“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
246
SURXONDARYO HUDUDIDAGI JURINEA TURKUM TURLARI
O‘SIMLIKLARINING ENDEMIK TURLARI
Toshmirov Sirojiddin Ergashevich
Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti biologiya va qishloq xo‘jalik mahsulotlari
texnologiyalari kafedrasi stajiyor-o‘qituvchisi
sirojiddintoshmirov@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15597033
Annotatsiya:
Maqolada Surxondaryo vohasida tarqalgan edimik turlarning uchrash
joylari va amaliy ahamiyati hamda ishlatilishi haqida ma’lumotlar keltirilgan
Kalit so‘zlar:
J. gracilis Iljin In Not, Transda J. sangardensis Iljin. Transda J. asperifolia Iljin.
Sc ko‘hitang, Sangardak, surxon qo‘riqxonasi
Абстрактный
:
В
статье
описывается
встречаемость
эндемичных
видов
,
распространенных
в
Сурхандарьинском
оазисе
.
Приведена
информация
об
их
местонахождении
,
практическом
значении
и
использовании
.
Ключевые
слова
:
J. gracilis Iljin In Not, J. sangardensis Iljin in Trans. J. asperifolia
Ильин
в
пер
.
СК
Кохитанг
,
Сангардак
,
Сурханский
заповедник
Abstract:
The article presents information on the occurrence, practical significance and use of
endemic species distributed in the Surkhandarya oasis
Keywords:
J. gracilis Iljin In Not, Transda J. sangardensis Iljin. Transda J. asperifolia Iljin. Sc
ko‘hitang, Sangardak, Surkhan reserve
Janubiy Hisor florasida tarqalgan
jurinea
turkumining taksonomik tarkibini aniqlashda
“
Флора
Узбекистаника
” kitobidan turlarning nomlarini yozishda Plants of the World Online
(POWO) (www.powo.science.kew.org) platformasidan, turlarning dastlabki tavsifi chop etilgan
manbasi International Plant Names Index (IPNI) (www.ipni.org) asosida, balandlik mintaqasi va
ekologiyasi “
Определителя
растений
Средней
Азии
” (Vvedenskiy 1971) hamda turlarning
ahamiyati “
Растительные
ресурсы
” monografiyalaridan foydalangan holda taqdim etildi.
Quyida har bir turning sistematikasi, dastlabki tavsifi chop etilgan manbasi, o‘zbekcha nomi,
uchrash balandlik mintaqasi, ekologiyasi, ahamiyati, davlatlar kesimida tarqalishi va hudud
florasidan terilgan hamda TASH fondida saqlanayotgan gerbariy namunalari keltirilgan. Quyida
endem turlarni tarqalgan maydonlari va tur t
о
‘g‘risida qisqacha ma’lumotlar keltirilgan.
J. gracilis Iljin In Not
. Tizim. O‘t. Hort. Botlar. Respublika. Ross. 5 (1924) 60.-P. nozik. Ildizi
yog
ʻ
ochsimon, ko
ʻ
p boshli kaudeksli. Poyasi ko
ʻ
p, poyasi junsimon oq-tomentoz, pastki yarmida
o
ʻ
rgimchak to
ʻ
ri, siyrak , bo
ʻ
ylama o
ʻ
ralgan, asosan pastki yarmida bargli, bo
ʻ
yi 25-50 sm, shoxlari
shoxlangan, bir boshli. Barglari cho
ʻ
zinchoqdan lentasimon, butun yoki oraliq tishli, uchli, ikki
tomoni yashil, tuksiz, tepasi dag
ʻ
al; tayanchlari asta-sekin poyada kengaygan petiolega cho‘ziladi,
poyasi o‘simtasiz, uzun va keng pastga tushadi. Savatlar asosan ko‘zga tashlanadigan, kengligi 8-10
mm. va uzunligi 12-20 mm., yalang'och yoki alohida to‘rli, tagida kesilgan. barglari yassilangan, 4-5
qatorli, tuxumsimondan cho‘zinchoq nayzasimon, orqa tomoni bo‘ylab juda qisqa va tarqoq qo‘pol
tukli, qirg'oqlari bo‘ylab mayda tishli, barchasi yashil, ichki qismi binafsha rangda, membranali
chegaralangan. Qopqoqning to‘rlari silliq, membranali bo‘lib, balandligining deyarli yarmiga etadi.
Gul tojlari pushti rangda, chetlari mayatnik, uzunligi 22-28 mm, naysi 8-12 mm, zich bezli. Achenes
uzunligi taxminan 6 mm. toj ostida silliq, tikanli. Cho‘qqisi qor-oq, tuklari kalta soqolli, tikanlari
deyarli tuklar o‘qiga teng yoki undan qisqaroq. May-iyun oylarida gullaydi; iyul oyida meva beradi.
Rangli tog
ʻ
jinslarining tepalarida, tog
ʻ
larning quyi va o
ʻ
rta zonalaridagi qoyali yon bag
ʻ
irlarida
Surxondaryo viloyati.Surxon qo‘riqxonasi. endem
Transda J. sangardensis Iljin
. Sc. Soc. turk. 2 (1925) 25, tab. 7.-J. Pjataëvae Iljin No. Sist. O‘t.
Inst. Lekin. Ac. Sc. SSSR. 20 (1960). 3.-J. serpenticaulis Iljin Not in. Sist. O‘t. Inst. Lekin. Ac. Sc.
SSSR. 21 (1961). 3- N. sangardakskaya.
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
247
Yog'ochli ildiz, ko‘p boshli; kaudekslar ko‘p, eski barglar qoldiqlari bilan, odatda oq sochli.
