“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
511
LACTOBAKTERIUM CASEI MIKROORGANIZMI ISHTIROKIDA LAKTAZA
FERMENTINI SOF HOLDA AJRATIB OLISH BIOTEXNOLOGIYASI
1
Saitova Mahliyoxon Usmonali qizi
Saidov Zuxriddin Usmonali o‘g‘li
1
Andijon davlat universiteti
2
Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy universitetining Jizzax filiali
E-mail: zuxriddinsaidov622@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15572670
Annotatsiya: Laktobakterium casei
inson salomatligi uchun muhim bo‘lgan probiotik
bakteriyalardan biri bo‘lib, ichak mikroflorasini muvozanatlash, immunitetni mustahkamlash va
oziq-ovqat mahsulotlarini fermentatsiya qilishda keng qo‘llaniladi. Ushbu bakteriya sut
mahsulotlarida faol o‘sadi va laktik kislota ishlab chiqarish orqali zararli mikroorganizmlarning
rivojlanishini cheklaydi. Zamonaviy biotexnologiyada uni farmatsevtik preparatlar, parhez
mahsulotlari va funksional oziq-ovqatlar tayyorlashda keng foydalanish imkonini beradi.
Kalit so‘zlar: Laktobakterium casei
, probiotik, ichak mikroflorasi, fermentatsiya
,
laktik
kislota
,
immunitet
,
sut mahsulotlari
.
Laktobakterium casei
Gram-musbat, tayoqcha shaklidagi bakteriya odatda qisqa zanjirlar hosil
qiladigan fakultativ anaerob bakteriya hisoblanadi. Uning o‘lchami 0.7-1.1 mikrometr. Spora hosil
qilmaydi. 4 % NaCl mavjudligida o
ʻ
sadi, ammo 6.5 % NaCl da o‘sishi cheklangan. U sut kislotasini
ishlab chiqaradi, bu esa patogen mikroorganizmlarning ko
ʻ
payishiga to
ʻ
sqinlik qiladi. Harorat va pH
darajasiga chidamli bo
ʻ
lib, turli muhitda yashay oladi. Aerob va fakultativ anaerob bo
ʻ
lib, kislorod
bor yoki yo
ʻ
qligida ham yashay oladi. Ular laktozani parchalab, asosiy mahsulot sifatida sut kislotasi
hosil qiladi.
Lactobakterium casei
– probiotik sifatida juda mashhur bakteriyadir. Ichak
mikroflorasini muvozanatlashga yordam beradi va ichak to
ʻ
siq funksiyani mustahkamlaydi. Ba
ʼ
zi
shtammlari antioksidant xususiyatlarga ega bo
ʻ
lib, qon bosimini pasaytirishga yordam beradi. Bu
bakteriya immun tizimining mustahkamlanishiga yordam beradi. U ichakdagi foydali mikroflorasini
tartibga solishda va yallig
ʻ
lanish jarayonlarini kamaytirishda yordam beradi.
Lactobakterium casei
ko
ʻ
plab hazm qilish kasalliklarida, masalan, diareya, ish qotishi va ichak disbakteriozida foydalidir.
Sanoatda pishloq, yogurt va boshqa fermentlangan sut mahsulotlarining ishlab chiqarishida starter
kultura sifatida ishlatiladi. “Yakult” va “Actimel” kabi probiotik ichimliklarda
L. casei
shtammlari
mavjud.
Lactobakterium casei
fermentatsiya jarayonlarida keng qo
ʻ
llaniladi, xususan sut
mahsulotlarini ishlab chiqarishda. Probiotik qo
ʻ
shimchalar sifatida ham foydalaniladi, bu bakteriya
ichak mikroflorasini normallashtirishga yordam beradi.
Lactobacillus casei
dan
laktaza
fermentini sof holda ajratib olish biotexnologiyada keng
qo‘llaniladigan jarayonlardan biridir. Laktaza fermenti asosan, sutdagi laktozni (sut shakarini)
glukoza va galaktoza kabi oddiy shakarlar shaklida parchalaydi. Bu ferment sut mahsulotlarini ishlab
chiqarishda, ayniqsa, laktoza intoleransi bo‘lgan bemorlar uchun mahsulotlar tayyorlashda muhimdir.
Laktaza fermentini
Lactobacillus casei
dan ajratib olish uchun bir nechta bosqichlardan o‘tish
zarur:
Mikroorganizmlarni o‘stirish (Fermentatsiya)
Inokulyatsiya
:
Laktobatsillus
turini sut yoki boshqa suyuq muhitda o‘stirish mumkin, bunda
bakteriya laktozni o‘zlashtiradi va laktaza fermentini ishlab chiqaradi.
Ozuqa muhitining tayyorlanishi
: Suyuqlik muhitining tarkibi laktaza fermenti ishlab
chiqarish uchun to‘g'ri bo‘lishi kerak. Odatda sut yoki laktoza asosidagi muhitlar ishlatiladi. Laktoza
yuqori miqdorda bo‘lishi kerak, chunki bu bakteriyaning fermentni ishlab chiqarishiga yordam
beradi.
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
512
Fermentatsiya
: Mikroorganizmlar 24–48 soat davomida optimal haroratda (odatan 30–37°C)
o‘stiriladi. Bu jarayonda
Lactobacillus casei
laktozani metabolizatsiya qilib, laktaza fermentini ishlab
chiqaradi.
