“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
559
ТОК
ЎСИМЛИГИНИ
КАСАЛЛАНТИРУВЧИ
ВИРУСНИ
ИДЕНТИФИКАТЦИЯ
ҚИЛИШ
1
Султонмуротова
Дилдора
Нарзулла
қизи
,
Ўзбекистон
Миллий
университети
магистранти
2
Кадирова
Зухра
Абраровна
,
Ўзбекистон
Миллий
университети
Микробиология
ва
Биотехнология
кафедраси
мудири
,
3
Хусанов
Тохир
Суннатович
,
Ўзбекистон
Фанлар
Академияси
Микробиология
институти
Катта
илмий
ходими
dildorasultonmurotova@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15579900
Аннотация
.
Ушбу
мақолада
Ўзбекистонда
узумчилик
ривожланиши
ёритилган
.
Хозирги
кунда
дастлабки
маниторинг
натижасида
қайси
вируслар
чет
давлатларидан
келиб
тарқалаётганлигини
кузатиш
ва
унга
қарши
курашишни
ўрганиш
мумкин
.
Биз
мақоламизда
Фанлиф
вирусини
(GFLV)
индикатор
ўсимликлар
орқали
идентификатциясини
амалга
оширик
.
Калит
сўзлар
:
вирус
,
ток
,
индикатор
,
фанлиф
вируси
(GFLV)
ва
микробиологик
препаратлар
Аннотация
.
В
данной
статье
наряду
с
развитием
виноградовства
в
Узбекистане
освещается
широкое
распространение
вирусных
болезней
винограда
.
Сегодня
в
результате
первичного
мониторинга
можно
наблюдать
,
какие
вирусы
распространяются
из
зарубежных
стран
и
научиться
с
ними
бороться
.
В
нашей
статье
мы
будем
идентифицировать
вирус
Фанлифа
(GFLV)
с
помощью
растений
-
индикаторов
.
Ключевые
слова
:
вирус
,
виноград
,
индикатор
,
вирус
фанлифа
(GFLV)
и
микробиологические
препараты
Annotation.
In this article, along with the development of viticulture in Uzbekistan, the spread
of viral diseases in grapes is highlighted. Today, as a result of initial monitoring, it is possible to
observe which viruses are spreading from foreign countries and learn to fight against them. In our
article, we identify Fanliffe virus (GFLV) through indicator plants.
Keywords:
virus, grape, indicator, fanleaf virus (GFLV), and microbiological preparations
Кириш
.
Дунёдаги
барча
иқтисодий
аҳамиятга
эга
ўсимлик
турларидан
узум
кўп
экиладиган
мевали
ўсимлик
ҳисобланади
.
Узум
-
Вино
,
янги
ва
қуритилган
меваларни
ишлаб
чиқариш
орқали
кўплаб
мамлакатлар
иқтисодиётига
сезиларли
таъсир
кўрсатади
.
Сўнгги
йилларда
узумчилик
ва
виночилик
саноати
бутун
дунё
бўйлаб
вирусли
касалликларнинг
тарқалишига
дуч
келди
.
Ҳозирги
кунда
токда
70
дан
ортиқ
вируслар
аниқланган
бўлиб
,
бутун
дунёда
жиддий
вирусли
касалликлардан
биридир
[1,4,5].
Токдаги
бу
вирусларнинг
орасида
энг
кучли
тарқалганлардан
бири
бу
Фанлиф
вируси
(GFLV)
хисобланади
.
Фанлиф
вируси
(GFLV)
бутун
дунё
бўйлаб
узумнинг
оғир
энг
кучли
тарқалган
вируслардан
биридир
. 1960
йилларда
Фанлиф
вируси
(GFLV)
ўрганила
бошланган
бўлиб
,
ҳозирги
кунгача
бу
вируснинг
юқиш
йўллари
,
биологияси
ва
геномининг
тузилиши
яхши
ўрганилган
[2,3].
Ҳозирги
вақтда
Ўзбекистон
шароитида
токнинг
бактериал
,
замбуруғ
ва
вирусли
касалликлари
кенг
тарқалган
бўлиб
,
буларнинг
ичида
вирусли
касалликларни
даволашнинг
имкони
йўқ
.
Вирусли
касалликлар
узум
сифатига
таъсир
қилиб
,
унинг
фойдали
бўлган
моддаларини
таркибини
бузишга
ҳамда
новда
,
илдиз
,
мева
ва
баргларни
кучли
зарарланишига
олиб
келади
ва
об
-
ҳаво
шароитига
қараб
ҳосилдорликни
25-70%
гача
камайтиради
.
Ҳосилдорликнинг
камайиши
баъзида
бутунлай
ишлаб
чиқаришнинг
йўқолишига
олиб
келиши
мумкин
.
