“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
302
ERIBIDAE OILASI PHRAGMATOBIA FULIGINOSA TURI BIOLOGIK
INDIKATOR SIFATIDA
Masodiqova Mohidabonu Abduvohidjon qizi
Farg‘ona davlat universiteti o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15597241
Annotatsiya:
Erebidae – tangachaqanotlilar turkumining eng yirik oilasidan biri sanaladi
Molekulyar genetik va filogenetik tadqiqotlar asosida bu oila alohida taksonomik birlik – oila sifatida
ajratildi. Tunlamsimon kapalaklar nafaqat qishloq xo‘jalik ekinlari, balki tabiiy senozlardagi
o‘simliklarni ham jiddiy zararkunandasi hisoblanadi. Kapalakning lichinkalari o‘simlik vegetatsiya
va hosildorligiga jiddiy zarar keltiradi. Tadqiqotlarimizda ushbu kapalaklar faunasi tarqalishi,
taksonomiyasi va ba’zi bioekologik xususiyatlari o‘rganildi. Farg‘ona vodiysida hududida Erebidae
oilasining 2 kenja oila, 4 avlodga mansub 9 tur qayd etildi.
Kalit so‘zlar:
Erebidae, lichinka, imago, indikato Phragmatobia fuliginosa
Аннотация
:
Erebidae
считается
одним
из
крупнейших
семейств
отряда
саговниковых
.
На
основании
молекулярно
-
генетических
и
филогенетических
исследований
это
семейство
было
выделено
в
отдельную
таксономическую
единицу
–
семейство
.
Бабочки
являются
серьезным
вредителем
не
только
сельскохозяйственных
культур
,
но
и
растений
природных
экосистем
.
Личинки
бабочек
наносят
серьезный
ущерб
растительности
и
продуктивности
растений
.
В
наших
исследованиях
были
изучены
распространение
,
систематика
и
некоторые
биоэкологические
особенности
фауны
бабочек
.
В
Ферганской
долине
зарегистрировано
9
видов
,
принадлежащих
к
2
подсемействам
и
4
родам
семейства
Erebidae.
Ключевые
слова
:
Erebidae,
личинка
,
имаго
,
индикатор
, Phragmatobia fuliginosa
Abstarct:
Erebidae is considered one of the largest families of the order of cycads. Based on
molecular genetic and phylogenetic studies, this family was separated as a separate taxonomic unit -
family. Butterflies are a serious pest not only of agricultural crops, but also of plants in natural
ecosystems. Butterfly larvae cause serious damage to plant vegetation and productivity. In our
research, the distribution, taxonomy and some bioecological features of this butterfly fauna were
studied. 9 species belonging to 2 subfamilies and 4 genera of the Erebidae family were recorded in
Fergana Valley.
Ke
у
w
о
rds:
Erebidae, larva, imago, indikato Phragmatobia fuliginosa
Hozrgi kundagi ekologik muammolar butun dunyo hayvonot va nabodot olamiga sezilarli
darajada o‘z ta’sirini ko‘rsatmoqda. So‘nggi o‘n yilliklarda global miqyosda yuzaga kelayotgan
ekologik o‘zgarishlar biologik xilma-xillikka jiddiy xavf tug‘dirmoqda. Atmosferaning ifloslanishi,
iqlim o‘zgarishlari, yer resurslarining degradatsiyasi va antropogen bosimning ortishi natijasida
ko‘plab hayvon turlari, xususan, hasharotlar populyatsiyasida sezilarli pasayish kuzatilmoqda.
Ayniqsa, Lepidoptera tartibiga mansub hasharotlar, jumladan, Eribidae oilasi vakillari bu salbiy
omillardan bevosita va bilvosita ta’sirlanmoqda.
Phragmatobia fuliginosa
(qizil yo‘lbars kapalagi)asosan foydali va neytral tur hisoblanib, bu
turning ekotizimdagi roli va inson faoliyatiga ta’siri juda kattadir. Kapalaklar, ayniqsa ularning
lichinka bosqichi o‘simliklar bilan bevosita bog‘liq. Unga quyidagilarni misol qilib keltirish mumkin.
Iqlim o‘zgarishi, o‘simliklarning gullash yoki meva berish vaqtini o‘zgartirishi mumkin. Agar
o‘simliklar bir vaqtning o‘zida gullab-yashnasa, ular uchun oziqlanadigan kapalaklar populatsiyasi
muvozanatsiz bo‘lishi mumkin, chunki ular oziq-ovqat manbaini kechroq topishi mumkin. Ekologik
o‘zgarishlar o‘simliklar xilma-xilligini kamaytirishi mumkin, bu esa oziqlanadigan kapalaklar
populyatsiyasining kamayishiga olib keladi. Agar o‘simliklar faqat ma’lum sharoitlarda o‘ssa, ular
bilan oziqlanadigan kapalaklar ham bu hududlarga moslashishi zarur bo‘ladi. Moslashgan turlar
yashab qoladi, moslasha olmagan turlar esa yo‘qolib ketish havfi ortadi.
