“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
529
OROLBO‘YI HUDUDIDA SHO‘RLANGAN TUPROQLARNING MIKROBIOLOGIK
HOLATINI BAHOLASH VA AGROEKOLOGIK TIKLANISH IMKONIYATLARI
Jamalova O‘g‘iljon Umarjonovna
O‘zMU Biologiya va ekologiya fakulteti Biotexnologiya va mikrobiologiya kafedrasi
tayanch doktoranti, Tel: +998976084001;E-mail: umarjonqizi@gmail.com
Normurodova Qunduz.Togayevna
O‘zMU Biologiya fakulteti Mikrobiologiya va biotexnologiya kafedrasi prof. v.b., B.f.d.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15579793
Аннотация
:
Высыхание
Аральского
моря
стало
одной
из
основных
экологических
проблем
в
Центральной
Азии
.
В
данной
статье
исследовано
агрохимическое
и
микробиологическое
состояние
засоленных
и
засушливых
почв
,
расположенных
в
поселке
Арал
Муйнакского
района
Республики
Каракалпакстан
.
Результаты
исследования
показали
,
что
содержание
органического
вещества
,
азота
,
фосфора
и
калия
в
почвах
находится
на
низком
уровне
.
Также
установлено
,
что
активность
микроорганизмов
значительно
ниже
по
сравнению
с
зональными
плодородными
почвами
,
хотя
они
адаптировались
к
тяжелым
условиям
.
Использование
биоудобрений
и
микробиологических
препаратов
может
стать
важным
фактором
повышения
плодородия
почв
[1, 4].
Ключевые
слова
:
Приаралье
,
засоленные
почвы
,
микроорганизмы
,
биоудобрения
,
микробиологический
анализ
,
агрохимическое
состояние
,
экологический
кризис
.
Abstract:
The drying of the Aral Sea has remained one of the major environmental issues in
Central Asia. This article examines the agrochemical and microbiological conditions of saline and
arid soils located in the Aral village of Muynak district, Republic of Karakalpakstan. The results of
the study showed that the levels of organic matter, nitrogen, phosphorus, and potassium in the soils
are low. It was also observed that the activity of microorganisms is significantly lower than in zonal
fertile soils, although they have adapted to harsh conditions. The use of biofertilizers and
microbiological preparations can be an important factor in improving soil fertility [1, 4].
Keywords:
Aral Sea region, saline soils, microorganisms, biofertilizers, microbiological
analysis, agrochemical condition, environmental crisis.
Annotatsiya:
Orol dengizining qurishi natijasida yuzaga kelgan ekologik inqiroz Markaziy
Osiyoda muhim muammolardan biri bo‘lib qolmoqda. Ushbu maqolada Qoraqalpog‘iston
Respublikasi Mo‘ynoq tumani, Aral ovuli hududida joylashgan sho‘rlangan va qurg‘oqchil
tuproqlarning agrokimyoviy va mikrobiologik holati o‘rganildi. Tadqiqot natijalari tuproqlarda
organik modda, azot, fosfor va kaliy kabi oziqa elementlari miqdori past darajada ekanligini ko‘rsatdi.
Shuningdek, mikroorganizmlar faolligi zonal unumdor tuproqlarga nisbatan ancha past bo‘lsa-da,
ular og‘ir sharoitlarga moslashganligi kuzatildi. Bioo‘g‘itlar va mikrobiologik preparatlar
qo‘llanilishi tuproq unumdorligini oshirishda muhim omil bo‘lishi mumkin [1, 4].
Kalit so‘zlar: Orolbo‘yi, sho‘rlangan tuproqlar, mikroorganizmlar, bioo‘g‘itlar, mikrobiologik
tahlil, agrokimyoviy holat, ekologik inqiroz.
