“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
687
QISHLOQ XO‘JALIGIDA TAGETES ERECTA LINN O‘SIMLIGINING AHAMIYATI
VA NEMATODAGA QARSHI QO‘LLANILISHI
Yo‘ldosheva Pokizabonu Lazizovna,
Mamatkulova Iroda Ergashevna
Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy Universitetining Jizzax filiali
E-mail: yuldoshevapokizabonu@mail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15589043
Annotatsiya:
Ushbu tezisda tagetes erecta o‘simligining qishloq xo‘jaligidagi ahamiyati hamda
zararkunanda nematodaga qarshi qo‘llanilishi undan ekin maydonlaridan foydalanish. Bundan
tashqari bu o‘simlikning botanik tasnifi haqida qiziqarli ma’lumotlar keltirilgan.
Kalit so‘zlar:
Tiobenzoid, pestidsidlar, inhebe, nematoda, insektitsid.
Аннотация
:
В
данной
диссертации
обсуждается
сельскохозяйственное
значение
бархатцев
прямостоячих
и
их
использование
на
полях
для
борьбы
с
нематодами
.
Кроме
того
,
представлена
интересная
информация
о
ботанической
классификации
этого
растения
.
Ключевоя
слова
:
Тиобензоид
,
пестициды
,
ингибитор
,
нематоды
,
инсектицид
.
Annotation:
This thesis discusses the agricultural importance of tagetes erecta and its use in
crop fields against nematode pests. In addition, interesting information about the botanical
classification of this plant is presented.
Keyword:
Thiobenzoide, pesticides, inhibitor, nematode, insecticide.
Marigold (Tagetes) o‘simligi - ajoyib rang-barang gullarga ega bo‘lgan va dekorativ maqsadlar
uchun keng qo‘llaniladigan bir o‘simlik turidir. Ular asosan sariq, apelsin va qizil ranglarida bo‘lib,
ko‘pincha bog’larda, toshbaqa bog’larida yoki xona o‘simliklari sifatida o‘stiriladi. Marigoldlar issiq
va quyoshli joylarni yoqtiradi. Ular yaxshi bo‘lgan, unumdor tuproqda o‘sishni afzal ko‘radi.
Marigoldlar nafaqat go‘zal gullari bilan mashhur, balki ular ba'zi zararli hasharotlardan himoya
qilishda yordam berishi mumkin. Masalan, ular ba'zi zararkunandalarga qarshi tabiiy himoya vositasi
sifatida ishlatiladi. Ular odatda yozning boshidan to kech kuzgacha gullaydi. Marigoldlar ayrim
an'anaviy tibbiyotda ham qo‘llaniladi, ularning gullari va novdalari antiseptik xususiyatlarga ega deb
hisoblanadi. Marigoldning ko‘plab turlari mavjud, eng mashhurlari Tagetes erecta (yirik marigold)
va Tagetes patula (past bo‘yli marigold).Bu o‘simlikning o‘sishi oddiy va uni yaxshi parvarish qilish
oson. Yaxshi natija uchun uni to‘g'ri joyda va mos tuproqda o‘stirish kerak.
Marigold (Tagetes) o‘simliklari qishloq xo‘jaligida bir nechta maqsadlarda qo‘llaniladi. Ular
nafaqat o‘simliklar orasida zararkunandalarga qarshi himoya yaratish uchun ishlatiladi, balki boshqa
foydali amaliyotlar uchun ham juda samarali. Quyida marigold o‘simliklarining qishloq xo‘jaligidagi
ba'zi maqsadlari keltirilgan.
Marigold o‘simliklari o‘zining ildizlaridan chiqaradigan kimyoviy moddalar orqali tuproqdagi
nematodlar (kichik parazitlar)ni zararsizlantiradi. Bu usul, sabzavotlar, mevali daraxtlar va boshqa
o‘simliklarni nematodlar bilan zararlanishdan himoya qilishda foydalidir. Marigold o‘simliklari
o‘zining o‘zgacha hidlari bilan ba'zi zararkunandalarni, o‘rgimchaklar va boshqa zararli hasharotlarni
qo‘rqitadi. Bu o‘simliklar bog'larda va issiqxonalarda tabiiy insektitsid sifatida ishlatiladi va
kimyoviy pestitsidlarning kerakligini kamaytiradi.