Bakterial hujayralarni ajratish (Huayra va kulturasining ajratilishi)
Fermentatsiya jarayoni tugagandan so‘ng, bakterial hujayralarni o‘z ichiga olgan suyuqlikni
ajratish uchun sentrifugatsiya usulidan foydalaniladi. Bakteriyalarning ko‘pchiligi pastki qatlamga
cho‘kib tushadi, shuning uchun suyuqlikning yuqori qismidan fermentatsiya suyuqligini olinadi. Agar
kerak bo‘lsa, suyuqlikni yanada tozalash uchun filtratsiya jarayoni qo‘llanilishi mumkin. Bu bakterial
zarralarni tozalashga yordam beradi.
Laktaza fermentini ajratish va tozalash
da
ammoniy sulfat bilan qoplash (Prekipsatsiya)
:
Ammoniy sulfatni suyuqlikka qo‘shish orqali laktaza fermentini ajratib olish mumkin. Bu usulda,
fermentlar past haroratda parchalanib, keyin ajralib chiqadi. Ammoniy sulfat qo‘shilganda,
fermentlar va oqsillar cho‘kadi, bu esa laktaza fermentini ajratishga yordam beradi.
Ion almashinuv
resins (Ion exchange chromatography)
: Ion almashinuv resins yordamida laktaza fermenti
tarkibidagi ionlarni o‘zgartirish orqali ajratiladi. Bu usulda fermentni yuqori tozalash darajasiga olib
kelish mumkin.
Gel filtratsiya (Gel filtration chromatography)
: Bu usulda, laktaza fermenti
o‘zining molekulyar og'irligiga asoslanib, boshqa moddalardan ajratiladi. Laktaza fermentini ajratish
uchun odatda
sephadex
kabi gel filtratsiya resinslari ishlatiladi.
Gidrofobik interaksion
xromatografiya
: Bu usulda fermentning hidrofobik (suvdan yiroq) xususiyatlari asosida ajratish
amalga oshiriladi. Bu usulda laktaza fermentining yuqori tozaligiga erishish mumkin (1-rasm) [3].
1-rasm. Ferment ishlab chiqarish texnologiyasi
Tozalash va konsentratsiya qilishda
laktaza fermenti suyuqlikda ba'zan past konsentratsiyada
bo‘lishi mumkin. Shu sababli, fermentni konsentratsiya qilish uchun quyidagi usullar ishlatiladi:
Dializ jarayoni orqali aralashmadagi kichik molekulalar, masalan, tuzlar yoki boshqa kislotalar
chiqariladi, shu bilan birga fermentning tozaligi yaxshilanadi.
Lyofilizatsiya (qayta quritish)
:
Laktaza fermentini qayta quritish orqali uni quruq holatda saqlash mumkin.
Oxirgi maxsulotni sifat
nazorati
: tozalangan laktaza fermentining faolligini tekshirish uchun bir nechta laboratoriya testlari
amalga oshiriladi. Bu testlar fermentning faoliyatini va uning natijaviy faolligini baholashga yordam
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
513
beradi. Eng keng tarqalgan metodlardan biri -
substratni parchalash
orqali laktaza faolligini
o‘lchash (masalan, laktoza yoki boshqa shakarlar).
Xulosa: Lactobacillus casei
zamonaviy tibbiyot va oziq- ovqat sanoatida salohiyati yuqori
bo
ʻ
lgan foydali mikroorganizmlardan biri hisoblanadi. Ushbu bakteriyaning keng qamrovli foydali
xususiyatlari uni sog
ʻ
liqni saqlash va oziq-ovqat sanoatida muhim mikroorganizmlardan biriga
aylantiradi. Kelgusida
Lactobakterium casei
shtammlarning genetik va metobolik xususiyatlarini
chuqur o
ʻ
rganish, ularning yangi qo
ʻ
llanilish sohalarini aniqlashda, farmatsevtika va oziq- ovqat
mahsulotlari tarkibida keng joriy etilishi inson salomatligi saqlash va turli kasalliklarning oldini
olishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Kadirov M. N., Xasanov S. M. – Biotexnologiya asoslari. Toshkent: Fan va texnologiya, 2020.
2. Mamatqulov Sh. – Oziq-ovqat mikrobiologiyasi. Samarqand davlat universiteti nashriyoti,
2019.
1. Zhang, X., et al. (2020). Lactobacillus casei: Its Characteristics, Applications, and Health
Benefits. Journal of Food Science and Technology, 57(3), 1527-1538. doi:10.1007/s11483-020-
02478-9.
2. Zhao, H., et al. (2018). Probiotic Properties of Lactobacillus casei in Relation to Gut
Microflora and Immunity. Probiotics and Antimicrobial Proteins, 10(1), 18-26. doi:10.1007/s12602-
018-9344-2.
3. Shin, S., et al. (2019). Microbial Fermentation in Dairy Products: Lactobacillus Casei as a
Key Player. International Journal of Dairy Technology, 72(3), 338-350. doi:10.1111/1471-
0307.12625.
4. Mok, K. H., & Kim, Y. J. (2021). Biotechnological Advances in the Production of Lactase
from Lactobacillus Species for Use in Lactose-Free Dairy Products. International Journal of Dairy
Science, 107(6), 251-262. doi:10.1016/j.dairy.2021.04.005.
