KAVSH QAYTARUVCHI HAYVONLAR FIZIOLOGIYASIGA SELLYULOLITIK VA PROBIOTIK BAKTERIYALAR KOMPLEKSIDA BERILGAN BIOPREPARATLARNING TA`SIRI

“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA

RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”

xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari

adu.uz

universaljurnal.uz

519

UO

ʻ

K: 579.6

KAVSH QAYTARUVCHI HAYVONLAR FIZIOLOGIYASIGA SELLYULOLITIK

VA PROBIOTIK BAKTERIYALAR KOMPLEKSIDA BERILGAN

BIOPREPARATLARNING TA`SIRI

Shirinboyeva Dilrabo Komilovna

1

dilrabookomilovna@gmail.com,

Kutliyeva Go`zak DJumaniyozovna

2

aziz0761@gmail.com,

Sunnatova Madina Shamsiddin qizi

1

sunnnatovamadina@gmail.com

Samarqand davlat veterinariya meditsinasi, chorvachilik va biotexnologiyalar

universiteti

O

ʻ

zbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasi Mikrobiologiya ilmiy tadqiqot

instituti

https://doi.org/10.5281/zenodo.15579763

Annotasiya.

Mazkur tadqiqotda sellyulolitik va probiotik bakteriyalar assotsiatsiyasi asosida

yaratilgan biopreparatning kavsh qaytaruvchi hayvonlar (qo‘ylar) organizmiga ta’siri o‘rganildi.
Tajriba davomida fiziologik, biokimyoviy va mikrobiologik ko‘rsatkichlar kuzatildi. Olingan
natijalar asosida bu biopreparat hazm qilishni faollashtirib, umumiy salomatlik ko‘rsatkichlarini
yaxshilashi aniqlash ishlarimiz yoritib berdik.

Kalit so‘zlar: Mikroorganizmlar,sellyulolitik, probiotik,preparat, Bacillus subtilis

C1,cellulomonas, Lactobacillus plantarum, Fiziologik ko‘rsatkich, AST, ALT, fermentativ faollik.

Аннотация

.

В

настоящем

исследовании

изучено

влияние

биопрепарата

,

созданного

на

основе

ассоциации

целлюлолитических

и

пробиотических

бактерий

,

на

организм

жвачных

животных

(

овец

).

В

ходе

эксперимента

проводилось

наблюдение

за

физиологическими

,

биохимическими

и

микробиологическими

показателями

.

На

основе

полученных

результатов

установлено

,

что

данный

биопрепарат

активизирует

процессы

пищеварения

и

улучшает

общие

показатели

здоровья

животных

.

Ключевые

слова

:

микроорганизмы

,

целлюлолитические

,

пробиотик

,

препарат

, Bacillus

subtilis C1, Cellulomonas, Lactobacillus plantarum,

физиологические

показатели

,

АСТ

,

АЛТ

,

ферментативная

активность

.

Abstract.

This study investigated the effects of a biopreparation developed on the basis of an

association of cellulolytic and probiotic bacteria on the physiological condition of ruminants (sheep).
During on the experiment, physiological, biochemical, and microbiological parameters were
monitored. The results demonstrated that the biopreparation enhances digestive processes and
improves general health indicators in the animals.

Keywords: Microorganisms, cellulolytic, probiotic, biopreparation, Bacillus subtilis C1,

Cellulomonas, Lactobacillus plantarum, physiological indicators, AST, ALT, enzymatic activity.

Kirish

. Bugungi kunda ekologik xavfsiz va samarali yem-xashaklarni hazm qilishni

yaxshilovchi vositalarga ehtiyoj ortib bormoqda. Shu nuqtai nazardan, probiotik va sellyulolitik
bakteriyalar asosida yaratilgan biopreparatlar chorvachilikda katta ahamiyatga ega. Ular nafaqat
ovqat hazmini yaxshilaydi, balki mikrofloraning muvozanatini tiklaydi, immunitetni kuchaytiradi va
mahsuldorlikni oshiradi.[6,18,20]

Kavsh qaytaruvchi hayvonlarning oziqlanish tizimi murakkab bo‘lib, ularning ovqat hazm

qilish jarayonida mikroorganizmlar muhim rol o‘ynaydi. Ayniqsa, sellyulolitik bakteriyalar o‘simlik
hujayra devorini parchalab, hayvon organizmi uchun foydali moddalarga aylantiradi.[5,14,19]
Probiotiklar esa ichak mikroflorasini barqarorlashtirib, immunitetni mustahkamlashga xizmat qiladi.
Shu bois ushbu ikki turdagi mikroorganizmlar asosida yaratilgan biopreparatlar hayvon
fiziologiyasiga qanday ta’sir qilishini o‘rganish dolzarb masaladir.[17,21]

Materiallar va metodlar.

Tajriba Samarqand viloyatining O`zbekkenti mahallasida istiqomat

qiluvchi Sultonov Behzod uyida o`tkazildi.