Marigold o‘simliklari tuproqning strukturasini yaxshilashga yordam beradi. Ularning ildizlari
tuproqni aeratsiya qiladi va tuproqni erkinlashtiradi, bu esa o‘simliklarning yaxshi o‘sishiga imkon
yaratadi. Marigold o‘simliklarini aylantirish (crop rotation) tizimida ishlatish mumkin. Bu o‘simliklar
nematodlar va boshqa zararkunandalar bilan tuproqni ifloslanishining oldini olishga yordam beradi.
Marigoldni bir necha yil davomida turli joylarda ekish orqali tuproqning unumdorligi saqlanadi.
Marigold o‘simliklari o‘zining himoya xususiyatlari bilan o‘simliklarni zararli organizmlardan
himoya qiladi. Bu masalan, sabzavotlar, mevali daraxtlar va boshqa qishloq xo‘jaligi ekinlarining
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
688
ildizlarining sog'lom bo‘lishini ta'minlaydi. Marigold o‘simliklari ekologik toza qishloq xo‘jaligi
amaliyotlarida keng qo‘llaniladi.
Ular pestitsidlarni almashtiradi va kimyoviy moddalar ishlatishning oldini oladi, bu esa
tuproqning sog'lomligini saqlashga yordam beradi. Marigold o‘simliklari ekinlar orasida
diversifikatsiya qilish va ekinlarning turli xil zararkunandalar va kasalliklar bilan zararlanmasligini
ta'minlashda ishlatiladi. Marigoldni boshqa o‘simliklar orasida ekish o‘simliklarni tabiiy himoya
qiladi va ekinlarning umumiy samaradorligini oshiradi. Shunday qilib, marigold o‘simliklari qishloq
xo‘jaligida tuproqni yaxshilash, zararkunandalar bilan kurashish, nematodlar va boshqa zararlilardan
himoya qilish uchun samarali vosita bo‘lib, ekologik toza qishloq xo‘jaligi amaliyotlarida katta
ahamiyatga ega.
Marigold (Tagetes) o‘simligi nematodlarga qarshi samarali vosita sifatida ishlatilishi mumkin.
Buning asosiy sababi, marigold o‘simligi uning ildizlaridan chiqaradigan kimyoviy moddalar orqali
nematodlarning rivojlanishini sekinlashtirishi yoki ularni o‘ldirishi mumkin.
Bu o‘simliklar nematodlarga qarshi tabiiy himoya yaratadi va o‘zining agroekologik foydalarini
taqdim etadi. Marigold o‘simliklarining ildizlari, ayniqsa "French Marigold" (Tagetes patula) va
"African Marigold" (Tagetes erecta) turi, nematodlar uchun toksik moddalar chiqaradi. Buning
uchun, marigoldni to‘g‘ridan-to‘g‘ri zararlangan hududga ekish mumkin. Marigoldni bir necha hafta
oldin yoki o‘simliklar bir-birini siqishni boshlashdan oldin ekish kerak. Bu ular ildizlari bilan
nematodlarni oldindan siqib, zararni kamaytirishga yordam beradi.
Marigold o‘simliklarini har yili turli joylarga ekib, nematodlarning ko‘payishini oldini olish
mumkin. Marigoldni yig'ib, kompost yoki mulch sifatida ishlatish ham nematodlarga qarshi foydali
bo‘lishi mumkin, chunki ularning ildizlarida bo‘lgan kimyoviy moddalar kompostga o‘tib, boshqa
o‘simliklarga yordam beradi. Bu usul tabiiy va kimyoviy pestitsidlar o‘rnini bosuvchi muqobil bo‘lib,
ekologik toza qishloq xo‘jaligida qo‘llaniladi.
