“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
594
ZAMONAVIY BIOTEXNALOGIYANING TIBBIYOTDAGI RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI
Abdurahimov Qodirjon Qaxramon o
ʻ
g
ʻ
li
Namangan davlat universiteti, Tibbiyot fakulteti, Farmatsiya yo‘nalishi,
3-bosqich talabasi.
abdurahimovqodirjon107@gmail.com
Ilmiy rahbar: Dushayeva Nilufar, Namangan davlat universiteti,
Umumtibbiy fanlar kafedrasi, katta o
ʻ
qituvchi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15580036
Annotatsiya:
Ushbu tezisda biotexnologiyaning zamonaviy tibbiyotdagi eng yangi yutuqlari
— CRISPR-Cas9 texnologiyasi, individual genom asosida dori ishlab chiqish va biologik dorilar
ishlab chiqarish bo‘yicha amalga oshirilayotgan ilg‘or tadqiqotlar haqida so‘z boradi.
Kalit so‘zlar
: biotexnologiya, gen tahriri, CRISPR-Cas9, individual tibbiyot, biologik dori
vositalari.
Аннотация
:
В
диссертации
рассматриваются
последние
достижения
биотехнологии
в
современной
медицине
—
технология
CRISPR-Cas9,
передовые
исследования
по
разработке
лекарственных
препаратов
на
основе
индивидуальных
геномов
и
производство
биологических
препаратов
.
Ключевые
слова
:
биотехнология
,
редактирование
генов
,
CRISPR-Cas9,
персонализированная
медицина
,
биологические
препараты
.
Abstract
: This thesis discusses the latest advances in biotechnology in modern medicine -
CRISPR-Cas9 technology, advanced research on drug development based on individual genomes,
and the production of biological drugs.
Keywords
: biotechnology, gene editing, CRISPR-Cas9, personalized medicine, biological
drugs.
Asosiy matn
Tibbiyotda biotexnologiyaning kelib chiqishi penitsillinning kashf etilishidan boshlanadi deb
o‘ylash mumkin. Ammo biotexnologiya davri deyarli 1970-yillarda boshlangan Genetik muhandislik
kontseptsiyasi va nihoyat rekombinant DNK texnologiyasiga aylandi. Bu 1982 yilda birinchi
biotexnologik ishlab chiqarilgan dori insulin sinteziga olib keldi.inson foydalanishiga ruxsat berilgan.
Keyinchalik biotexnologiya sezilarli darajada rivojlandi va bozor 2030-yilda biotexnologiya xalqaro
bozorda 2 trillion dollardan ko‘proqqa yetishi kutilmoqda. Biologiya, texnologiya va
muhandislikning o‘zaro bog'liq sohasi bo‘lgan biotexnologiya bir nechta sohalarga ta'sir ko‘rsatdi
sohalari, asosan, tibbiyot sohasi. Bu yangi va samarali vositalarni yaratish doirasida yotadi irsiy yoki
yuqumli kasaliklar ularning sabablari hamda hujayralar va biomolekulalarda sodir bo‘ladigan
jarayonlar, sabablari, diagnostikasi va kasalliklarni boshqarish uchun biotexnologiyaning yangi davri
boshlandi.
21-asr boshlarida texnologiyalarning ildiz otganligini aytish kifoya gen injeneriyasi,
bioinformatika va molekulyar biologiya sohasida yutuqlar yuzaga keldi
Biotexnologiya bugungi tibbiyotning asosiy innovatsion yo‘nalishlaridan biriga aylandi.
So‘nggi yillarda CRISPR-Cas9 texnologiyasi orqali inson DNKsidagi irsiy mutatsiyalarni aniq, tez
va nisbatan arzon yo‘l bilan tuzatish imkoniyati yaratilmoqda. 2023-yilda Britaniyada tasdiqlangan
Casgevy nomli gen terapiyasi (CRISPR asosida) — kamqonlik yani anemiya kasalligini samarali
davolashdagi
birinchi
real
natija
sifatida
tarixga
kirdi.
Bundan tashqari, individual genom asosida tibbiy muolajalarni shakllantirish — personalized
medicine konsepsiyasi asosida bemorga mos dori tanlash va nojo‘ya ta’sirlarni kamaytirish imkonini
bermoqda. Yevropa va AQSHda bioinformatika va genomik tahlillar asosida ishlab chiqilgan CAR-
T hujayraviy terapiya usullari limfoma va leykemiya kasalliklarida sezilarli natija bermoqda.
Biotexnologiyalarning yana bir muhim yo‘nalishi — biologik dorilar ishlab chiqarishdir. Ular
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
595
oqsillar, antitelalar, fermentlar asosida yaratiladi va klassik sintetik dori vositalaridan ko‘ra yuqori
aniqlik va samaradorlikka ega.
Quyidagi dorilar biotexnologik usulda yaratilgan eng muhim vositalardan hisoblanadi:
- Insulin -E. coli bakteriyalarida rekombinant DNK texnologiyasi orqali ishlab chiqarilib, diabet
kasalligida keng qo‘llaniladi.
- Monoklonal antitanachalar - saraton, autoimmun va yallig‘lanish kasalliklarini davolashda
muhim ahamiyatga ega.
- Eritropoetin -buyrak yetishmovchiligi natijasida yuzaga keladigan anemiyani tuzatish uchun
ishlatiladi
-
Interferonlar
-gepatit
va
ayrim
saraton
turlarida
foydalidir.
- Vaktsinalar - gepatit B va COVID-19'ga qarshi samarali himoya hosil qiladi.
- CAR-T terapiya - genetik o‘zgartirilgan T-hujayralar asosida limfoma va leykemiyani davolashda
qo‘llaniladi.
