OKSIDATIV STRESS SHAROITIDA JIGAR MITOXONDRIYASINING ATF-BOG‘LIQ KALIY KANAL FAOLLIGIGA DKV-11 KON’YUGATINING KORREKSIYALOVCHI TA’SIRI

“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA

RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”

xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari

adu.uz

universaljurnal.uz

599

OKSIDATIV STRESS SHAROITIDA JIGAR MITOXONDRIYASINING ATF-

BOG‘LIQ KALIY KANAL FAOLLIGIGA DKV-11 KON’YUGATINING

KORREKSIYALOVCHI TA’SIRI

Ernazarov Zafarjon Mamurovich

Qo‘qon davlat universiteti, Biologiya kafedrasi dotsenti

zafarbek1985@gmail.com

Toshmatova Shoiraxon Ruziyevna

Qo‘qon davlat universiteti, Biologiya kafedrasi dotsenti

Saidqulova Zarnigor Akmaljon qizi

Qo‘qon davlat universiteti, Biologiya kafedrasi magistranti

https://doi.org/10.5281/zenodo.15580061

Annotatsiya:

Ushbu maqolada oksidativ stress (OS) sharoitida jigar mitoxondriyasining

ATFga bog‘liq kaliy (MitoK

ATF

) kanali faolligiga DKV-11 kon’yugatining ta’siri o‘rganildi.

Tadqiqot model sifatida PbCl

₂

yordamida OS chaqirilgan kalamushlar ishlatildi. MitoK

ATF

-kanalning

o‘tkazuvchanligi spektrofotometrik usulda baholandi. Olingan natijalarga ko‘ra, OS holatida
MitoK

ATF

-kanal faolligi sezilarli darajada susaygan bo‘lsa, DKV-11 kon’yugati qo‘llanganda ushbu

kanalning funksional faolligi tiklanganligi kuzatildi. Bu natijalar DKV-11 kon’yugatining
mitoxondriyal funksional barqarorligini ta’minlovchi potensial antistress va gepatoprotektiv vosita
sifatida farmakologik ahamiyatga ega ekanligini ko‘rsatadi.

Kalit so‘zlar:

oksidativ stress, jigar mitoxondriyasi, ATF-sezgir kaliy kanali, DKV-11

kon’yugati, spektrofotometriya, gepatoproteksiya, PbCl

₂

, mitoxondrial transport.

Annotation:

This article investigates the effect of the DHQ-11 conjugate on the activity of the

ATP-sensitive potassium (MitoK

ATP

) channel in liver mitochondria under conditions of oxidative

stress (OS). A rat model with OS induced by PbCl

₂

was used. The permeability of the MitoK

ATP

channel was assessed using spectrophotometric methods. The results showed that MitoK

ATP

channel

activity was significantly reduced under OS conditions, while administration of the DHQ-11
conjugate restored the functional activity of the channel. These findings suggest that the DHQ-11
conjugate may play a significant role in maintaining mitochondrial functional stability and has
potential pharmacological value as an antistress and hepatoprotective agent.

Keywords:

oxidative stress, liver mitochondria, ATP-sensitive potassium channel, DHQ-11

conjugate, spectrophotometry, hepatoprotection, PbCl

₂

, mitochondrial transport.

Аннотация

:

В

данной

статье

изучено

влияние

конъюгата

ДКВ

-11

на

активность

АТФ

-

чувствительного

калиевого

канала

(

МитоК

АТФ

)

митохондрий

печени

в

условиях

окислительного

стресса

(

ОС

).

В

качестве

экспериментальной

модели

использовались

крысы

,

у

которых

ОС

был

вызван

с

помощью

PbCl

₂

.

Проницаемость

канала

МитоК

АТФ

оценивалась

спектрофотометрическим

методом

.

Согласно

полученным

результатам

,

активность

канала

МитоК

АТФ

значительно

снижалась

при

ОС

,

тогда

как

при

введении

конъюгата

ДКВ

-11

наблюдалось

восстановление

его

функциональной

активности

.

Эти

результаты

свидетельствуют

о

потенциальной

фармакологической

значимости

конъюгата

ДКВ

-11

как

антистрессового

и

гепатопротекторного

средства

,

способствующего

поддержанию

функциональной

стабильности

митохондрий

.

Ключевые

слова

:

окислительный

стресс

,

митохондрии

печени

,

АТФ

-

чувствительный

калиевый

канал

,

конъюгат

ДКВ

-11,

спектрофотометрия

,

гепатопротекция

,

PbCl

₂

,

митохондриальный

транспорт

.

