“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
586
УДК
595.132:591
BOMBYX MORI
НАНОАСКОРБАТ
ХИТОЗАНИНИНГ
ПОЛИМЕР
-
ПРЕПАРАТИВ
ШАКЛИНИ
ОЛИШ
ВА
УНИНГ
АНТИМИКРОБЛИК
ХОССАЛАРИ
PhD
Пирниязов
Қудрат
Қадамбаевич
1
,
кат
.
и
.
х
.,
Абдурасулов
Арслон
Тўйчиевич
1
,
к
.
и
.
х
., PhD
Асрақулова
Дилором
Ибрагимовна
к
.
и
.
х
.,
Рашидова
Сайёра
Шарафовна
1
к
.
ф
.
д
.,
академик
1
Полимерлар
кимёси
ва
физикаси
институти
100128,
Ўзбекистон
,
Тошкент
,
А
.
Қодирий
кўчаси
7 b, e-mail: polymer@academy.uz.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15579997
Аннотатция
:
Ушбу
мақолада
Bombyx mori
наноаскорбат
хитозанининг
полимер
препаратив
шаклини
олиш
технологияси
келтирилди
ва
олинган
намуналарнинг
заррачалар
ўлчами
атом
кучланишли
микроскопия
методи
ёрдамида
тадқиқ
қилинди
ҳамда
Fusarium
oxysporum
замбуруғларига
қарши
биологик
фаол
хоссалари
аниқланди
.
Калит
сўзлар
: Bombyx mori
наноаскорбат
хитозани
,
полимер
-
препаратив
шакл
,
нанозаррачалар
ўлчами
,
антимикроблик
хоссаси
.
Аннотация
:
В
данной
статье
разработана
технология
получения
полимерной
препаративной
формы
наноаскорбата
хитозана
Bombyx mori
и
исследованы
размеры
частиц
полученных
образцов
с
помощью
методом
атомно
-
силовой
микроскопии
,
а
также
выявлена
их
биологическая
активность
против
грибов
Fusarium oxysporum
.
Ключевые
слова
:
наноаскорбат
хитозана
Bombyx mori
,
полимер
-
препаративная
форма
,
размер
наночастиц
,
антимикробные
свойства
.
Abstract:
this article presents the development of a technology of obtaining a polymeric
preparative form of chitosan nanoascorbate
Bombyx mori
. The particle sizes of the obtained samples
were investigated using atomic force microscopy, and their biological activity against
Fusarium
oxysporum
fungi was evaluated.
Keywords:
chitosan nanoascorbate
Bombyx mori
, polymeric preparative form, nanoparticle
size, antimicrobial properties.
Денгиз
хайвонлари
краблар
,
криветкалар
каби
хитин
қопламали
ҳайвонлар
ва
тут
ипак
қурти
ғумбаклари
таркибини
ташкил
қилган
поликатион
ва
полианион
хоссали
полисахаридлар
,
иммуномодуляторлар
ва
ўсимликларнинг
ўсишини
жадаллаштирувчи
регуляторлари
сифатида
потенциал
манба
бўлиши
мумкин
.
Хитозан
(
ХЗ
)
табиий
полисахарид
хитин
асосида
деацетиллаб
олинадиган
токсик
бўлмаган
,
биомослашувчан
ва
биопарчаланадиган
полисахарид
бўлиб
,
антимикробик
,
антиоксидантлик
ва
иммунитетни
стимулловчи
хусусиятларига
эга
[1].
Шунингдек
,
хитозан
сувда
эрувчанлик
намоён
қилмайди
,
бироқ
хитозаннинг
кислотали
ҳосилалари
,
жумладан
наноаскорбат
хитозан
сувда
юқори
эрувчанлик
намоён
қилади
,
бу
эса
уни
қишлоқ
хўжалигида
қўлланиш
доирасини
кенгайтиради
[2, 3].
