“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
681
FARG`ONA VILOYATINING UNUMDORLIGI PAST TUPROG`I SHAROITIDA
SHAFTOLI MEVASI BIOKIMYOVIY TARKIBINI O`RGANISH NATIJALARI
Mahmudov Adham Azizovich qishloq xo‘jaligi fanlari nomzodi, katta ilmiy xodim,
Akademik Mahmud Mirzaev nomidagi bog‘dorchilik, uzumchilik va vinochilik ilmiy-tadqiqot
instituti Farg'ona ilmiy tajriba
stansiyasi ilmiy ishlar va innovatsiyalar bo`yicha direktor o`rinbosari,
adhammahmudovl959@mail.com
Yuldasheva Go‘zal Qahhor qizi, doktorant
https://doi.org/10.5281/zenodo.15588969
Annotatsiya.
Ushbu maqolada shaftolining turli navlari hosildorligi va mevasida o‘tkazilgan
biokimyoviy tahlil natijalari berilgan.
Tadqiqotlar shaftoli navlarining hosildorligi, meva sifati, qimmatli xo‘jalik belgilariga ko` ra
eng yaxshilarini aniqlash maqsadida o‘tkazilgan.
Tadqiqotlar 2023-2024 yillarda Farg'ona ilmiy-tajriba stansiyasining unumdorligi past, tosh-
shag'alii yerida barpo qilingan shaftolining kolleksia bog’ida mahalliy, xorijdan introduksia qilingan
turli navlarida mevaning bikimyoviy tahlil natijalariga asosan baho berishga harakat qilingan.
Shaftoli hosildorligi bo‘yicha ustun bo‘lgan navlar sifatida Ifora, Hosiyat, Chempion, biokimyoviy
ko‘rsatkichlariga asosan konserva sanoatida xom-ashyo uchun ishlatishga mos navlar sifatida
Hosiyat, Vostok navlari aniqlab berilgan.
Kalit so`zlar:
hosildorlik, shaftoli, biokimyoviy tahlil, quruq modda, qand, umumiy kislota,
vitamin S, nitrat miqdori.
Аннотация
.
В
этой
статье
приводятся
урожайность
и
результаты
биохимического
анализа
,
проведенного
в
плодах
различных
сортов
персика
.
Исследования
проводились
с
целью
определения
лучших
сортов
персика
по
урожайности
,
качеству
плодов
и
по
хозяйственно
-
ценным
признаком
.
В
2023-2024
годах
была
предпринята
попытка
оценить
местных
и
интродуцированных
сортов
персика
путем
проведения
биохимического
анализа
в
саду
заложенном
на
малоплодородной
почве
Ферганской
научно
-
экспериментальной
станции
.
В
качестве
высокоурожайных
выделены
сорта
Ифора
,
Хосият
,
Чемпион
,
по
биохимическим
показателям
пригодным
дагя
использования
в
качестве
сырья
в
консервной
промышлености
сорта
Хосият
и
Восток
.
Ключевые
слова
:
урожайность
,
персик
,
бихимческий
анализ
,
сухое
вещество
,
сахар
,
общая
кислотность
,
витамин
С
,
содержание
нитратов
.
Annotation.
This article presents the results of biochemical analyses and the productivity of
various peach varieties. The research was conducted to identify the best varieties based on
productivity, fruit quality, and valuable agronomic traits.
The research, conducted in 2023-2024, was carried out in a collection orchard of peaches
established on low-fertility, stony-gravelly soil at the Fergana Scientific Experimental Station. It
focused on evaluating the biochemical analysis results of various local and introduced peach varieties.
Among the varieties, 'Ifora,' 'Khosiyat,' and 'Champion' were identified as superior in terms of
productivity. Based on biochemical indicators, 'Khosiyat' and 'Vostok' varieties were determined to
be suitable as rav material for the canning industry.
Key words:
yield, peach, biochem cal analysis, dry matter, sugar, total acid, vitamin C, nitrate
content.
Tadqiqot uslublari.
Maqolada uzumning shaftolining 12 ta navinig qimmatli xo`jalik belgilarini o`rganish bo`yicha
2023-2024 yili o`tkazilgan tadqiqot natijalari bayon etilgan. Shaftoli mevasining biokimyoviy tarkibi
refraktomer uslubida aniqlangan[l]. Tajriba dalasi tuprog`i och tusli bo`z turoqlarga mansub bo`lib,
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
682
haydaladigan 0-26 sm qatlamda gumus miqdori 0,75 foiz, harakatchan fosfor 15,0 mg/kg,
almashinuvchan kaliy 283,2 mg/kg, nitrat azoti 27,0 mg/kg ni tashkil qiladi.