Bugungi kunda, dunyo miqyosida kimyo sanoatini rivojlanishi, oziq-ovqat tarkibidagi sintetik

moddalarning ruxsat etilgan me’yorlardan ortib ketishi va aholi orasida jismoniy mashqlar
yetishmasligi bilan bog‘liq zamonaviy turmush tarzi birinchi navbatda oksidlanishli stressga aloqador
patologiyalarni ko‘payishiga olib kelmoqda. Ayniqsa, atrof muhitda ksenobiotiklarning ortishi va
ularning zararli ta’sir etishi natijasida jigar hujayralarini oksidativ stressga (OS) uchrashi fiziologik

“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA

RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”

xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari

adu.uz

universaljurnal.uz

600

va biokimyoviy jarayonlarni buzilishiga olib kelmoqda. Shunga ko‘ra, jigar hujayralarini OSdan
himoya qiluvchi samarali gepatoprotektor ta’sirga ega yangi farmakologik vositalarni izlab topish va
davolashning samarali usullarini ishlab chiqish muhim ilmiy va amaliy ahamiyat kasb etadi. OS
mitoxondriyaning oksidlanish va antioksidant tizimlari o‘rtasidagi muvozanatning buzilishiga olib
keladi. Reaktiv kislorod va azot turlari hujayralar uchun zararli yoki foydali bo‘lishi mumkin. Erkin
radikallar konsentratsiyasining ortishi mitoxondriya ion kanallarining o‘tkazuvchan qiymatini
o‘zgartiradi. Bugungi kunda mavjud bo‘lgan dori vositalarining katta qismi uchun mitoxondriya ion
kanallari nishon sifatida belgilanadi. MitoK

ATF

-kanal mitoxondriya funksional faolligida muhim rol

o‘ynaydigan ionlarni tashish tizimlaridan biridir. Hozirda bu kanalning hujayra faoliyatidagi roli,
farmakologiyasi va regulyatsiyasi keng o‘rganilmoqda.

Ma’lumki, mitoxondriyada K

+

ionlari siklini boshqarishda va matriks normal hajmini saqlashda

ichki membranadagi K

+

-uniporter va K

+

/H

+

almashinuv tizimlari muhim rol o‘ynaydi [1]. MitoK

ATF

-

kanal faollashishi hujayrada gipoksiya va OS holatlarida protektor sifatida moslashish mexanizmini
amalga oshirishi aniqlangan [7]. Bugungi kunda hujayraning metabolik va funksional faolligini
tartibga soluvchi eng ko‘p o‘rganilgan mitoxondriya ion kanallaridan biri, bu MitoK

ATF

-kanali

hisoblanadi.

Hozirda MitoK

ATF

-kanali biofizik xususiyatlari va uning fiziologik ahamiyati yaxshi

o‘rganilgan.Olib borilgan ilmiy tadqiqotlarda to‘qima va hujayralarda gipoksiyaga moslashish
reaksiyalarida MitoK

ATF

-kanalining tartibga soluvchi roli isbotlandi [5]. MitoK

ATF

-kanali

mitoxondriyaning ichki membranasida joylashgan. Kanal tuzilishiga ko‘ra sitoplazmatik kanalga
yaqin bo‘lib, u subbirliklardan [3] va regulyatordan [2] iborat. MitoK

ATF

-kanal faollashishi hujayrada

gipoksiya va OS holatlarida protektor sifatida moslashish mexanizmini amalga oshirishi aniqlangan
[7]. Bugungi kunda hujayraning metabolik va funksional faolligini tartibga soluvchi eng ko‘p
o‘rganilgan mitoxondriya ion kanallaridan biri, bu MitoK

ATF

-kanali hisoblanadi. Olib borilgan ilmiy

tadqiqotlarda to‘qima va hujayralarda gipoksiyaga moslashish reaksiyalarida MitoK

ATF

-kanalining

tartibga soluvchi roli isbotlandi [6].

Og'ir metallarni jigar mitoxondriyalariga ta'siri biologik va toksikologik jihatdan muhim

masalalardan biridir. Og‘ir metallardan hisoblangan qo‘rg‘oshin mitoxondriyada OS kelib chiqishiga
sabab bo‘lishi mumkin. PbCl

2

orqali chaqirilgan OS modelida hayvonlarning jigar mitoK

ATF

-kanali

faolligini o‘zgarishi va ularga biofaol moddalarning ta’siri bo‘yicha tadqiqotlar olib borilmagan.
Mana shu nuqtai nazardan biz

in vivo

sharoitida tajribalar olib bordik.

Material va metodlar.

PbCl

2

yordamida OS chaqirish maqsadida oq kalamushlarni uchta

guruhga ajratildi. OS chaqirish uchun I guruhdan tashqari barcha guruh kalamushlariga PbCl

2

ni

sutkasiga 10 mg/kg miqdorida 7 kun davomida pereoral yo‘l bilan berib borildi. Bunda I guruh
nazorat, II guruh OS chaqirilgan, III guruh OS ga uchragan hayvonlarga DKV-11 kon’yugatini 20
mg/kg miqdorida 7 kun davomida pereoral yo‘l orqali ozuqasiga qo‘shib berib borildi.
Mitoxondriyada K

ATF

-kanali o‘tkazuvchanligi (0,3-0,4 mg/ml oqsil) 3 ml yacheykalarda 540 nm

to‘lqin uzunligida optik zichlikning o‘zgarishi bo‘yicha spektrofotometrda (spectrophotometer V-
5000) aniqlandi. Inkubatsion muhit (IM) quyidagicha:125 mM KCl, 10 mM HEPES, 5 mM suksinat,
1 mM MgCl

2

, 2,5 mM K2HPO

4

, 2,5 mM KH

2

PO

4

, 0,005 mM rotenon va 0,001 mM oligomitsin, pH

7,4 [4].