Хитозан
ҳосилалари
,
жумладан
,
наноаскорбат
хитозан
,
кенг
спектрдаги
биологик
фаолликка
,
жумладан
антимикробик
фаолликка
эга
[3, 4].
Наноаскорбат
хитозаннинг
антимикробик
хусусиятлари
эритманинг
концентрацияси
ва
наноаскорбат
хитозан
синтезида
қўлланган
хитозан
билан
аскорбин
кислотаси
компонентларининг
нисбатларига
боғлиқ
бўлади
[5].
Адабиётларда
наноаскорбат
хитозаннинг
биологик
фаоллигини
тадқиқ
қилишга
оид
маълумотлар
мавжуд
бўлсада
,
уни
кенг
миқиёсда
ишлаб
чиқариш
ва
амалиётга
жорий
қилишга
қаратилган
комплекс
тадқиқотлар
аниқланмади
.
Шу
боис
,
ушбу
ишда
илк
бор
,
қишлоқ
хўжалигида
кенг
кўламда
қўллаш
мақсадида
,
наноаскорбат
хитозан
намунасининг
полимер
препаратив
шаклини
олиш
жараёни
келтирилди
ва
Fusarium oxysporum
замбуруғларига
қарши
биологик
фаол
хоссалари
тадқиқ
қилинди
.
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
587
Наноаскорбат
хитозан
намунасининг
полимер
препаратив
шакли
(
НАХЗ
ППШ
)
олинди
ва
атом
кучланишли
микроскоп
(
АКМ
)
натижаларига
кўра
наноаскорбат
хитозан
намунасининг
заррачалар
ўлчами
200
нм
дан
500
нм
гача
бўлиши
аниқланди
(1-
расм
).
Амалга
оширилган
АКМ
тадқиқотлари
компонентлар
хитозан
(
ХЗ
),
аскорбин
кислотаси
(
АК
)
ва
стабилизатор
триполифосфат
натрий
(
ТПФ
Na)
ХЗ
:
АК
:
ТПФ
Na
нисбати
4:1:0,25
бўлган
НАХЗ
намунаси
ўлчамлари
500
нм
гача
бўлган
заррачалардан
таркиб
топганлигини
тасдиқлайди
.
Олинган
намунанинг
фазавий
диаграммасида
(
х
, y, z
ўқлари
бўйича
)
заррачаларнинг
сирт
бўйлаб
40-50
нм
гача
бўлган
ўлчамларда
тақсимланганлиги
аниқланди
(1-
расм
).
НАХЗ
намунасининг
полимер
препаратив
шакл
ипакчиликда
,
ипак
қуртига
ва
тут
япроқларига
ўсишни
жадаллаштирувчи
ва
патогенларга
қарши
восита
сифатида
қўллаш
мақсадида
олинди
.
1-
расм
.
Компонентлар
ХЗ
:
АК
:
ТПФ
Na
нисбати
4:1:0,25
бўлган
НАХЗ
намунасининг
АКМ
натижалари
Наноаскорбат
хитозан
полимер
препаратив
шакли
наноаскорбат
хитозан
ва
метилгидроксиэтилцеллюлоза
(
МГЭЦ
)
компонентларини
кучсиз
кислотали
муҳитда
биргаликда
эритиш
орқали
тайёрланди
.
Метилгидроксиэтилцеллюлоза
эритманинг
қовушқоқлигини
ва
плёнка
ҳосил
қилувчи
хусусиятларини
ошириш
учун
қўшилди
.
Олинган
НАХЗ
эритмасининг
ППШ
барқарорлиги
рефрактометрия
усули
ёрдамида
30
кун
давомида
кузатиш
орқали
ўрганилган
ва
эритманинг
барқарор
эканлиги
нур
синдириш
кўрсатгичининг
келтирилган
муддатда
барқарор
бўлиши
билан
тасдиқланган
.
