“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
699
SHO`RLANGAN TUPROQLARNING KIMYOVIY IFLOSLANISHI VA ULARNING
TA`SIRINI KAMAYTIRISH (SEMENT ZAVODI MISOLIDA)
Reymova Feruza Nietbaevna
Qoraqalpoq davlat universiteti Ekologiya va tuproqshunoslik kaferdasi,
tayanich doktoranti
reymovaferuza1@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15589135
Annotatsiya:
kimyoviy moddalar, ifloslangan tuproqlar, tuproq xossalarining buzilishi,
agrokimyoviy taxlil natiyjalari,sement zavodining faoliyati.
Abstract:
chemical substances, contaminated soils, deterioration of soil properties, results of
agrochemical analysis, activity of the cement plant.
Аннотация
:
химические
вещества
,
загрязненные
почвы
,
нарушение
свойств
почвы
,
результаты
агрохимического
анализа
,
деятельность
цементного
завода
.
Kalit so`zlari: tuproq sho`rlanish,ifloslanish,Mg,Cl,Ca tuzlari, agrofizik taxlil v.boshqalar.
Keywords: soil salinity, pollution, Mg,Cl,Ca salts, agrophysical analysis, etc.
Ключевые
слова
:
засоление
почвы
,
загрязнение
,
соли
Mg, Cl, Ca,
агрофизический
анализ
и
т
.
д
.
2022-yil 14-yanvarda Vazirlar Mahkamasining “Qishloq xo`jaligiga mo`jallangan yerlarda
monitoring ishlarini amalga oshirish, yerlarni muhofaza qilish va yer tuzish faoliyatini tartibga
soluvchi normativ-huquqiy hujjatlarini tasdiqlash to`g`risida”gi qarorga muvofiq tuproq
unumdorligini saqlash tarkibidagi oziqliq elementlarning miqdorini oshirish kabi ishlarga qaratilgan.
Yer jamiyat boyligining manbai, insoniyot uchun moddiy boyliklar yaratish xom ashyo bilan
taminlashning tabiiy negizi. Lekin hozirgi kunda doimiy o`sib boruvchi sanoat karxonalari, turar joy
binolari, gaz chiqindilari neft kimyo sanoati tuproqlarni ifloslamoqda. Bunday ifloslantiruvchi
moddalarning manbalari xilma-xildir. So`ngi 15-20 yil ichida yerlarning unumdorligi sezilarli
pasayishi, shorlanishning kuchayishi paydo bolmoqda .Tuproqlarning tuzlanish muommasi
O`zbekiston Respublikasining sho`l-qumli zonasida juda kuchaymoqda. Atmosferada yillik yo`gin-
sochinning ortacha miqdori tuproqning o`simlik ildizlarida joylasqan qatlamida yig`ilgan tuzlarni
yuvib keta olmaydi. Shuning uchun shor tuproqlar paydo boladi. Ayniqsa, tuproqlarning
sho`rlanishiga zavod va karxonalardan chiqadigan chiqindilar ham sabab bolmoqda.
Qoraqalpog`iston Respublikasi Qorao`zak tumanida mahalliy xomashyodan sement ishlab chiqarish
“Karakalpak sement”korxonasida yiliga 200ming tonna qurilish ashyosi ishlab chiqariladi. Bu esa
atmosfera havosin va atrofdagi tuproqlarning ifloslanishiga olib kelmoqda. Sement zavodi atrofidan
tuproq namunalarini olib analiz qilindi. Tarkibidagi oziqa elementlar va tuproqlarning sho`lanishiga
sabab boluvchi tuzlar aniqlandi. Tuproqlar sho‘rlanishi natijasida uning xossalari buzilishiga va
qishloq xo‘jaligi ekinlari ko‘p zarar ko‘rishiga sabab bo‘ladi. Shu bois, sho‘rlangan tuproqlarining
agrofizikaviy, agrokimyoviy xossalari va biologik faolligini o‘rganish hamda ularning unumdorligini
oshirishda agrobiotexnologiyalarni qo‘llash dolzarb vazifalardan hisoblanadi
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
700
1-
rasm sement zavodidan 200metr masofadan olingan.
Sho‘rlanish xlorid-kalsiyli va magniyli tiplarga mansubligi aniqlandi.Bu ko`rsatkichlr
quyidagi jadvalda ko`rsatilgan
“Qoraqolpoq sement” zavodi atrofidagi tuproqlardagi sho`rlanish va oziqa
elementlarning ko`rsatkichlari
№
Masofa (m)
Qatlam (sm) Ca
Mg
Cl
Chirindi(%) Fosfor
1
200
8-16
4
4,1
100
29
0,104
2
1000
60-80
2,4
0,5
22
25
0,110
3
1500
20-60
4,3
4,8
28
28
0,096
4
2000
60-80
2,3
2,5
21
28
0.076
5
5000
5-20
0.6
1
28
24
0.230
6
12000
15-35
2
2,6
40
28
0.084
2-rasmda tuproqlardan namunalar olingan vaqti 3-rasmda laboratoriyda tuproq
tarkibin aniqlash jarayoni
Tuproq kesmalari olinishidan asosiy maqsad tuproq qoplamining strukturasini, xossa-
xususiyatlarini aniqlash, sahrolanish jarayonlari ta’sirida tuproq qoplami va tuproq xususiyatlarining
u yoki bu tomonga o‘zgarishini, geomorfologik tuzilishini o‘rganish hamda tadqiq qilishdan iborat.
Hudud tuproqlari turli darajada sho‘rlangan bo‘lib o‘ziga xos profil bo‘yicha tuzlar tarqalishiga ega
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
701
bo‘lib, ular kuchsiz, o‘rta, kuchli sho‘rlangan. Sement zavodi atrofidagi yaqinidgi tuproqlar
ifloslanishga moyil, masofa uzoqlashgan sari sho`rlanish darajasi pasayganligi aniqlandi. Shunga
ko`ra zavodtan chiqadigan zaharli kimyoviy moddalarning ta`sirini kamaytirish boyicha ko`plab
ilmiy ishlar olib borilmoqda. Xulosa qilib aytganda, har bir inson o`zi yashaydigan hududda va
butun mamlakat bo`ylab sodir bo`layotgan barcha atrof-muhitga oid o`zgarishlari haqida bilish kerak.
Foydalangan adabiyotlar
1.
Володина
Д
.
А
.
Цементный
завод
как
источник
пылеаэрозольного
загрязнения
//
Творчество
юных
-
шаг
в
успешное
будущее
:
материалы
VIII
Всероссийской
научной
студенческой
конференции
с
элементами
научной
школы
имени
профессора
МК
Коровина
,
г
.
Томск
, 23-27
ноября
2015
г
.—
Томск
, 2015. – 2015. –
С
. 135-137.
2.
Морозов
С
.
В
.,
Рапута
В
.
Ф
.,
Коковкин
В
.
В
.
Оценка
выпадений
органических
и
неорганических
примесей
в
окрестностях
цементного
завода
//
Интерэкспо
Гео
-
Сибирь
. – 2019.
–
Т
. 4. –
№
. 1. –
С
. 113-120.
3.
Сажина
О
.
В
.
Анализ
свойств
цементной
пыли
как
объекта
,
участвующего
в
процессе
загрязнения
воздушной
среды
//
Новая
наука
:
От
идеи
к
результату
. – 2016. –
№
. 8-1 (96). –
С
.
40
