“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
351
CHONDRULOPSINA INTUMESCENS TURINING MOLEKULYAR-GENETIK
TASNIFI
Jalilov Jamshed Jafar o‘g‘li
Termiz davlat universiteti maqsadli tayanch doktoranti
jamshedjalilov40@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15602021
Annotatsiya.
Ushbu maqolada qorinoyoqli mollyuskalarning Chondrulopsina intumescens
(Gissarika, Zarafshanika) turlari bo‘yicha molekulyar-genetik tekshiruv o‘tkazilib, ribosomal DNK
ni 18S sohasi nukleotidlari solishtirib chiqilgan va ular asosida ma‘lumotlar keltirilgan.
Kalit so‘zlar.
ribosomal DNK, nukleotid, Chondrulopsina intumescens, bootstrap,
mitoxondrial DNK, NCBI bazasi.
Аннотация
.
В
статье
представлено
молекулярно
-
генетическое
исследование
брюхоногого
моллюска
Chondrulopsina intumescens (Gissarika, Zarafshanika),
сравнение
нуклеотидов
домена
18S
рибосомальной
ДНК
и
представление
данных
на
их
основе
.
Ключевые
слова
:
рибосомальная
ДНК
,
нуклеотид
, Chondrulopsina intumescens,
бутстреп
,
митохондриальная
ДНК
,
база
данных
NCBI.
Annotation.
This article presents a molecular genetic study of the gastropod species
Chondrulopsina intumescens (Gissarika, Zarafshanika), comparing the nucleotides of the 18S domain
of ribosomal DNA, and presenting data based on them.
Key words:
ribosomal DNA, nucleotide, Chondrulopsina intumescens, bootstrap,
mitochondrial DNA, NCBI database.
Tadqiqotning dolzarbligi.
Hayvonot dunyosi bioxilma-xilligini saqlab qolish va ulardan
oqilona foydalanish imkoniyatlarini baholashda faunistik tadqiqotlarga, ayniqsa, endemik
turlarga boy mintaqalar faunasi xilma-xilligi, evolyutsiyasi hamda avtoxton turlar
markazlarining shakllanishini o‘rganishga alohida e’tibor qaratish zarur.
Jumladan, O‘zbekiston va unga yondosh hududlar malakofaunasi Z.I.Izzatullayev (1970),
A.Pazilov (2003, 2015), A.Karimqulov (2011), F.Gaibnazarova, J.Qudratov, Sh.Abdulazizova,
Z.Mahmudjonov kabi bir qator malakolog olimlar tomonidan o‘rganilgan bo‘lib, ular ishlarida
quruqlik mollyuskalarining taksonomik va zoogeografik tarkibi, ekologik xususiyatlari va tarqalishi,
keng tarqalgan turlarda boradigan konxologik o‘zgaruvchanlik jarayonlari hamda xo‘jalik
ahamiyatiga oid ma’lumotlar mavjud [4,5,7,8].
Ayrim tadqiqotlarda [7] konxologik jihatdan o‘xshash turlar molekulyar-genetik tahlil qilinib,
nukleotidlar ketma-ketligidagi farqlanishlar asosida mazkur turlarning genetik jihatdan alohida
mustaqil turlar ekanligi isbotlangan. Biroq, adabiyotlar tahliil shuni ko‘rsatdiki, geografik jihatdan
uzoq va keng arealga ega bir turga mansub quruqlik mollyuskalarining genetik polimorfizmiga oid
ma’lumotlar mavjud emas. Shu sababli, tadqiqotimizning maqsadini
Chondrulopsina intumescens
(
Gissarika
va
Zarafshanika
) turini molekulyar-genetik identifikatsiyalash orqali ulardagi genetik
polimorfizmini aniqlashga qaratdik.
Tadqiqotning maqsadi:
O‘zbekiston respublikasida joylashgan Hisor va Zarafshan tog‘
tizmasi quruqlik mollyuskalarining
Chondrulopsina intumescens
(Gissarika, Zarafshanika)
turlarini molekulyar-genetik indentifikatsiyalash va ilmiy jihatdan asoslash.
Tadqiqot materiallari.