Tadqiqot natijalari va ularning tahlili.
Navning eng muhim qimmatli xo ‘jalik
belgisi hisoblangan hosildorlik bo‘yicha olingan ma‘lumotlar sinalayotgan navlaring har xil potensial
imkoniyatga egaligidan dalolat beradi.
2023 yili hosildorlik bo‘yicha eng yuqori natijalarga tuksiz navlardan Lola (97,6 s/ga), Ifora
(151,5 s/ga), Hosiyat (137,0 s/ga), tukli navlardan Chempion (125,0 s/ga), Elberta (122,3 s/ga)
navlarida erishilgan(l-jadval).
1-jadval. Turli shaftoli navlarida hosildorlik (2023-2024 y.)
Ortacha ikki yillik natijalarga ko` ra etalon Lola navida 97,7 sentner hosil olingan bo‘Isa,
Hosiyat navida 120,3 sentner, Ifora navida 120,6 sentnemi tashkii qilib, mos ravishda 22,6 va 22,9
sentner qo‘shimcha hosil olingan. Tukli navlar hosildorligini taxlil qilishdan ma`lum bo‘lishicha,
etalon Chempion navida hosildorlik o rtacha ikki yilda 114,3 sentnemi tashkii qilgan bolsa, boshqa
barcha tukli navlarda hosildorlik nisbatan kam boigan. Etalon nav hosildorligiga yaqin ko‘rsatkich
faqat Elbert navida qayd etilgan boiib, hosildorlik 110,1 sentnemi tashkil qilgan. Shunday qilib,
tadqiqot natijalari hosildorlik imkoniyati bo‘yicha eng yaxshi navlar sifatida tuksizlardan Ifora,
Hosiyat, tuklilar ichida Chempion, Elbert navlarini tavsiya qilish mumkinligini ko‘rsatmoqda.
Tadqiqodlarimiz shaftoli mevasi tarkibidagi qand miqdori bilan quruq modda miqdori o‘rtasida
deyarli to‘g’ri bog’liqlik borligini ko‘rsatdi. Jumladan, tuksiz navlar uchun andoza sifatida olingan
Lola navida qand miqdori o‘rtacha ikki yilda 12 foizni tashkil qilganini ko‘rsatdi (2-jadval). Oq
luchchak navida ushbuko‘rsatkich 14,4 foiz darajasida aniqlanib, bu borada sezilarli ustunlik qayd
etildi.
Qand miqdori bo‘yicha eng past ko‘rsatkich Hosiyat navi (7,9 foiz)ga tegishli boldi.
2-jadval. Shaftoli navlari mevasining biokimyoviy tarkibi (2023-2024 y.)
№
Navlar nomi
hosildorlik, s/ga
1 ga maydonda
nazoratga nisbatan
2023
2024
ortacha
2023 2024
o‘rtac
ha
tuksiz navlar
1
Lola (naz)
97,6
97,8
97,7
0
0
0
2
Oq luchchak
61,3
64,7
63
-36,3
-33,1
-34,7
3
Qizil luchchak
108,4
85,9
97,1
10,8
-11,9
-0,5
4
Muyassar
89,6
84,6
87,1
-8
-13,2
-10,6
5
Zarg‘aldoq
103,6
68,1
85,8
6
-29,7
-11,8
6
Ifora
151,5
89,8
120,6
53,9
-8
22,9
7
Hosiyat
137
103,6
120,3
39,4
5,8
22,6
tukli navlar
1
Chempion (naz)
125
103.7
114,3
0
0
0
2
Elberta
122,3
98.0
110,1
-2,7
-5,7
-4,2
3
Vostok
101,1
91.5
96,3
-23,9
-12,2
-18
4
Kras. Moskva
98,1
90.0
94
-26,9
-13,7
-20,3
5
Anjir shaftoli
66,4
87.5
76,9
-58,6
-16,2
-37,4
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
683
Tahlil natijalaryning ko‘rsatishicha shaftoli mevasi tarkibidagi quruq modda miqdori tuksiz
navlar uchun andoza sifatida olingan Lola navida 2023-2024 yillar bo‘yicha o‘rtacha 17,2 foiz
darajasida qayd etilgan. Andozaga nisbatan ustunlik Oq luchchak (19,1 foiz) va Qizil luchchak (18
foiz) navlarida aniqlangan. Tukli navlar tahlili quruq modda miqdori Chempion (nazorat) navida
2023- 2024 yillar bo‘yicha ortacha 15,7 foizni tashkil qilgani holda ushbu ko‘rsatkich bo‘icha
Krasnaya Moskva va Anjirshaftoli navlarida (17,3-18,4 foiz) nazorat naviga nisbatan sezilarli
ustunlik qayd etilgan. Tukli navlar ichida Anjirshaftoli navida qand miqdori 14,9 foizni tashkil qilib
Chempion (12,0 foiz) andoza naviga nisbatan ustunlik kuzatildi. Umumiy kislota miqdori tuksiz
navlrda 1,05-1,3 foiz, tukli navlarda 1,01-1,15 foizni tashkil qildi. Lekin tuksizlar ichida Hosiyat (1,3
foiz), tuklilar ichida Vostok (1,15) navlarida kislota miqdorining yuqoriligi ushbu navlaming qayta
ishlash sanoatida foydalanishga mosligidan dalolat beradi. Meva eti qizg’is ranglii bo‘lgan Hosiyat
(13,8 foiz) va Krasnaya Moskva (14,10 foiz) navlarida askorbin kislota miqdorining yuqoriligi qayd
etildi. Ilmiy manbalarga
ко
r
а
shaftoli meva etining qizil rangli bo‘lishi inson tanasidan radioaktiv
moddalami chiqarib tashlash xususiyati borligini bildiradi [2].
