“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
456
AYRIM HYPECOUM (PAPAVERACEAE) TURLARINING XALQ TABOBATIDAGI
AHAMIYATI
1
Nurmatova Irodaxon Usmonovna,
2
Gapparov Abdulatifjon Mamadaliyevich
1
Qo‘qon davlat universiteti Kimyo kafedrasi tayanch doktoranti,
2
Qo‘qon davlat universiteti Biologiya kafedrasi k.f.n., v.b. professor
E-mail:
irodaxonnurmatova07.@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15578536
Annotatsiya:
Maqolada ayrim
Hypecoum
turlarining xalq tabobatidagi ahamiyati va ularning
qisqacha kimyoviy tarkibi yoritilgan.
Hypecoum parviflorum
Kar. & Kir. Va
H. trilobum
Trautv.
Turlarining kimyoviy tarkibi hamda ushbuy turlar bo‘yicha olib borilgan qisqacha tadqiqotlarning
tahlili keltirilgan.
Kalit so‘z:
alkaloid, gipekorinin, protropin,
Hypecoum parviflorum
Kar. & Kir.,
H. trilobum
Trautv.
Аннотация
:
В
статье
обсуждается
значение
некоторых
видов
Hypecoum
в
народной
медицине
и
их
краткий
химический
состав
.
Представлен
химический
состав
видов
Hypecoum
parviflorum
Kar. & Kir.
и
H. trilobum
Trautv.,
а
также
анализ
кратких
исследований
,
проведенных
по
этим
видам
.
Ключевое
слово
:
алкалоид
,
гиперкоринин
,
протропин
,
Hypecoum parviflorum
Kar. &
Kir.,
H. trilobum
Trautv.
Annotation:
The article discusses the importance of some
Hypecoum
species in folk medicine
and their brief chemical composition. The chemical composition of
Hypecoum parviflorum
Kar. &
Kir. and
H. trilobum
Trautv. species is presented, as well as an analysis of brief studies conducted on
these species.
Keyword:
alkaloid, hypercorinine, protropine,
Hypecoum parviflorum
Kar. & Kir.,
H. trilobum
Trautv.
Xalq salomatligi davlatimizning eng qimmatli boyligidir_ Uni saqlash davlatimiz oldida turgan
eng ustuvor vazifalardan biridir. Xalq tabobati ko‘p asrlar oldin rivojlangan, odamlar qadim
zamonlardan tabiat ne'matlaridan ola boshlagandan buyon dorivor o‘simliklardan kasalliklarni
davolashda foydalanib kelganlar. Dorivor o‘simliklar tarkibida topilgan har bir modda organizm
uchun foydalidir. O‘simliklar shunday bir murakab tuzulushga ega bo‘lganki, ularning tarkibida
biologik faol moddalar sintez qiladi. O‘simlik tarkibidagi biologik moddalarning miqdori, sifati
ularning shifobaxsh xususiyatlarini belgilashda eng muhim omilllardan hisoblanadi [2].
Ko‘knoridoshlar oilasiga mansub Markaziy Osiyo florasida keng tarqalgan dorivor
o‘simliklarga Maydagulli xipekoum (
Hypecoum parviflorum
Kar. & Kir.) va Uchbo‘lakli xipekoum
(
H. trilobum
Trautv.) kiradi, bular ko‘plab kasalliklarni davolashda ishlatiladi [2].
Hypecoum
Tourn.
ex L. turkumining yer yuzida 16 turi bo‘lkib, asosan Shimoliy Yarimsharda tarqalgan (1-rasm) [1].
Turli davlatlarning xalq tabobatida bir qancha
Hypecoum
turlari foydalaniladi. Xususan
,
Hypecoum erectum
(tik turuvchi xipekoum),
Hypecoum leptocarpum
(nozik mevali xipekoum),
Hypecoum parviflorum
(mayda gulli xipekoum),
Hypecoum pendulum
(osilgan mevali xipekoum),
Hypecoum imberbe (o‘roq mevali xipekoum),
Hypecoum trilobum
(uch bargli xipekoum)
Hypecoum
grandiflorum
(katta gulli xipekoum).
Hypecoum
turkum turlarining barcha organlarida (yer ustki
qismi, ildizlari, poyalari, gullari, urug'lari) 0,1 dan 5% gacha alkaloidlarni o‘z ichiga
oladi[4,5,6,7,8,9].
Hypekoum parviflorum
va
H. trilobum
kimyoviy tarkibi juda boy va kengdir. Tdqiqot obyekti
sifatida aynan ushbu turlar tanlab olingan. 2024-yil dala tadqiqotlari davomida
Hypekoum
parviflorum
Namangan viloyati Chodak qishlog’i atroflaridan terildi va kimyoviy tahlillar amalga
oshirilmoqda.