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
303
Eribidae oilasining Phragmatobia fuliginosa
turi avvalo ozuqa zanjirining muhim bo‘g‘ini
hisoblanadi. Lichinka va yetilgan kapalaklar qushlar, yirtqich hasharotlar, kaltakesaklar va sichqonlar
uchun ozuqa manbai bo‘lib xizmat qiladi. Ya’ni, bu turning mavjudligi boshqa yovvoyi turlarni ham
bilvosita qo‘llab-quvvatlaydi.
Polenator (changlatuvchi) sifatida esa changlanishda ishtirok etadi. Garchi ko‘pchilik
changlanish asosan kunduzgi kapalaklar (masalan, Palilionidae, pieridae) yoki asalarilar tomonidan
amalga oshirilsada Eribidae kapalaklari asosan kechki va tunda ochiladigan gullarni changlatadi.
Ko‘plab o‘simliklar tunda gul ochadi yoki nektar ishlab chiqaradi. Buning natichasida changlanish
prossesi davom etadi. Biodiversitetga hissasi orqali ushbu oila kapalaklari changlanadigan
o‘simliklarning ko‘payishiga, urug‘lanishiga, natijada biologik xilma-xillikni saqlab qolishga yordam
beradi.
Biologik indikator sifatida ularning mavjudligi yoki yo‘qligi agroekotizimdagi kimyoviy
yuklama, iqlim o‘zgarishi yoki tabiiy muvozanatdagi buzilishlar haqida signal beradi
.
Ekologik
monitoringda ishonchli indikator hisoblanadi.
Sana
Hudud
(lokatsiya)
Ob-havo
Kuzatuv
vaqti
Bosqich
(yumurta/l
ichinka/
g‘umbak/
O‘simlik
turi
Faoliyat turi
(yurish,
oziqlanish,
parvoz)
Izohlar
2025-
04.25
Pop, tumani
dala cheti
Quyoshli
+21°C
10:00–
11:00
Lichinka
Momaqay-
moq
Oziqlanmoq-
da
Tikonli,
jigarrang
2025-
05-03
Buvayda,
tog‘ etagi
Yomg‘ir-
dan keyin
20:30–
21:30
Kapalak
-
Yorug‘likka
uchmoqda
Lampaga
uchdi
2025-
05-10
Asaka,
qishloq cheti
Bulutli,
+18°C
09:30–
10:15
G‘umbak
Qichitqi
o‘t
yaqinida
Harakatsiz,
barglar orasida
Yopiq
qobiq
ichida
2025-
06-01
Chortoq,
ekin maydoni
Quyoshli,
+30°C
22:00–
23:00
Kapalak
-
Parvoz
qilmoqda
Ikki
individ
kuzatildi
Yuqorida bayon etilgan ekologik xavflar davom etsa,
Phragmatobia fuliginosa
kabi nozik va
ko‘p o‘simliklarga bog‘liq bo‘lgan turlar
Farg‘ona vodiysining ekologik muvozanatidan chiqib
ketishi,
ya’ni mahalliy darajada yo‘qolib ketishi mumkin. Kelgusida turning populyatsion
dinamikasi, arealning qisqarish sabablari va ekologik xavf omillarini chuqur o‘rganish, shuningdek,
himoya strategiyalarini ishlab chiqish dolzarb vazifalardan biridir. Bu esa oziq zanjiri va changlatish
tizimiga ham salbiy ta’sir qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.Zahiri R., Holloway J.D va boshqalar – Molecular phylogenetics of Eribidae (Lepidoptera,
Noctudae) // Systematic Entomologiy. 2012-y B.102-124
2. Zokirova G.M. – b.f.f.d (PhD), Masodiqova M. A. – o
ʻ
qituvchi, Farg
ʻ
ona davlat universiteti
TENGSIZ IPAKCHI (OCNERIA DISPAR LINNAEUS, 1758) NING TARQALISH
AREALLARIGA DOIR MA
ʼ
LUMOTLAR Farg‘ona, 2023. 58- 60
3. Sharma, R. (2019).
Agricultural pest control: The role of Erebidae in crop management
.
Agricultural Pest Studies, 11(2), 55-60.
4. Shermatov M.R. Farg‘ona vodiysi agroekotizimlari tangachaqanotli hasharotlari (Insecta,
Lepidoptera) // Biol. fan. dokt. (DSc) ...diss. –Toshkent, 2024. 200 b.
5. Rota J., Wahlberg N. Exploring the diversity of Eribidae: phylogenetic relationships based
on nuclear and mitochondrial genes- 2012-y T-7
