
ы
kskiy (454,4 sm), Konsayskiy (456,4 sm) va Pioner (461,0 sm) navlarining
daraxt
balandligi
Ideal
(st)
naviga
nisbatan
404,7-444,7 sm gacha balandlikda bo‘lganligi aniqlandi (1-jadvalga qarang).
Standart
Ideal
(st)
navi
daraxtlarining
tanasini
balandligi
126,6 sm bo‘lib, unga nisbatan 1,9-4,0 sm yoki 1,5-3,2 foizga balandroq Uzbekskiy skoroplodn
ы
y
(128,5 sm) va Kazaxstanskiy (130,6 sm) navlarida daraxt tanasini baland shakllandi. Istiqlol,
Panfiloves, Grozdevidn
ы
y va Rodina navlarida Ideal (st) naviga nisbatan daraxt tanasi balandligi
24,6-27,6 sm oralig‘ida baland, Gissarskiy, Mirn
ы
y, Pioner, Gibridn
ы
y, Bostanl
ы
kskiy,
Tonkoskorlupn
ы
y, Konsayskiy va Yubileyn
ы
y navlarida esa 30,1-39,5 sm gacha hamda eng baland
daraxt tanasi standart navga nisbatan 137,0 foiz yoki 46,8 sm baland Gvardeyskiy navida ekanligi
aniqlandi.
1-jadvaldagi ma’lumotlar taxlillariga ko‘ra, grek yong‘og‘i navlari-ning daraxt tanasini
diametri 122,9...145,3 sm oralig‘ida bo‘lib, kichikroq daraxt tanasi diametrini Uzbekskiy
skoroplodn
ы
y (122,9 sm) navida shakllanganligi aniqlandi. Bu esa, Ideal (st) naviga nisbatan 2,7
foizga yoki 3,4 sm ga kichikroq bo‘lganligi ma’lum bo‘ldi.
1-jadval
Grek yong‘og‘i navlari daraxti va shox-shabbalarining biometrik ko‘rsatkichlari
2025 y.)
Ideal (st) naviga (126,3 sm) nisbatan Bostanlikskiy, Gibridniy, Rodina, Grozdevidn
ы
y,
Yubileyn
ы
y, Panfiloves, Tonkoskorlupn
ы
y va Gvardeyskiy navlarida daraxt tanasi diametri 3,6 sm
dan 9,7 sm gacha hamda Konsayskiy, Pioner, Gissarskiy, Kazaxstanskiy, Mirn
ы
y va Istiqlol
navlarida esa – 10,9 sm dan 19,0 sm gacha qalin shakllanganligi aniqlandi.
Grek yong‘og‘i navlaridan Ideal (st) navida shox-shabbalarning balandligi – 870,7 sm bo‘lgan
bo‘lsa, unga nisbatan Uzbekskiy skoroplodn
ы
y navida 9,4 foizga yoki 82,2 sm ga baland
shakllanganligi aniqlandi. Biroq, Ideal (st) naviga (870,7 sm) nisbatan 40,0-45,4 % yoki 348,3..395,0
sm baland bo‘lgan Gvardeyskiy, Tonkoskorlupn
ы
y, Gissarskiy, Grozdevidn
ы
y, Rodina, Gibridn
ы
y
Navlar nomi
Daraxt
balandli
gi, sm
Daraxt tanasining,
sm
Shox-sh
а
bb
а
kengligi, sm
Shox-
shabba
proeksiyasi,
m
2
Shox-
shabba
xajmi, m
3
balandli
gi
diamet
ri
balandligi
qatorda
qator
oralig‘ida
Ideal (st)
997,3
126,6
126,3
870,7
217,3
263,0
5,9
51,7
Bostanl
ы
kskiy
1451,7
158,5
129,9
1293,2
313,0
342,3
10,8
141,2
Tonkoskorlupn
1392,0
160,3
134,1
1231,7
343,7
346,0
11,9
146,9
Yubileyn
ы
y
1442,0
166,1
133,5
1275,9
371,3
376,3
13,9
178,8
Gvardeyskiy
1392,3
173,4
136,0
1219,0
288,3
329,7
9,6
117,4
Gibridn
ы
y
1414,7
157,3
131,6
1257,4
367,7
375,3
13,8
174,1
Gissarskiy
1392,3
156,7
138,7
1235,7
363,0
326,3
11,9
147,7
Grozdevidn
ы
y
1392,7
153,4
132,7
1239,3
362,0
303,7
11,0
136,7
Istiqlol
1422,7
151,2
145,3
1271,5
323,0
404,3
13,3
171,3
Kazaxstanskiy
1396,3
130,6
141,0
1265,7
363,0
357,7
13,1
166,6
Konsayskiy
1453,7
161,2
137,2
1292,5
265,3
313,3
8,3
108,3
Mirn
ы
y
1449,3
156,7
143,6
1292,6
283,7
336,7
9,7
126,5
Panfiloves
1440,3
151,5
133,9
1288,8
362,0
338,7
12,3
160,2
Pioner
1458,3
157,2
138,0
1301,2
354,0
326,0
11,6
152,2
Rodina
1402,0
154,2
132,5
1247,8
349,0
281,0
9,9
124,4
Uzbekskiy
skoroplodn
ы
y
1081,3
128,5
122,9
952,9
259,7
230,3
6,1
58,1
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
712
va Kazaxstanskiy navlar hamda 46,0-49,4 % yoki 400,8.. 430,5 sm baland bo‘lgan Istiqlol,
Yubileyn
ы
y, Panfiloves, Konsayskiy, Mirn
ы
y, Bostanl
ы
kskiy va Pioner navlarida ekanligi ma’lum
bo‘ldi.