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
457
Hypecoum trilobum
Trautv. o‘rta bo‘yli, yaltiroq bargli, cho‘ziq ildizga ega bo‘lgan bir yillik
yoki ikki yillik o‘simlikdir. Barglari lansetimon yoki teskari tuxumsimon shaklda, chuqur parrasimon
bo‘linadi. Barglar rozetka shaklida yerga yaqin joylashgan bo‘lib, o‘simlikning suvni saqlab qolishiga
xizmat qiladi. Gullari ikki simmetriyaga ega. Gulbarglari 4 ta bo‘lib, ichki va tashqi bo‘limdan iborat.
Gul rangi sariq yoki oq ba’zan olovrang yoki oqsimon tusda bo‘lishi mumkin.Ichki gulbarglar o‘ta
chuqur bo‘lingan va cho‘ziq uchli bo‘ladi [5].
1-rasm.
Hypecoum
Tourn. ex L. turkumining yer yuzida tarqalishi (POWO, 2025)
Maydagulli xipekoum
Hypecoum parviflorum
juda qimmatli shifobaxsh xususiyatlarga ega.
Qadimdan insonlar bu o‘simlikning yer ustki qismidan isitma tushiruvchi, og’riq qoldiruvchi va
gipotenziv vosita sifatida foydalanib kelganlar [2, 6]. Uning tarkibiga quyidagi alkaloidlar kiradi:
gipekorinin, protropin, kriptonin, fumaritin, sinaktin va sangvinarinlar aniqlangan. O‘simlikning
poyasida gipekorin va protropin mavjud. Protropin shuningdek, o‘simlikning bargi, guli va
mevasida mavjud [3].
2-rasm. Dala tadqiqotlari (Nurmatova, 2025) va
Hypecoum parviflorum
Kar. & Kir. gulining
yuqori qismi
Xalq tabobatida ushbu o‘simlikdan onkologik kasalliklar uchun ham qo‘llaniladi. Qadimdan
ushbu o‘simliklardan tayyorlangan damlamadan tishlar, og’iz bo‘shlig’i kasalliklari, laringit va ko‘z
qizarishida ham keng foydalanilgan [3].
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
458
Hypecoum
turlari o‘ziga xos va dorivorlik xususiyatlaridan kelib chiqqan holda xalq
tabobatida uzoq yillardan buyon foydalanib kelinadi. Yangi terilgan
Hypecoum parviflorum
Kar. &
Kir. ustida kimyoviy tahlillar amalga oshirilmoqda. Kelgusida turlardan ajratib olingan moddalarni
farmakologik xususiyatlarini o‘rganish rejalashtirilgan.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
POWO (2025). "Plants of the World Online. Facilitated by the Royal Botanic Gardens,
Kew. Published on the Internet; https://powo.science.kew.org/Retrieved 20 May 2025."
2.
Sobirov I. Farmakognoziya. Darslik. Andijon. 2023-yil. 357 b.
3.
Kostova, N., Doncheva, T. (2023).
Hypecoum
spp.—Chemistry and Biological Activity of
Alkaloids.
Diversity
,
15
(9), 1023.
4.
Xu N, Bao W, Xin J, Xiao H, Yu J, Xu L. (2022) A New 1,3-Benzodioxole Compound
from
Hypecoum erectum
and Its Antioxidant Activity. Molecules. 27(19):6657.
5.
Yuan, H. L., Zhang, L., Huang, W. H., Sun, C. G., & Luo, X. D. (2024). An updated and
comprehensive review of traditional uses, phytochemistry, and pharmacological progress on the
Hypecoum
genus. Phytochemistry Reviews, 1-79.
6.
Гаппаров
А
.
М
.,
Арипова
С
.
Ф
.,
Хужаев
В
.
У
.
Алкалоиды
Hypecoum trilobum
Флоры
узбекистана
//
Узбекский
биологический
журнал
. 2007.
№
5. -
С
. 3-4.
7.
Блинова
,
К
.
Ф
.
К
фармакогностическому
изучению
Hypecoum erectum
L. (
гипекоума
прямого
) /
К
.
Ф
.
Блинова
,
М
.
Н
.
Комарова
. //
Вопросы
фармакогнозии
. - 1965. -
Вып
. 3. -
С
. 133-
139.
8.
Перельсон
,
М
.
Е
.
Алкалоиды
Hypecoum erectum
/
М
.
Е
.
Перельсон
,
Г
.
Г
.
Александров
,
Л
.
Д
.
Яхонтова
,
О
.
Н
.
Толкачев
,
Д
.
А
.
Фесенко
,
М
.
Н
.
Комарова
,
С
.
Е
.
Есипов
//
Химия
природных
соединений
. - 1984. -
№
5. -
С
. 628-635.
9.
Яхонтова
,
Л
.
Д
.
Алкалоидный
состав
Hypecoum erectum
и
Н
. Lactißo-rum /
Л
.
Д
.
Яхонтова
,
О
.
Н
.
Толкачев
,
М
.
Н
.
Комарова
и
др
. //
Химия
природных
соединений
. - 1984. -
№
5.
-
С
. 673-674.