Olingan natijalar va ularning muhokamasi.

Tajriba natijalarga ko‘ra I nazorat guruhi IM.da

ATF mavjud sharoitda jigar mitoK

ATF

-kanal o‘tkazuvchanligi nazorat sifatida 100% deb olindi. OS

(PbCl

2

) chaqirilgan II guruh kalamushlarni jigar mitoK

ATF

-kanal o‘tkazuvchanligi, IM.da ATF

mavjud sharoitda nazorat guruhiga nisbatan mitoK

ATF

-kanal faolligini 25,6% ingibirlashi aniqlandi.

OS chaqirilgan III guruh kalamushlarga DKV-11 kon’yugati berilishi natijasida jigar mitoK

ATF

-kanal

o‘tkazuvchanligini II guruh ko‘rsatkichiga nisbatan mos ravishda 88,8% ga faollashganligi aniqlandi.
Demak, OS sharoitida kalamush jigar mitoxondriyasining K

⁺

ionlariga nisbatan ATFga bog‘liq

o‘tkazuvchanlik sezilarli darajada kamaygani va ushbu transport tizimining ingibirlanganligi
aniqlandi. Tadqiqotda qo‘llanilgan biofaol birikma OS sharoitida mitoxondrial membrananing K

⁺

ionlariga nisbatan o‘tkazuvchanligini oshirib, uning funksional barqarorligini saqlab qolishda muhim

“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA

RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”

xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari

adu.uz

universaljurnal.uz

601

rol o‘ynashi mumkinligi aniqlandi. Ushbu xususiyat mazkur birikmani antistress vosita sifatida
baholash imkonini beradi.

Foydalanilgan adabiyotlar.

1.

Alavian K.N., Beutner G., Lazrove E., Sacchetti S., Park H.A., Licznerski P., Li H., Nabili P.,

Hockensmith K., Graham M., Porter G.A. An uncoupling channel within the c-subunit ring of the
F

1

F

O

ATP synthase is the mitochondrial permeability transition pore // Proc. Natl. Acad. Sci. – USA.

– 2014 – P.10580-10585.

2.

Bajgar R., Seetharaman S., Kowaltowski A.J., Garlid K.D., Paucek P. Identification and

properties of a novel intracellular (mitochondrial) ATP-sensitive potassium channel in brain // J. Biol.
Chem. – 2001. – V.276. – P. 33369-33374.

3.

Mironova G., Negoda A., Marinov B., Paucek P., Costa A., Grigoriev S., Skarga Yu., Garlid

K. Functional distinctions between the mitochondrial ATP-dependent K

+

channel (mito K

ATP

) and its

inward rectifier subunit (mitoKIR) // JBC. – 2004. – V.279, N31. – P. 32562-32568.

4.

Вадзюк

О

.

Б

.,

Костерин

С

.

А

.

Индуцированное

диазоксидом

набухание

митохондрий

миометрия

крыс

как

свидетельство

активации

АТФ

-

чувствительного

К

+

-

канала

//

Укр

.

биохим

.

журн

. – 2008. –

Т

. 80(5). – C.45-51.

5.

Миронова

Г

.

Д

.

Использование

модуляторов

ионных

каналов

как

возможный

путь

лечения

сердечнососудистых

заболеваний

,

окислительного

стресса

и

нейродегенеративных

нарушений

//

Патогенез

. – 2011. –

Т

.9,

№

3. –

С

. 47.

6.

Миронова

Г

.

Д

.,

Шигаева

М

.

И

.,

Гриценко

Е

.

Н

.

и

др

.

Особенности

работы

митохондриального

АТФ

-

зависимого

калиевого

канала

у

животных

с

разной

толерантностью

к

гипоксии

до

и

после

курсовой

гипоксической

тренировки

//

Бюл

.

эксперим

.

биологии

и

медицины

. – 2011. –

Т

.151,

№

1. –

С

. 30-36.

7.

Новиков

В

.

Е

.,

Левченкова

О

.

С

.,

Пожилова

Е

.

В

.

Роль

митохондриального

АТФ

-

зависимого

калиевого

канала

и

его

модуляторов

в

адаптации

клетки

к

гипоксии

//

Вестник

Смоленской

государственной

медицинской

академии

. – 2014. –

Т

.13, -

№

2. –

С

.48 – 54.