Мева
шингиллари
ҳажми
ва
сон
жиҳатдан
камаяди
ҳамда
уларнинг
пишиши
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
560
нотекис
бўлади
.
Вирус
юққан
узум
мевалари
ўлчами
жиҳатидан
бир
хил
бўлмайди
,
уларнинг
кўпи
майда
ва
уруғсиз
бўлади
,
баъзилари
эса
умуман
пишмай
қолади
[8].
Мева
сифати
шакар
миқдори
ва
титрланадиган
кислоталиликнинг
камайиши
туфайли
ёмонлашади
. GFLV
билан
зарарланган
материалларда
илдизпояларнинг
илдиз
олиш
қобилияти
ҳамда
пайвандларнинг
тутиб
кетиш
даражаси
сезиларли
даражада
пасаяди
.
Шунингдек
, GFLV
билан
зарарланган
узумзорларнинг
ҳосилдор
яшаш
даври
ҳам
анча
қисқаради
—
одатда
30–40
йил
ёки
ундан
кўпроқ
бўлиши
керак
бўлган
бўлса
,
бу
муддат
атиги
15–20
йилга
тушади
[8].
Токда
вирус
касалликларидан
хозирда
кенг
тарқалганлари
сариқ
мозаика
,
қисқа
тугун
,
чизиқли
ёғоч
ва
баргларнинг
жингалакланиши
ҳисобланилади
.
Вируслар
токка
хар
ҳил
усулда
яъни
тупроқ
нематодалари
,
тлялар
,
тупроқ
замбуруғлари
орқали
юқади
[1,3,7].
Фанлиф
вируси
Ўзбекистонда
ҳам
тарқалган
бўлиб
хозирги
кунгача
хеч
ким
ўрганмаганлигини
ва
бу
вирус
чет
давлатларида
узум
касаллангандан
кейинги
холати
яъни
хосилнинг
юқотилиши
кўплигини
инобатга
олган
холда
биз
олдимизга
Фанлиф
вирусини
(GFLV)
ўрганишни
мақсад
қилиб
олинди
.
Материаллар
ва
услублар
.
Юқумли
шира
тайёрлаш
ва
ўсимликларни
механик
усулда
касаллантириш
.
Бунинг
учун
дастлаб
вирус
билан
касалланган
ўсимлик
аъзоларидан
(
барг
,
илдиз
ёки
поя
)
намуна
олиниб
,
чинни
ҳавончада
фосфат
буфер
(0,2
М
ли
рН
7,2
бўлган
)
қўшилиб
(1:1)
майдалангандан
сўнг
тўрт
қават
докадан
ўтказиб
вирусли
шира
тайёрлаб
олинди
.
Тайёр
бўлган
вирусли
ширани
ўсимликларга
юқтириш
учун
дастлаб
касаллантириш
зарур
бўлган
ўсимликнинг
барг
устига
корунд
(
алюминий
оксиди
)
ёки
карборунд
(
кремний
карбид
)
чанглатилиб
,
икки
-
уч
томчи
вирусли
ширадан
томизилди
ва
яхшилаб
ювилган
қўл
бармоқлари
ёрдамида
оҳиста
суртилди
ҳамда
ўсимлик
1-2
соат
салқин
жойда
сақланди
.
Касаллантирилган
ўсимликларга
этикеткалар
осилиб
,
касаллик
аломатлари
номоён
бўлгунча
кузатиб
борилди
.
Тадқиқот
натижалари
ва
уларнинг
таҳлили
.
Биз
узумнинг
вирусларини
ўрганишдан
олдин
токзорларга
мониторинг
ишларини
олиб
бордек
.
Олиб
борилган
мониторинг
натижасида
Сирдарё
вилояти
Гулистон
тумани
“
Нурли
бустон
файзи
”
фермер
хўжалигидан
олиб
келинган
намуналар
1-
расмда
келтирилган
.
Расм
-1.
Вирус
билан
касалланган
узумнинг
касаллик
аломатларининг
турли
кўриниши
.
Олиб
келинган
намуналарни
бир
қатор
вирус
аниқлагич
Nicotiana glutinosa, Nicotiana
tabacum, Datura stramonium, Gomphrena globosa L., Chenopodium amaranticolor, Chenopodium
album, Licopersicon esculentum, Cucumis sativus
ва
Vigna unguiculata
ўсимликларга
механик
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
561
усулда
юқтирилди
.
Бу
ўсимликлардан
14
кунда
Gomphrena globosa L.
ва
Nicotiana glutinosa
да
эса
7
кунда
касаллик
аломатлари
намоён
бўлди
2-
расмда
келтирилган
.
Расм
-2.
Токнинг
вирус
аниқлагич
ўсимликларга
юқтирилгандаги
касаллик
аломатлари
.
А
- Gomphrena globosa L.
ҳамда
Б
- Nicotiana glutinosa.