Raqamli poyalar bir necha, tik, juda oz cho
ʻ
zilgan shoxlangan, bir boshli, o
ʻ
rtacha bargli, bo
ʻ
ylama
yo
ʻ
l-yo
ʻ
l, jo
ʻ
yaksimon, juda siyrak bezli, biroz o
ʻ
rgimchak to
ʻ
ri, ayniqsa, savat ostida, balandligi 30-
80 sm. Barglari yuqorida yashil, xaftaga o‘tkir papillalar bilan biroz qo‘pol, pastda kulrang, nozik
o‘rgimchak to‘ri; bazal va pastki poya barglari; qolgan poyalari turg‘un bo‘lib, qisqa vaqt ichida ikki
parallel qatorli segmentlar ko‘rinishida pastga tushadi, tor cho‘zilgan, deyarli chiziqsimon yoki
lansetsimon apikal bo‘lakli; eng yuqori ipsimon. Savatlar silindrsimon yoki (meva berishda) deyarli
chashka shaklida, uzunligi 20-25 mm. va kengligi 7-12 mm. barglari bosilgan, ko‘zga ko‘ringan
tomirlari, juda kalta tukli va orqa tomoni bo‘ylab bir oz o‘rgimchak to‘ri, qirg'oq bo‘ylab nozik tishli,
membranali chegaralangan, asta-sekin uchli. Idishning o‘ramlari silliq va tekislangan. Korolla pushti-
binafsha, uzunligi 18-20 mm, trubkasi 8-10 mm. Achenes orqa piramidasimon, tuksiz, silliq, uzunligi
5-6 mm. Pappus qor-oqdan tutunligacha, uzunligi 8-10 mm, to
ʻ
rlari soqolli va tukli, tikanlari to
ʻ
siq
o
ʻ
qi diametriga teng yoki undan 11/2 marta uzun; ulardan ikkitasi eng uzun. Iyun oyida gullaydi;
iyul-avgust oylarida meva beradi.
O
ʻ
rta tog
ʻ
zonasida mayda yer va qoyali yonbag
ʻ
irlarda. Surxondaryo viloyati (Sangardoq va
To
ʻ
palang daryolari havzasi). Umumiy taqsimot. Endem.
Transda J. asperifolia Iljin. Sc. Soc
. turk. Yog'ochli ildiz, ko‘p boshli; kaudekslar
yog'ochsimon, eski barglarning po‘stlog'ining plyonkali qoldiqlari. Poyasi bir necha, tik, oddiy yoki
juda kamdan-kam hollarda bitta shoxli, silindrsimon, bo
ʻ
ylama yo
ʻ
nalishi bo
ʻ
yicha ingichka
qovurg
ʻ
ali, tarqoq mayda o
ʻ
simtasimon bezlari va yassilangan qiyshiq qalin tuklari, savat ostidagi
o
ʻ
rgimchak to
ʻ
ri, balandligi 30-80 sm. Barglari yashil, tepasida bir oz ajinlangan, qo‘pol, tarqoq
qattiq, aniq siqilgan tuklar va mayda o‘simta bezlari. pastda juda nozik o‘rgimchak to‘ri; tayanch va
pastki poya poyalari, kengaygan poyalari tagida yassilangan, lirasimon, katta cho‘zinchoq
lansolatsimon, asta-sekin uchli apikal bo‘laklari va oraliq cho‘zinchoq oval yoki cho‘zinchoq chiziqli
yon bo‘laklari bo‘lib, odatda barg o‘qiga tushadi; o‘rta poyalari pastki poyalarga o‘xshaydi, lekin
o‘zgarmas, parallel tor chiziqli segmentlar qatorida qisqa; ustkilari qisqargan, deyarli qattiq, chiziqli.
Savatlar bitta, ko‘p gulli, chashka shaklida, uzunligi 22-28 mm. Tashqi va o‘rta involucre barglari
nayzasimon, asta-sekin yoysimon egilgan uchli uchlari ichiga ishora qiladi, yirtiq o‘rgimchak to‘ri,
yuqori qismida to‘q yashil, o‘rgimchak to‘ri ostida kalta tukli; ichki qismi yuqoriga qarab chiqib
turadi, keskin ko‘zga tashlanadigan tomirlar bilan, odatda biroz binafsha rangli, lansolatsimon, asta-
sekin uchli, chekkasi bo‘ylab tor pardasimon, orqa tomoni bo‘ylab qisqa bosilgan to‘siqlar bilan,
chekka bo‘ylab juda nozik tishli.
Iyun-iyul oylarida gullaydi; iyul-avgust oylarida meva beradi. Ohaktosh jinslar va toshlar.
Surxondaryo viloyati, Umumiy taqsimoti. Endem.
Xulosa
: Surxondaryo hududida Jurinea Cass turkum turlarini 14 ta turi bo‘lib shu turlardan 3
tasi edmek hisoblanadi. Bu turlar asosan tog‘ oldi hududlarida uchraydi.
Ekologik jihatdan tuproqg‘i qizil tuproqli va shagalli toshloqda o‘sadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.“Flora Uzbekistanika” (Sennikov 2017).
2.“Opredelitelya rasteniy Sredney Azii” (Vvedenskiy 1971).
3.Turginov O.T. Boysun botanik-geografik rayoni florasi: Dis. ...kand biol nauk.–
Toshkent, 2017. – 120 b.
4. Ibragimov A.J. Flora Surxanskogo zapovednika (xrebet Kugitang):. Disser. kand. biol.
nauk. – Tashkent: 2010. – 160 b.
