“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
535
AKTINOMITSETLARNING BIOLOGIK XUSUSIYATLARI
Toirova Intizor Tolibjon qizi
Andijon Davlat Universiteti Tabiiy fanlar fakulteti Biotexnologiya yo
ʻ
nalishi 101- guruh
talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15579815
Annotatsiya.
Aktinomitsetlar bu farmasevtikaninig kelajakdagi dolzarb bo
ʻ
lgan muammolarga
yechimidir. Aktinomitsetlar - mikroorganizmlarning biologik xarakterli guruhi bo
ʻ
lib, antibiotiklar,
fermentlar va boshqa biofaol moddalar ishlab chiqarishdagi ahamiyati bilan ajralib turadi. Ushbu
tadqiqotning maqsadi aktinomitsetlarning morfologik, fiziologik va biokimyoviy xususiyatlarini
o
ʻ
rganish shuningdek, ularning antibiotik faolligini aniqlash orqali yangi biotexnologik qo
ʻ
llash
usullarini ishlab chiqishdir.
Kalit so
ʻ
zlar:
aktinomitsetlar, farmasevtika sanoati, antibiotiklar, ikkilamchi metabolitlar, azot
fiksatsiya, gram-musbat bakteriyalar.
Аннотация
.
Роль
актиномицетов
в
фармацевтике
и
их
решение
актуальных
проблем
будущего
.
Актиномицеты
-
биологически
характерная
группа
микроорганизмов
,
выделяющаяся
своей
значимостью
в
производстве
антибиотиков
,
ферментов
и
других
биоактивных
веществ
.
Цель
данного
исследования
-
изучить
морфологические
,
физиологические
и
биологические
свойства
актиномицетов
,
а
также
определить
их
антибиотическию
активность
для
разработки
новых
биотехнологическив
методов
применения
.
Ключевые
слова
:
актиномицеты
,
фармацевтическая
промышленность
,
антибиотики
,
вторичные
метаболиты
,
фиксация
азота
,
грамположительные
бактерии
.
Annotation.
The role of actinomycetes in the pharmaceutical industry and their solution to
future pressing issues. Actinomycetes are a biologically characteristic group of microorganisms
distinguished by their significance in producing antibiotics, enzymes and other bioactive
substances.The aim of this research is to study the morphological, physiological and biochemical
properties of actinomycetes, as well as to identify their antibiotic activity, thereby developing new
biotechnological applications.
Keywords:
actinomycetes, pharmaceutical industry, antibiotics, secondary metabolites,
nitrogen fixation, gram-positive bacteria.
KIRISH
So
ʻ
nggi yillarda antibiotiklarga chidamli bakteriyalarning ko
ʻ
payishi global sog
ʻ
liqni saqlash
tizimiga jiddiy tahdid solmoqda. Ushbu muammoni hal etish uchun yangi, samarali va noyob
tuzilishga ega antimikrob birikmalarni izlash zarurati ortib bormoqda. Aktinomitsetlar ayniqsa,
Streptomyces
tabiatda keng tarqalgan bo
ʻ
lib, ularning 70% dan ortiq tabiiy antibiotiklar (masalan,
streptomitsin, tetratsiklin) ishlab chiqarish xususiyati inson salomatligi uchun muhimdir. 1kg
streptomitsin ishlab chiqarish narxi sintetik antibiotiklarga nisbatan 1,5 barobar qimmat. Biroq,
metabolitik muhandislik orqali Streptomyces shtammlarining hosildorligi 50% ga oshirilgan. Sintetik
antibiotiklarga nisbatan aktinomitset antibiotiklari biologik parchalanish darajasi yuqori (90% gacha)
bu ularni suv tizimlarida to
ʻ
planish xavfini kamaytiradi. Streptomycesdan olingan vankomitsin
Staphylococcus aureus kabi yuqori xavfli infeksiyalarni davolashda "oxirgi chora" sifatida
qo
ʻ
llaniladi. Jahon Sog
ʻ
liqni Saqlash Tashkiloti (SST) ma'lumotiga ko
ʻ
ra, 2030 yilga kelib antibiotik
qarshilik yiliga 10 million inson hayotiga xavf solishi mumkin. Aktinomitsetlar yangi molekulalarni
kashf qilish orqali bu muammoni bartaraf etadi. Antibiotiklarni klinik sinovlardan o
ʻ
tkazish jarayoni
10-15 yilni va 1 milliard AQSH dolloridan ortiq mablag
ʻ
ni talab qiladi. Biroq, FDA tomonidan 2022
yilda joriy etilgan " Tez yo
ʻ
l" (Fast truck) dasturi yangi antibiotiklarni tezroq tasdiqlash imkonini
berdi.