Расмдан
кўриниб
турибдики
Gomphrena
globosa
L.
индикаторда
вирус
касаллантиргандан
сўнг
қизил
хол
-
хол
доғлар
ва
Nicotiana glutinosa
индикаторида
эса
қора
нўқтали
доғлар
намоён
бўлди
.
Олинган
натижаларни
хориж
адабиётларида
[2,3]
солиштирилганда
бу
узумда
кенг
тарқалган
вируслардан
Фанлиф
вируси
(GFLV)
эканлиги
маълум
бўлди
.
Вируслар
хозирги
кунда
глобал
иқлим
ўзгариши
натижасида
кенг
тарқалаётган
обектлардан
хисобланади
.
Вирусларни
ўсимликка
юқтиргандан
кейин
бошқа
касалликлар
сингари
даволашнинг
имкони
йўқ
аммо
вирус
билан
касалланган
ўсимликни
эрта
диагностика
қилиш
орқали
касалликни
олдини
олиш
мумкин
.
Бунинг
учун
хар
бир
вирусни
тарқалиши
ва
биологиясини
яхши
ўрганиш
талаб
қилинади
.
Вирус
билан
касалланишни
олдини
олиш
учун
хар
ҳил
ташувчи
хашоратларга
,
нематодаларга
,
замбуруғларга
қарши
курашишни
талаб
қилади
.
Вирус
билан
касалланган
ўсимликни
далада
олиб
чиқиб
уни
ёқиб
юбориш
энг
тўғри
қарор
ҳисобланилади
.
Хулоса
.
Олинган
натижалар
ва
кузатишлардан
шундай
хулоса
қилиш
мумкинки
,
ўсимлик
вирусларига
қарши
курашиш
учун
эрта
диагностика
қилиш
,
вирусни
идентификация
қилиш
ҳамда
баъзи
бир
хусусиятларини
ўрганиш
ва
вирусга
қарши
микробиологик
препаратлар
ишлаб
чиқиш
хозирги
кундаги
долзарб
масалалардан
биридир
.
Ад
a
биётлар
:
1.
Е
.
В
.
Поротикова
,
В
.
И
.
Рисованная
,
Я
.
А
.
Волков
,
Ю
.
Д
.
Дмитренко
,
В
.
А
.
Володин
,
С
.
М
.
Гориславец
,
Е
.
П
.
Странишевская
,
А
.
А
.
Аграновский
,
А
.
М
.
Камионская
,
С
.
В
.
Виноградова
.
Распространение
вирусов
скручивания
листьев
винограда
1
и
3 (Grapevine leafroll-associated
viruses-1
и
-3)
на
территории
крыма
.
ВЕСТН
.
МОСК
.
УН
-
ТА
.
СЕР
. 16.
БИОЛОГИЯ
. 2016.
№
2
2. Andret-Link, C. Laporte, L. Valat, C. Ritzenthaler, G. Demangeat, E. Vigne, V. Laval, P.
Pfeiffer, C. Stussi-Garaud and M. Fuchs. Invited reviewgrapevine fanleaf virus: still a major threat to
the grapevine industryp. Journal of Plant Pathology (2004), 86 (3), 183-195 Edizioni ETS Pisa, 2004.
3. Dalia Gamil Aseel, Mahmoud Hamdy Abd El-Aziz, E. E. Hafez. Detection and identification
of a new isolate of Grapevine fanleaf Virus naturally infecting Grapevine plants in Egypt using qReal
Time-PCR. Novel Research in Microbiology Journal (2019), 3(6): 493-501.
4. Izadpanah, K, Zaki-Aghl, M, Zhang, Y, Daubert, S. and Rowhani, A. (2003). Bermuda grass
as a potential reservoir host for Grapevine fanleaf virus. Plant Disease. 87: 1179-1182.
Б
А
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
562
5. Eichmeier, A.; Baránek, M. and Pidra, M. (2010). Analysis of Genetic Diversity and
Phylogeny of Partial Coat Protein Domain in Czech and Italian GFLV Isolates. Plant Protection
Science. 46(4): 145- 148.
6. Youssef, S.A, Abou El-Ella, A.M, Amer, M.A. and Shalaby, A.A. Detection and partial
sequence identification of Grapevine leafroll-associated virus-1 in Egypt. Arab Journal of
Biotechnology. 10(2): 399-408. View publication (2006).
7. https://pnwhandbooks.org/plantdisease/host-disease/grape-vitis-spp-virus-diseases
8. Andret-Link, P., Laporte, C., Valat, L., Ritzenthaler, C., Demangeat, G., Vigne, E., Laval,
V., Pfeiffer, P., Stussi-Garaud, C., Fuchs, M. Grapevine fanleaf virus: still a major threat to the
grapevine industry // Journal of Plant Pathology. – 2004. – Vol. 86, No. 3. – P. 183–195.