“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA

RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”

xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari

adu.uz

universaljurnal.uz

520

Hayvonlar: 18 bosh bir hil jinsli va yoshi 6 oylik bo‘lgan mahalliy hisor qo‘ylari uch guruhga

bo‘lindi (n=6):
- 1-guruh (nazorat) — oddiy yem bilan boqildi.
- 2-guruh — sellyulolitik bakteriyalar (Bacillus subtilis C1) berildi.
- 3-guruh — sellyulolitik + probiotik bakteriyalar (Bacillus subtilis C1 + Lactobacillus plantarum)
aralashmasi berildi.
Biopreparat qo‘llanishi: Preparatlar 60 kun davomida kuniga 5 ml miqdorida og‘iz orqali
berildi.
O‘lchovlar: Tajriba boshida va 60-kuni quyidagi ko‘rsatkichlar baholandi:
- Fiziologik ko‘rsatkichlar (tana harorati, yurak urishi, nafas olish tezligi)
- Biokimyoviy tahlillar (glukoza, umumiy oqsil, AST, ALT)
- Rumen (oshqozonning birinchi bo`limi, katak oshqozon )pH va sellyulaza faolligi
- Mikrobiologik ko‘rsatkichlar (rumendagi bakteriyalar soni)

Natijalar.

Jadval 1

. Fiziologik ko‘rsatkichlar (o‘rtacha ± SD)

Ko‘rsatkich

1-guruh (nazorat)

2-guruh (sell.)

3-guruh

(sell.+prob.)

Tana harorati (°C)

39.1 ± 0.2

39.2 ± 0.1

39.3 ± 0.1

Yurak urishi

(ur/min)

78 ± 4

75 ± 3

72 ± 3

Nafas olish

(mar/min)

22 ± 2

21 ± 1

20 ± 1

Jadval 2.

Biokimyoviy ko‘rsatkichlar (60-kuni)

Ko‘rsatkich

1-guruh

2-guruh

3-guruh

Glukoza (mmol/l)

2.9 ± 0.3

3.5 ± 0.2

3.8 ± 0.2

Umumiy oqsil (g/l)

64.1 ± 1.5

67.8 ± 1.4

69.3 ± 1.2

AST (U/L)

89 ± 6

84 ± 5

80 ± 4

ALT (U/L)

35 ± 3

32 ± 2

30 ± 2

Jadval 3. Rumen (

oshqozonning birinchi bo`limi, katak oshqozon)

muhiti va fermentativ

faollik

Ko‘rsatkich

1-guruh

2-guruh

3-guruh

Rumen pH

6.4 ± 0.2

6.2 ± 0.1

6.1 ± 0.1

Sellozulaza (IU)

1.8 ± 0.3

2.9 ± 0.2

3.5 ± 0.3

Muhokama.

Natijalar shuni ko‘rsatdiki, sellyulolitik va probiotik bakteriyalar kombinatsiyasi

rumen

(

oshqozonning birinchi bo`limi, katak oshqozon) fermentatsiyasini optimallashtirib,

fiziologik holatni yaxshilaydi. Yurak urishi va nafas olish tezligining pasayishi organizm tinch
holatda ekanligidan dalolat beradi. Shuningdek, umumiy oqsil va glukoza miqdorining oshishi hazm
va metabolizm jarayonlarining faollashganini ko‘rsatadi. [1,10,22]

Mikrobiologik jihatdan qaralganda, rumen

(

oshqozonning birinchi bo`limi, katak oshqozon)

dagi bakteriyalar soni va faolligi oshgan. 1-grafik diagramma

“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA

RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”

xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari

adu.uz

universaljurnal.uz

521

Xulosa.

Natijalar shuni ko‘rsatdiki, sellyulolitik va probiotik bakteriyalar kombinatsiyasi

rumen

(

oshqozonning birinchi bo`limi, katak oshqozon) fermentatsiyasini optimallashtirib, fiziologik

holatni yaxshilaydi. Yurak urishi va nafas olish tezligining pasayishi organizm tinch holatda
ekanligidan dalolat beradi. Shuningdek, umumiy oqsil va glukoza miqdorining oshishi hazm va
metabolizm jarayonlarining faollashganini ko‘rsatadi. Mikrobiologik jihatdan qaralganda, rumen

(

oshqozonning birinchi bo`limi, katak oshqozon) dagi bakteriyalar soni va faolligi oshgan.

Foydalanilgan adabiyotlar

1-

Bayer, E. A., Shoham, Y., Lamed, R. (2006). Cellulose-Decomposing Bacteria and Their

Enzyme Systems. In: Dworkin, M. (Ed.), The Prokaryotes. Springer.

2-

Bakhora Turaeva, Guzal

К

utlieva, Khulkar Kamolova, Nigora Zukhritdinova. Isolation and

identification of bacteria with cellulolytic activity from the microflora of animal juice //Journal of
Wildlife and Biodiversity. -2023. -V. 7(4). -P. 241-264. http://www.wildlife-biodiversity.com/

3-

J. Laporta, F.C. Ferreira, V. Ouellet, B. Dado-Senn, A.K. Learn more about the role of rumen

microorganisms and their impact on the host’s performance and health. Journal of Dairy Science
(https://www.sciencedirect.com/journal/journal-of-dairy-science)

Volume

103,

Issue

8

(https://www.sciencedirect.com/journal/journal-of-dairy-science/vol/103/issue/8), August 2020,
Pages 7555-7568.