2022-2024 yillar davomida respublikamizda joylashgan Hisor va
Zarafshan tog‘ tizmalaridan yig‘ilgan
Chondrulopsina
(
Lindholm, 1925
) avlodiga ma’nsub
Chondrulopsina intumescens Gissarika
va
Chondrulopsina intumescens Zarafshanika
turlarining to‘qimasidan olingan biologik materiallar hanmda NCBI bazasidan olingan
Ch.
tridens
KX463472 quruqlik mollyuska turning molekulyar-genetik ma’lumotlaridan
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
352
foydalanildi. O‘tkazilgan molekulyar-genetik tadqiqot natijalari (sikvens xromatografiyasi)
asosida amalga oshirildi.
Olingan natijalar va ularning tahlili.
Molekulyar - genetik tadqiqot natijalariga ko‘ra,
Chondrulopsina
avlodiga mansub
Ch. intumescens Gissarika
turining ribosomal DNK sini 18S
sohasiga mansub uzunligi 640 juft asosga ega bo‘lgan nukleotidlar ajratib olindi. Solishtirib
o‘rganish maqsadida ushbu avlodga tegishli
Ch. intumescens Gissarika
va
Ch. intumescens
Zarafshanika
hamda NCBI bazasidan olingan
Ch. tridens
KX463472 turlarining
nukleotidlaridan foydalanildi.
Rasmdan ko‘rinib turibdiki, respublikamizning janubiy hududida joylashgan Hisor tog‘
tizmasidan yig‘ilgan
Chondrulopsina
avlodiga mansub
Ch. intumescens Gissarika
turi bilan
solishtirish maqsadida olingan
Ch. intumescens Zarafshanika
numanasining nukleotidlari
o‘rtasida 7 ta nukleotidda farqlanish bo‘lib, buda 24 chi va 189 chi nukleotidda
Ch. intumescens
Gissarika
turi namunasida T-timin,
Ch. intumescens Zarafshanika
namunasida A-adenin, 71 chi
nukleotidda
Ch. intumescens Gissarika
turi namunasida G-guanin,
Ch. intumescens
Zarafshanika
namunasida T-timin, 233 chi nukleotidda
Ch. intumescens Gissarika
turi
namunasida T-timin,
Ch. intumescens Zarafshanika
namunasida S-sitozin, 480 chi nukleotidda
Ch. intumescens Gissarika
turi namunasida S-sitozin,
Ch. intumescens Zarafshanika
namunasida
A-adenin, 512 chi nukleotidda
Ch. intumescens Gissarika
turi namunasida T-timin,
Ch.
intumescens Zarafshanika
namunasida G-guanin, 610 chi nukleotidda
Ch. intumescens
Gissarika
turi namunasida A-adenin,
Ch. intumescens Zarafshanika
namunasida yesa G-guanin
nukleotidlari almashganligi aniqlanib, ribosomal DNK (rDNK) ni 18S sohasi nukleotidlari
o‘rtasidagi farqlanishlar 1% ni tashkil qildi (1-rasm).
1-rasm.
Chondrulopsina
avlodiga mansub qorinoyoqli mollyuskalar va NCBI bazasidan
olingan ushbu avlodga mansub turning ribosomal DNK ni 18S sohasi nukleotidlarini
solishtirish
Ch. intumescens Gissarika
turi bilan NCBI bazasidan olingan
Ch. tridens
KX463472
namunasi o‘rtasidagi nukleotidlarda 3 ta nukleotidda farqlanish bo‘lib, bu 24 chi nukleotidda
Ch. intumescens Gissarika
turi namunasida T-timin, NCBI bazasidan olingan
Ch. Tridens
namunasida A-adenin, 233 chi nukleotidda
Ch. intumescens Gissarika
turi namunasida T-timin,
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
353
NCBI bazasidan olingan
Ch. Tridens
namunasida S-sitozin, 480 chi nukleotidda
Ch. intumescens
Gissarika
turi namunasida S-sitozin, NCBI bazasidan olingan
Ch. Tridens
namunasida yesa T-
timin nukleotidlari almashganligi aniqlanib, ribosomal DNK (rDNK) ni 18S sohasi nukleotidlari
o‘rtasida 0,5% farqlanishlar qayd etildi (1-rasm).