Orol dengizi qurishi XX asrning eng yirik ekologik fojialaridan biri sifatida tan olingan. Orol
dengizi dunyodagi to‘rtinchi yirik ko‘l bo‘lib, inson faoliyatining noto‘g‘ri boshqarilishi natijasida
keskin qisqarib ketgan va "Orol dengizi ekologik inqirozi" yuzaga kelgan. Orol dengizining ekologik
muammolari keng e’tiborni tortib, Markaziy Osiyoning besh davlati (Qozog‘iston, O‘zbekiston,
Tojikiston, Qirg‘iziston va Turkmaniston) ekologik inqirozni yumshatish bo‘yicha umumiy
kelishuvga erishdi. So‘nggi o‘n yilliklarda Orol dengizining ekologik tiklanishi uchun turli ekologik
boshqaruv choralari amalga oshirildi, biroq natijalar kutilganidek bo‘lmadi.Orol dengizi so
ʻ
nggi 60
yil ichida sezilarli darajada qurib, 3 million gektardan ortiq maydoni katta cho
ʻ
lga aylangan. Hududda
yoz faslida issiq(+35...+45°C) va quruq iqlim sharoiti kuchayib bormoqda. Yillik yog‘ingarchilik
100-150 mm, kuchli shamollar esib, Orol dengizining qurigan tubidan ko‘tarilgan tuz va chang
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
530
atmosferaga tarqaladi.Orol dengizining qurigan tubida quyidagi tuproq turlari uchraydi: Sho‘rlangan
qumli tuproq – Bu tuproq sho‘rlanish jarayonining kuchayishi natijasida o‘simliklar uchun noqulay
sharoit yaratadi, qoldiq namli sho‘r tuproqlar – Orol dengizining suvi chekingandan keyin hosil
bo‘lgan sho‘r va nam tuproq, gilli sho‘r tuproq – Asosan Orol dengizining tubida joylashgan bo‘lib,
qattiq sho‘r qatlamlarga ega, qumli cho‘l tuproqlari – Tuman shimoliy qismida keng tarqalgan va
qum bo‘ronlari natijasida hududga tarqalib kelgan.
Qurigan dengiz tubining tuprog
ʻ
i va er osti suvlari yomon agrokimyoviy xususiyatlarga ega
bo
ʻ
lib, foydali elementlarning past konsentratsiyasi tufayli organik modda va ozuqa moddalarining
miqdoriga
salbiy
ta
ʼ
sir
ko
ʻ
rsatmoqda.
Atrof-muhit
muammolarini
yumshatish
uchun
o
ʻ
rmonzorlashtirish loyihalari amalga oshirilmoqda, mintaqaning iqlimiy va tuproq sharoitlariga
moslashgan o
ʻ
simlik turlarni ekish joriy etilmoqda. Tabiiy o
ʻ
simliklarning o
ʻ
sishini rag
ʻ
batlantirish
va sun
ʼ
iy o
ʻ
rmonzorlashtirishni kengaytirish orqali chang va tuz bo
ʻ
ronlarini kamaytirish,tuproq
eroziyasini yumshatish, tuproqdagi organizmlar va mikroorganizmlar uchun yashash sharoitini
yaxshilash mumkin.
Orol tuproqlarida mikroorganizmlar soni va faolligi boshqa zonalardagi unumdor tuproqlarga
nisbatan past. Bunga sabab esa yuqori sho‘rlanish, kam miqdordagi organik moddalar, suv
yetishmovchiligi, haroratning keskin o‘zgarishidir. Inson faoliyati natijasida yuzaga kelgan ushbu
muammo mintaqa tuproqlarining fizik-kimyoviy va biologik xususiyatlariga jiddiy zarar yetkazdi [2].
Bugungi kunda Orolbo‘yi hududining katta qismi sho‘rlangan va deyarli o‘simlik o‘sishiga yaroqsiz
holga kelgan. Bunday sharoitda ekologik muvozanatni tiklash uchun yer resurslarining holatini tahlil
qilish, tuproq mikroflorasining ahamiyatini baholash va biotexnologik yondashuvlardan foydalanish
dolzarb masalaga aylandi [1].