ASOSIY QISM
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
536
"Aktinomitset" nomi yunoncha "aktis" (nur) va "mikes" (zamburug
ʻ
) so
ʻ
zlaridan kelib chiqqan
bo
ʻ
lib, bu ularning zamburug
ʻ
ga o
ʻ
xshash filamentli (ipga o
ʻ
xshash) o
ʻ
sish shaklini aks ettiradi.
Aktinomitsetlar Actinobacteria tipiga mansub asosan gram-musbat bakteriyalar guruhidir.
Aktinomitsetlarga chin aktinomitsetlar, mikobakteriyalar, streptomitsetlar va boshqalar kiradi.
Ularning 700 ga yaqin turi bor. Aktinomitsetlar tuproq, suv havzalari, havo va o
ʻ
simlik qoldiqlarida
uchraydi. Asosan tuproq mikrobiomasining asosiy kompanenti hisoblanadi. Ba'zilari odam va
hayvonlarda (aktinomikoz, sil, difteriya) shuningdek, o
ʻ
simliklarda parazitlik qiladi. Tuproqda
ularning soni 10
⁴
- 10
⁸
huj\gr ni tashkil etadi. Tuproqdagi organik moddalarni parchalash, azot
aylanishi va mineral almashinuvida muhim ro
ʻ
l o
ʻ
ynaydi. Shuningdek, ular dengiz sedimentlari,
o
ʻ
simlik ildizlari va hatto ekstremal sharoitlarda (masalan, sho
ʻ
r suvlar) ham uchraydi. Ular tibbiyot,
oziq-ovqat sanoati va qishloq xo
ʻ
jaligida qo
ʻ
llaniladigan ikkilamchi metabolitlar ishlab chiqaradi.
Mikroorganizmlar tomonidan ishlab chiqarilgan 23 000 ga yaqin ikkilamchi metabolitlarning 45%
aktinomitsetlar hisobiga to
ʻ
g
ʻ
ri keladi.
XULOSA
Aktinomitsetlar ayniqsa Streptomyces, Nocardiopsis, Brevibacterium, Micromonospora kabi
avlodlar ular ajratilgan muhitga qarab, antibakterial va antifungal faolliklarini sezilarli darajada
namoyon etadi. Bu mikroorganizmlar tomonidan ishlab chiqarilgan ikkilamchi metabolitlar, ular
keng tarqalgan antibiotiklar, antibiofilm va antioxidant faolliklariga ega bo
ʻ
lishi sababli, zamonaviy
dori ishlab chiqarish sohasida katta e'tibor qozonmoqda. Aktinomitsetlar bioremediasiya (atrof-
muhitni tozalash) jarayonlarida ham samarali qo
ʻ
llanilmoqda, chunki ular toksik moddalarning
parchalanishini tezlashtiradi. Aktinomitsetlar o
ʻ
simliklar va tuproqdan ajratilgan yangi
mikroorganizmlar sifatida, ekologik va tibbiy sohalarda katta imkoniyatlarni ega. Tadqiqotlar shuni
ko
ʻ
rsatmoqdaki, oddiy ko
ʻ
zga ko
ʻ
rinmas bu mikroorganizmlar kelajak farmatsiyasi va
biotibbiyotining kalitidir. Aktinomitsetlar - bu yer yuzining yashirin xazinasidir, ularni to
ʻ
g
ʻ
ri tanlash
va baholash esa insoniyat kelajagining sog
ʻ
lom poydevoridir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Akramova.M.Sh va To
ʻ
xtayeva.D.B (2023). Aktinomitsetlar ekologik diversiteti va
biotexnologik imkoniyatlari.
2. Karieva.N.N va Ibragimova.Z.R (2022). Aktinomitsetlar: morfologiyasi, fiziologiyasi va
sanoatdagi ahamiyati. "Ilm va taraqqiyot" jurnali, 4 (2), 45-59.
3. Abdullayeva.D.R (2023). Aktinomitsetlar antibiotik ishlab chiqarishdagi ro
ʻ
li. O
ʻ
zbekiston
Biotexnalogiya jurnali, 2 (1), 30-38.
4. Karimov.S.H va Tursunova.N.U (2021). Aktinobakteriyalarning ekologik muhitdagi
ahamiyati va bioremediasiya potensiali. Ekologiya va Biosfera, 5(3), 17-25.
5. Genilloud.O. (2017). Aktinomitsetlar: hali ham yangi antibiotiklar manbai. Tabiiy
mahsulotlar sharhlari, 34 (10), 1203-1232.
6. Katz, L, & Baltz, R. H. (2016). Natural products discovery: past, present and future. Journal
of Industrial Microbiology & Biotechnology 43 (2 - 3), 155-176.