Marigold o‘simliklari (ayniqsa Tagetes turlari) ildizlaridan tiobenzoidlar va tioesterlar kabi
kimyoviy moddalar ishlab chiqaradi. Bu moddalar nematodlar va ba'zi boshqa zararli hasharotlar
uchun toksik hisoblanadi va ular o‘simlik ildizlarining atrofida yashaydigan nematodlarning
ko‘payishini va faoliyatini sekinlashtiradi yoki ularni o‘ldiradi.
Alpha-terthienyl-bu eng ko‘p ma'lum bo‘lgan kimyoviy moddadir, va u nematodlar uchun
zararlidir. Bu modda marigold o‘simliklarining ildizlaridan chiqarilib, atrofdagi nematodlarga zarar
yetkazadi. Bu moddalar o‘simliklar tomonidan ishlab chiqarilgan tabiiy himoya mexanizmidir va ular
o‘simlikni nematodlar va boshqa tuproq zararli organizmlaridan himoya qiladi. Shuning uchun
marigoldni o‘simliklar orasida aylantirish va ekish, ularni tuproqni zararlardan himoya qilish uchun
yaxshi tabiiy usul hisoblanadi. Marigold (Tagetes) o‘simliklari nematodlarga qarshi ko‘plab turli
dalalarda qo‘llanilishi mumkin. Ular asosan o‘simliklar orasidagi zararkunandalarga qarshi tabiiy
himoya sifatida ishlatiladi.
Quyidagi dalalarda marigold o‘simliklari ko‘proq foydali bo‘ladi. Marigold o‘simliklari
sabzavotlar, ayniqsa pomidor, kartoshka, qovoq, bodring, kapusta va boshqa sabzavotlar bilan birga
ekilganida nematodlar va boshqa tuproq zararkunandalariga qarshi samarali himoya yaratadi. Mevali
daraxtlar va butalar, masalan, olma, o‘rik, gilos, tarvuz va boshqalar uchun marigold o‘simliklarini
ekish nematodlarning ildizlarga zarar yetkazishini kamaytiradi.
Nematodlarga qarshi ishlatiladigan marigold tuprog'i nematodlar bilan zararlangan yoki yuqori
darajada nematodlar bilan ifloslangan yerlarda samarali bo‘ladi. Marigold, tuproqni yaxshilash va
himoya qilish maqsadida aylantirish (crop rotation) tizimida ishlatiladi. Bu usul, o‘simliklarning bir
xil joyga bir necha yillar davomida ekilishini oldini oladi va tuproqni sog'lom saqlaydi. Marigoldni
o‘simliklarni ko‘paytirish va ekish jarayonida tuproqni zararkunandalardan himoya qilish uchun
qo‘llash mumkin.
Marigoldni o‘simliklar orasida ekish tuproqdagi zararkunandalarga qarshi tabiiy himoya
vositasi bo‘lib, kimyoviy pestitsidlar o‘rnini bosadi va ekotizimga zarar yetkazmaydi. Bu usul,
ekologik toza qishloq xo‘jaligi amaliyotlarida keng qo‘llaniladi. Marigold (Tagetes) o‘simliklari
tuproqdagi mikroorganizmlar bilan o‘zaro ta'sir qiladi, bu esa uning o‘sishiga va uning atrofidagi
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
689
ekotizimning sog'lomligiga yordam beradi. Marigold o‘simliklarining ildizlari o‘zlarining kimyoviy
moddalarini chiqaradi, bu moddalar tuproqdagi ba'zi mikroorganizmlarni jalb qilish yoki ularni inhibe
qilish (sekinlashtirish yoki o‘ldirish) orqali ekotizimni boshqaradi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1. Koon-Hui Wang. Using marigolg as a cover crop to protect crops from planparasitic
nematodes. November 2010
2. Kari Sogera Lamba. Biological role of marigold in habitat manipulation and sustenance of
natural enemy population in upland rice. Setember 2021
3. Tagetes erecta. Plants database.(USDA). Retrieved 7. December 2015