Xulosa va tavsiyalar
Farg'ona voloyatining unumdorligi past tuproq sharoitida shaftolining Ifora, Hosiyat,
Chempion, Elberta navlarinig hosildorlik ko‘rsatkichi bo‘yicha boshqa navlardan ustunligi aniqlandi.
Mevasining biokimyoviy tarkibiga ko`ra konserva sanoatida xom-ashyo sifatida ishlatishga mosligi
sababli Hosiyat va Vostok navlari tavsiya etiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Кривенцов
В
.
И
.
Методические
рекомендации
по
анализу
плодов
на
биохимический
состав
. -
Ялта
., -1982.-22
с
.
2.
Заяць
,
В
.
А
.
Бюлопчш
i
господарсью
властивостг
та
перспективи
вирощування
персика
t/r Nav nomi
quruq modda
miqdori, foiz
Qand miqdori,foiz
umumiy
kislota,foiz
askorbin
kislota,mg%
nitrat, mg/kg
qand /kislota
nisbati
2023
2024
o‘rta
cha
2023
2024
o‘rta
cha
2023
2024
o‘rta
cha
2023
2024
o‘rta
cha
2023
2024
o‘rta
cha
2023 2024
o‘rta
cha
Tuksuz navlar
1 Lola (naz)
17,7
16,7 17,2
11,3
12,6
12,0.
1,12
1,12
1,12
13
12,1
12,5.
37
37
37
10
11,2
10,6
2
Oq
luchchak
18,26
19,85 19,1
15,48
13,4
14,4.
1,09
1,03
1,06.
11,55
11
,0
11,3.
45
40
42
14
13
13,5
3
Qizil
luchchak
17,81
18,12 18.0
14,24
13,1
13,7.
1,07.
1,02.
1,05.
12,30 11,52. 11,9.
27
29
28
13
13
13
4 Muyassar
16,50
16,84 16,7
13,41
12,5
12,9.
1,10.
1,04
1,07
12,50
11,7
12,1.
32
34
33
12,2
12
12,1
5
Zarg‘aldo
q
16,10
17,01 16,5
13,0
12,7
12,8.
1,14.
1,08
1,11
12,80
12,4
12,6.
34
41
37
11
11,8
11,4
6
Ifora
15,29
17,6 16,4
11,31
13,7
12,5.
1,06
1,07
1,06.
12,7 12
12,3.
31
32
31
11
12,8
11,9
7
Hosiyat
10,66
14,7 12,7
7,9
11
9,4.
1,21
1,39
1,30.
13,57 14,01 13,8.
25
32
28
6,5
7,9
7,2.
Tukli navlar
1
Chempio
n
(naz)
14,7
16,7 15,7.
11,3
12,6
12.
1,12
1,12
1,12
12,1
12,1
12,1.
40
37
43
10
11,2
10,6
2
Elberta
14,39
16,58 15,5.
11,48
12,5
12.
1,15
1,11
1,13
11,3
12,2
11,7.
34
30
32
10
11,3
10,6
3
Vostok
14,40
15,24 14,8
2
11,60
12
11,8.
1,19.
1,11
1,15
12,4.
13,8
13,1.
44
33
38
9,7
10,8
10,2
4
Kras,Mos
kva
17,23
17,37 17,3.
14,08
12,6
13,3.
1,09
1,07
1,08.
14,4
13,9
14,1.
33
27
30
13
11,8
12,4
5
Anjir
shaftoli
17,84
18,9 18,4.
14,75
15
14,9.
1,02.
1,00.
1,01.
11,0.
11,4
11,2.
30
38
34
14
15
14,5