Taqqqoslanayotgan grek yong‘og‘ining qator oralig‘idagi shox-shabba kengligi Ideal (st)
navida – 263,0 sm bo‘lib, unga nisbatan qator oralig‘ida-gi ixcham shox-shabba kengligi 12,4 foizga
yoki 32,7 sm Uzbekskiy skoroplodn
ы
y navida (230,3 sm) ekanligi aniqlandi.
Qator oralig‘idagi shox-shabba kengligi Ideal (st) naviga nisbatan 112,3-141,3 sm (yoki 42,7-
53,7 %) gacha – Gibridn
ы
y (112,3 sm; 42,7 %), Yubileyn
ы
y (113,3 sm; 43,1 %) va Istiqlol (141,3
sm; 53,7 %) navlarida shakllandi.
Grek yong‘og‘i daraxtlaridagi shox-shabba xajmi Ideal (st) navida –51,7 m
3
bo‘lib, standart
navga nisbatan Uzbekskiy skoroplodn
ы
y (58,1 m
3
) navida shox-shabba xajmi 6,4 m
3
kenglik ekanligi
aniqlandi. Biroq, Konsayskiy (56,6 m
3
), Gvardeyskiy (65,7 m
3
), Rodina (72,7 m
3
), Mirn
ы
y (74,8 m
3
),
Grozdevidn
ы
y (85,0 m
3
), Bostanl
ы
kskiy (89,5 m
3
), Tonkoskorlupn
ы
y (95,2 m
3
), Gissarskiy (96,0
m
3
) va Pioner (100,5 m
3
) navlarida esa Ideal (st) naviga nisbatan 209,5...294,4 % ga katta shox-shabba
xajmi shakllangan bo‘lsa, Panfiloves (108,5 m
3
), Kazaxstanskiy (114,9 m
3
), Istiqlol (119,6 m
3
),
Gibridn
ы
y (122,4 m
3
) va Yubileyn
ы
y (127,1 m
3
) navlarida shox-shabba xajmi 309,9... 345,8 % juda
keng bo‘lganligi aniqlandi.
XULOSA
Grek yong‘og‘ining Ideal (st) naviga nisbatan Uzbekskiy skoroplodn
ы
y navida daraxt bo‘yi –
84,0 sm (7,8 %), tanasi – 1,9 sm (1,5 %) baland shakllangan bo‘lsa, aksincha daraxt tanasi diametri
– 13,4 sm (2,7 %) kichik bo‘lganligi aniqlandi. Boshqa grek yong‘og‘i navlarda Ideal (st) naviga
nisbatan mutanosib ravishda 461,0-394,7; 46,8-24,6 va 19,0-3,6 sm yuqori bo‘ldi.
Shox-shabbalarning balandligi hamda qator va qator oralig‘idagi kengligi Ideal (st) naviga
nisbatan mutanosib ravishda 430,5-348,3; 154,0-48,0 va 141,3-18,0 sm yuqori bo‘lgan bo‘lsa,
Uzbekskiy skoroplodn
ы
y navida – 9,4; 19,5 va 12,4 % ixcham shox-shabba shakllanganligi
aniqlandi.
Shox-shabba proek
ц
iyasi Ideal naviga (5,9 m2) nisbatan Uzbekskiy skoroplodn
ы
y navida 3,4
% (0,2 m2) kengroq, aksincha boshqa navlarda 2,4...8,0 m2 yoki 40,7... 235,6 % oralig‘ida katta
bo‘lgan bo‘lsa, kichik shox-shabba xajmli Ideal naviga (51,7 m3) nisbatan 6,4 m3 kengroq Uzbekskiy
skoroplodn
ы
y (58,1 m3) navida, boshqa navlarda esa 309,9... 345,8 % juda keng shox-shabba xajmli
bo‘lganligi aniqlandi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YHATI
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 7 fevraldagi PF-4947-son Farmoni.
2.
Rixter A.A., Yadrov A.A. Gretskiy orex. – Moskva: Agropromizdat, 1985.
3.
S.S Kalmikov (1956) ning 1938 yildagi kuzatuvlari natijalari.
4.
Sobirov M.K. Tomorqa bog‘ parvarishi Toshkent “Mehnat” 1985.
5.
Kuznesov V.V. Orexoidnie kultur
ы
Uzbekistana. Tashkent, 1938.