Ch. intumescens Zarafshanika
turi bilan NCBI bazasidan olingan
Ch. tridens
KX463472
namunasi o‘rtasida esa 4 ta nukleotidda farqlanish bo‘lib, bu 71 chi nukleotidda
Ch. intumescens
Gissarika
turi namunasida T-timin, NCBI bazasidan olingan
Ch. tridens
namunasida G-guanin,
189 chi nukleotidda
Ch. intumescens Gissarika
turi namunasida A-adenin, NCBI bazasidan
olingan
Ch. tridens
namunasida T-timin, 512 chi nukleotidda
Ch. intumescens Gissarika
turi
namunasida G-guanin, NCBI bazasidan olingan
Ch. tridens
namunasida T-timin, 610 chi
nukleotidda
Ch. intumescens Gissarika
turi namunasida G-guanin, NCBI bazasidan olingan
Ch.
tridens
namunasida esa A-adenin nukleotidlari almashganligi aniqlanib, ribosomal DNK (rDNK)
ni 18S sohasi nukleotidlari o‘rtasidagi farqlanishlar 0,7% ni tashkil qildi.
Xulosa.
Ch. intumescens
turining
Gissarika, Zarafshanika
vakillarida genetik polimorfizm
18S ribosomal DNK da 1,09 %, NCBI bazasidan olingan
Ch. tridens
KX463472 namunasi
o‘rtasidagi nukleotidlardagi farqlanishlar 0,5% ni tashkil qiladi. Mazkur tahlillar
Chondrulopsina
intumescens
turining
Gissarika
,
Zarafshanika
vakillari morfologik farqlangan, ammo genetik
jihatdan yaqin populyatsiyalardan iborat ekanligini ko‘rsatadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Иззатуллаев
З
.
Наземные
моллюски
Гиссарского
хребта
и
сопредельных
районов
Таджикистана
.:
Автореф
.
дис
. ...
канд
.
биол
.
наук
. –
Ленинград
, 1970. – 19
с
.
2.
Пазилов
А
.,
Азимов
Д
.
А
.
Наземные
моллюски
(
Gastropoda, Pulmonata
)
Узбекистана
и
сопредельных
территорий
. -
Ташкент
:
Фан
, 2003. -315
с
.
3.
Пазилов
А
.,
Махмуджонов
З
.
Экологические
особенности
наземных
моллюсков
видов
рода
Leucozonela
Узбекистана
и
сопредельных
территорий
//
Итоги
и
перспективы
научных
исследований
.
Краснодар
2015. 168-172.
4.
Гаибназарова
Ф
.
П
.
Фауна
,
экология
и
образ
жизни
наземных
моллюсков
семейства
buliminidae
в
Узбекистане
.
Дис
. ...
биол
.
наук
(PhD) –
Гулистан
, 2017. – 36-76
с
.
5.
Abdulazizova Sh.K. Surxon-Sherobod vodiysi va uning atrofini o‘rab turgan tog‘lardagi
quruqlik mollyuskalarining biologik xilma-xilligi.: Dis. ...biol.f.b.f.d.. – Toshkent, 2019. 20– 70 b.
6.
Karimqulov A. Shimoli-g‘arbiy Turkiston tog‘ tizmasi qorinoyoqli mollyuskalarining faunasi,
ekologiyasi va zoogeografiyasi: Avtoref. dis….kand. biol.nauk. - Tashkent, 2011. – 22b.
7.
Mahmudjonov Z. M. O‘zbekiston xududida tarqalgan
hygromiidae
oilasining ekologo -
taksonomik tarkibi va hayot tarzi.. Dis. ...biol.f.b.f.d.. – Guliston, 2020. 26–81 b.
8.
Qudratov J.A. Nurota tog‘lari qorinoyoqli mollyuskalari (
gastropoda, pulmonata,
pectinibranchia
): taksonomiyasi, bioekologik xususiyatlari, tarqalishi va ahamiyati.. Dis.
...biol.f.b.f.d.. – Toshkent, 2018. 33– 98 b.