4-

Karimov A. A., To‘rayev S. R. (2020). Mikrobiologik fermentlar va ularning texnologik

ahamiyati. Toshkent: Fan va Texnologiya.

5-

Karimov A. A., Ismoilov U. A. (2016). Sellyulolitik bakteriyalarni ajratib olish va ularning

fermentativ faolligi. O‘zbekiston Biotexnologiya Jurnali, 2(1), 45-52.

6-

Kutlieva G. J. Turaeva B.I. Kamolova H.F. Kuziev B.U. New possibilities of application of

cellulolytic bacteriya BACILLUS SUBTILIS isolated from local termites anacanthotermes
turkestanicus // INTERNATIONAL ASIAN CONGRESS ON CONTEMPORARY SCIENCES
VIII. Aksaray, Turkiye. -2023. 328. p.

7-

Lynd, L. R., Weimer, P. J., van Zyl, W. H., Pretorius, I. S. (2002). Microbial Cellulose

Utilization: Fundamentals and Biotechnology. Microbiology and Molecular Biology Reviews, 66(3),
506-577.

8-

Leschine, S. B. (1995). Cellulose degradation in anaerobic environments. Annual Review of

Microbiology, 49, 399-426.

0

5

10

15

20

25

Fiziologik

ko‘rsatkichlar

Biokimyoviy

ko‘rsatkichlar

Rumen muhiti va

fermentativ faollik

oddiy yem

sellyulolitik bakteriyalar (Bacillus subtilis C1)

sellyulolitik + probiotik bakteriyalar (Bacillus subtilis C1 + Lactobacillus plantarum)

“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA

RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”

xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari

adu.uz

universaljurnal.uz

522

9-

Nazarov Sh. R., Jo‘rayev I. A. (2021). Biodegradatsion jarayonlarda ishtirok etuvchi

bakteriyalarning genetik tahlili. Biologiya va Tibbiyot Jurnali, 5(2), 102-109.

10-

Mamatov U. K., Raximova D. S. (2023). Sanoat chiqindilarida sellülozolitik bakteriyalarning

faoliyati va ularning biotexnologik imkoniyatlari. O‘zbekiston Mikrobiologiya Jurnali, 4(1), 60-72.

11-

Olsson, L., Wallberg, O. (2018). Cellulose Bioconversion to Bioproducts: Principles and

Applications. CRC Press.

12-

Sukumaran, R. K., Singhania, R. R., Pandey, A. (2016). Microbial Enzymes in

Bioconversions of Biomass. Springer.

13-

Sukumaran, R. K., Singhania, R. R., Pandey, A. (2016). Microbial Enzymes in

Bioconversions of Biomass. Springer.

14-

Sanchez, C. (2009). Lignocellulosic residues: Biodegradation and bioconversion by fungi.

Biotechnology Advances, 27(2), 185-194.

15-

Saidov D. B., To‘rayev O. T. (2019). Sellyuloza parchalovchi mikroorganizmlarning ekologik

va biotexnologik ahamiyati. O‘zbekiston Fanlar Akademiyasi Axborotnomasi, 3(4), 88-95.

16-

To‘rayev O., Islomov B. (2018). Sanoat biotexnologiyasida mikroorganizmlarning o‘rni.

Toshkent: Innovatsion Ziyo.

17-

O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022 yil 31 martdagi PQ

№

187 sonli “Veterinariya

va chorvachilik sohasida kadrlar tayyorlashni tubdan takomillashtirish” to‘g‘risidagi qarori

18-

Xamidov A., Qosimov Sh. (2015). Mikrobiologiya va biotexnologiya asoslari. Toshkent: Fan

nashriyoti.

Zhang, Y.-H. P.,

Lynd, L. R. (2004). Toward an aggregated understanding of enzymatic hydrolysis of cellulose:
Noncomplexed cellulase systems. Biotechnology and Bioengineering, 88(7), 797-824.

19-

S. P. Li, X. J. Zhao, and J. Y. Wang . “Synergy of Astragalus polysaccharides and probiotics

(Lactobacillus and Bacillus cereus) on immunity and intestinal microbiota in chicks”

20-

Junjing Xuea, Kaikai Shena, Yi Hub, Yajun Hub, Vikas Kumarc, Gang Yanga,c, Chungen

Wena. “Effects of dietary Bacillus cereus, B. subtilis, Paracoccus marcusii, and Lactobacillus
plantarum supplementation on the growth, immune response, antioxidant capacity, and intestinal
health of juvenile grass carp (Ctenopharyngodon idellus)”

21-

Jiawei Lu, Zili Chen, Peiyong Chen, Zihao Li, Yongjie Wan, Yanlei Song, Feng Wang, Yanli

Zhang “Dietary potential probiotics and enzymes complex modulates the performance and rumen
microbiota in weaned goats”