Tadqiqot ishlari Qoraqalpog‘iston Respublikasi Mo‘ynoq tumani, Aral ovuli hududida olib
borildi. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, 0–20 sm chuqurlikdagi tuproqlarda gumus miqdori 0,22%, azot
0,018%, fosfor 0,09%, kaliy esa 0,246% ni tashkil etdi. Tuproqlarda harakatchan P
₂
O
₅
11,24 mg/kg,
K
₂
O 124,56 mg/kg miqdorda aniqlangan. Mikrobiologik ko‘rsatkichlarga ko‘ra, ammonifikatorlar
soni 3×10
⁵
, fosfor parchalovchi bakteriyalar 2×10
⁴
, oligonitrofil mikroorganizmlar 1,3×10
⁵
,
mikromitsitlar 2×10³ va aktinomitsitlar 3×10² dona/g ni tashkil etdi. Bu natijalar tuproq mikroflorasi
og‘ir sharoitga moslashganligini ko‘rsatadi. Sho‘rlanish, past namlik va yuqori harorat
mikroorganizmlar soni va faolligini kamaytiruvchi asosiy omillar hisoblanadi. Shunga qaramay,
mikroorganizmlarni faollashtirish va tuproq unumdorligini oshirishda bioo‘g‘itlar va mikrobiologik
preparatlar muhim rol o‘ynashi mumkin [4, 5].
Orolbo‘yi tuproqlarida oziqa elementlari va organik modda miqdori nihoyatda
past,mikrobiologik faollik ham zaif, biroq mavjud mikroflora ekologik moslashuvchanlikka
ega,bioo‘g‘itlar qo‘llanilishi mikrobiologik faollikni oshirish imkonini beradi, ekotizim tiklanishida
mikroorganizmlar bilan bog‘liq biotexnologik yondashuvlar samarali vosita hisoblanadi [1, 4, 5].
Orolbo‘yi hududining sho‘rlangan tuproqlari past unumdorlik va biologik faollik bilan ajralib
turadi. Shunga qaramay, mikroorganizmlar og‘ir sharoitga moslashgan bo‘lib, ular yer resurslarini
tiklashda
muhim
omil
bo‘lishi
mumkin. Bioo‘g‘itlar,
mikrobiologik
preparatlar
va
o‘rmonzorlashtirish choralari orqali hududning ekologik holatini yaxshilash, qishloq xo‘jaligini
barqaror rivojlantirish mumkin. Keyingi bosqichda mikrofloraning genetik va funksional
imkoniyatlarini chuqurroq o‘rganish zarur [1, 3, 5].
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Ortiqov T. va boshqalar. (2024). Orolbo‘yi hududida sho‘rlangan tuproqlarning biologik
holati. Nukus: Ekologiya nashriyoti.
2. Micklin, P. (2007). The Aral Sea Disaster. Annual Review of Earth and Planetary Sciences,
35, 47–72.
3. UNDP (2020). Restoration of Aral Sea Region Ecosystems. United Nations Development
Programme.
4. Yusupov B., Xudayberganov T. (2018). Sho‘rlanishga chidamli o‘simliklar ekotizimi.
Toshkent: Fan nashriyoti.
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
531
5. Rakhimov A. et al. (2022). Biological Fertilizers and Soil Microorganisms in Arid
Conditions. Journal of Arid Regions, 13(2), 112–120.
6.
Абдрахманов
Т
.
А
.,
Жаббаров
З
.
А
.,
Каримбоева
М
.
Қ
.,
Имомов
О
.
Н
.,
Абдуллаев
Ш
.
З
.
Қурғоқчил
ҳудудларда
препаратларни
қўллашнинг
аҳамияти
//
Материалы
Международный
конференции
“
Современные
проблемы
экологии
и
охраны
окружающей
среды
и
биотехнологии
”, 15-16
июня
, 2022
г
,
Ташкент
,
Узбекистан
.
С
. 670-672.