Bundan tashqari, biologik preparatlarning biosimilar shakllari ham yaratilmoqda. Masalan,
Adalimumab preparatining biosimilarlari — Amgevita, Hyrimoz kabi variantlar mavjud bo‘lib, ular
iqtisodiy jihatdan arzonroq va samarasi o‘xshashdi. Virusli vektorlar yordamida sog'lom
genlarniorganizmga kiritish va nosog'lom genlarni tuzatish usullari takomillashtirilmoqda. Gen
terapiyasi nafaqat monogen kasalliklar, balki ko‘p faktorli kasalliklarni davolashda ham istiqbolli
natijalar ko‘rsatmoqda.Personallashtirilgan tibbiyot sohasidagi tadqiqotlar bemorlarning genetik
xususiyatlarini hisobga olgan holda davolash usullarini tanlash imkoniyatini bermoqda.
Farmakogenomika sohasidagi yutuqlar dori vositalarining individual ta'sirini bashorat qilish va
optimal dozalarni tanlashda muhim ahamiyat kasb etmoqda . Tadqiqotlar natijalariga ko‘ra,
bemorning genetik profili asosida dori vositalarini tanlash davolash samaradorligini 30-40% ga
oshirish imkonini beradi .Gen muhandisligi texnologiyalarining rivojlanishi va takomillashuvi bilan
birga bir qator muammolar ham yuzaga kelmoqda. Genomni tahrirlash texnologiyalarining
xavfsizligi va uzoq muddatli oqibatlari hali to‘liq o‘rganilmagan. Off-target effektlar, ya'ni maqsad
qilinmagan genomik o‘zgarishlar xavfi mavjud .
Shuningdek, gen muhandisligi texnologiyalarining yuqori narxi ulardan keng foydalanish
imkoniyatlarini cheklaydi.Adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, oxirgi besh yilda gen muhandisligi
sohasida erishilgan yutuqlar va yangi texnologiyalar soni sezilarli darajada ortgan. 2020-2024-
yillarda chop etilgan ilmiy maqolalarning soni 2015-2019-yillarga nisbatan ikki barobar ko‘p. Bu esa
sohaning jadal rivojlanayotganini ko‘rsatadi .Gen muhandisligi usullarining tibbiyotda qo‘llanilishi
quyidagi asosiy yo‘nalishlarda olib borilmoqda: genetik kasalliklarni davolash, yangi dori vositalarini
yaratish, kasalliklarning oldini olish va tashxis qo‘yish usullarini takomillashtirish. Har bir
yo‘nalishda sezilarli yutuqlarga erishilgan bo‘lsa-da, hali hal qilinishi kerak bo‘lgan muammolar
mavjud.Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, gen muhandisligi texnologiyalarining rivojlanishi va
takomillashuvi davom etmoqda.
Biologik ma'lumotlar bazalarining kengayishi bu sohada yangi imkoniyatlarni ochib bermoqda.
Bu esa kelajakda yanada samarali va xavfsiz gen muhandisligi usullarining yaratilishiga umid
beradi.Shu bilan birga, gen muhandisligi sohasida olib borilayotgan tadqiqotlarda etnik masalalarga
alohida e'tibor qaratish zarur. Genomni tahrirlash texnologiyalaridan foydalanish me'yorlari va
chegaralarini belgilash, bemorlarning huquqlarini himoya qilish va ma'lumotlar xavfsizligini
ta'minlash dolzarb masalalar hisoblanadi.
XULOSA
:Gen muhandisligi va biotexnologiya sohasidagi yutuqlar zamonaviy tibbiyotning
rivojlanishida hal qiluvchi ahamiyat kasb etmoqda. So‘nggi o‘n yilliklarda erishilgan natijalar genetik
kasalliklarni
davolash
va
oldini
olishda
sezilarli
yutuqlarga
olib
keldi.
CRISPR-
Cas9texnologiyasining kashf etilishi va takomillashtirilishi genomni tahrirlash sohasida yangi
imkoniyatlarni ochib berdi.Gen terapiyasi usullarining rivojlanishi
β
-talassemiya, o‘roqsimon
hujayrali anemiya kabi genetik kasalliklarni davolashda ijobiy natijalarga erishish imkonini
bermoqda.Personallashtirilgan tibbiyot va farmakogenomika sohasidagi yutuqlar davolash
samaradorligini oshirish va nojo‘ya ta'sirlarni kamaytirish imkoniyatini yaratmoqda.Shu bilan birga,
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
596
gen muhandisligi texnologiyalarining xavfsizligi va uzoq muddatli oqibatlarini o‘rganish zaruriyati
mavjud. Genomni tahrirlash texnologiyalaridan foydalanish bilan bog'liq etnik masalalar va ularning
narxi ham muhim muammolar hisoblanadi. Bu muammolarning yechimi kelajakda yanada
mukammal va xavfsiz texnologiyalarning yaratilishiga bog'liq.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Manchana, R. (2016). Bahorda aspektga yo‘naltirilgan dasturlash: kod modulliligi va
barqarorligini oshirish. Xalqaro ilmiy tadqiqotlar va muhandislik tendentsiyalari jurnali, 2, 139-144
2. Frangoul X. va boshqalar. (2023). CRISPR-Cas9 texnologiyasi yordamida oraqsimon
hujayrali anemiya va
β
-talasemiyani genetik davolash. Nyu-England tibbiyot jurnali, 388(2), 202–
213.
3. AQSH Milliy sog‘liqni saqlash institutlari (NIH). (2022). Saraton kasalliklarida aniqlik
asosidagi (personalizatsiyalangan) tibbiyot. [www.cancer.gov]
4. Yevropa Dori vositalari agentligi (EMA). (2024). Biologik dori vositalarining umumiy
ko‘rinishi. [www.ema.europa.eu]