Fusarium oxysporum
замбуруғига
қарши
наноаскорбат
хитозан
полимер
препаратив
шаклининг
антимикроблик
хоссалари
Петри
идишларида
,
агарли
муҳитда
48
соат
вақт
мобайнида
ўстирилган
соф
культуралар
ҳажмини
аниқлаш
орқали
баҳоланди
.
Тадқиқот
натижасида
таҳлил
қилинган
эритмалар
жойлаштирилган
суртмалар
атрофида
замбуруғ
мицелийси
ривожланмаганлиги
кузатилди
.
Олинган
натижалар
қуйидаги
1-
жадвалда
келтирилди
.
Жадвал
1.
Наноаскорбат
хитозаннинг
полимер
препаратив
шакли
ва
унинг
дастлабки
компонентларининг
Fusarium oxysporum
замбуруғлари
ривожланишига
таъсири
№
Эритмалар
Ингибирлаш
зонаси
,
мм
∆
d, mm
1
2
1
МГЭЦ
0,25%
НАХЗ
0,025%
40
36
38,5±2
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
588
2
МГЭЦ
0,5 %
НАХЗ
0,1%
30
30
30±2
3
НАХЗ
0,1%
37
32
34,5±2
4
ХЗ
0,1%
20
25
22,5±2
5
Аскорбин
кислотаси
0,05%
-
-
Хулоса
қилиб
айтганда
,
наноаскорбат
хитозан
ва
метилгидроксиэтилцеллюлоза
(
МГЭЦ
)
намуналаридан
таркиб
топган
,
хитозан
ва
аскорбин
кислотаси
компонентларининг
4:1
нисбатида
ҳамда
НАХЗ
ва
МГЭЦ
концентрациялари
мос
равишда
0,025 %
ва
0,25 %
бўлган
НАХЗ
ППШ
эритмаси
Fusarium oxysporum
патоген
замбуруғ
мицелийсининг
ривожланишига
тўсқинлик
қилгани
ва
кенг
стерил
зона
ҳосил
қилгани
аниқланди
.
Қайд
қилиш
лозимки
,
наноаскорбат
хитозан
Bombyx mori
ППШ
эритмаси
(0,025 %
ва
0,25 %) 38,5 ± 2
мм
кенгликда
ингибирлаш
зонасини
ҳосил
қилиб
,
дастлабки
компонентларга
ва
назорат
(
наноаскорбат
хитозан
)
вариантларига
нисбатан
юқори
фунгицидлик
хоссага
эга
эканлиги
қайд
этилди
.
Фойдаланилган
адабиётлар
1.
Рашидова
С
.
Ш
.,
Милушева
Р
.
Ю
.
Хитин
и
хитозан
Bombyx mori:
синтез
,
свойства
и
применение
,
Фан
,
Ташкент
, 2009, 15—17
с
.
2.
Пирниязов
К
.
К
.
Синтез
,
свойства
и
применение
аскорбат
хитозана
Bombyx mori
:
Дис
.
… PhD.
хим
.
наук
.
−Ташкент
, 2020. –106 c.
3.
Искандаров
Т
.
И
.,
Романова
Л
.
Х
.
и
д
.
Первый
токсикологический
паспорт
на
препарат
наноаскорхит
.
Министерство
здравоохранения
Республики
Узбекистан
. –
Ташкент
, 2021. –
С
.
2-6.
4.
Пирниязов
К
.
К
.,
Рашидова
С
.
Ш
.
Наноаскорбат
хитозана
Bombyx mori
:
синтез
,
структура
и
свойства
.
Издательство
«Fan ziyosi».
Ташкент
-2022. -177
с
.
5.
Пирниязов
К
.
К
.,
Асракулова
Д
.
И
.,
Рашидова
С
.
Ш
.
Синтез
и
противомикробные
свойства
наноаскорбат
хитозана
Bombyx mori
//
Вестник
Московского
Университета
серия
химия
. -2024.
№
5. –
С
., T 65. 424-430.
