“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
209
UO‘K 581.41
TOSHKENT BOTANIKA BOG‘IGA INTRODUKSIYA QILINGAN BIGNONIACEAE
OILASI AYRIM TURLARINING TAVSIFI
Hamrayeva Dilovar Axadovna b.f.f.d.(PhD)
Turdiboyev Shohbozbek Abdumalik o‘g'li
Rahmatillayev Muslimjon Sobir o‘g’li
O‘zR FA Botanika instituti huzuridagi akademik
F.N. Rusanov nomidagi Toshkent Botanika bog‘i ilmiy xodimlari
khamrayeva2016@mail.ru
turdiboyevshohbozbek@mail.ru
rahmatillaevmuslimjon8099@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15596146
Annotatsiya:
Maqolada qurg’oqchilikka chidamli bo‘lgan, ko‘kalamzorlashtirishda foydalanilayotgan
va vertikal ko‘kalamzorlashtirishga tavsiya etish mumkin bo‘lgan ayrim turlarning tavsifi keltirilgan.
Kalit so‘z:
Toshkent Botanika bog‘i,
Chilopsis linearis, Catalpa
x
Chilopsis
,
Campsis radicans
, iqlim
o‘zgarishi, qurg’oqchilikka chidamli tur, gibrid.
Аннотация
:
В
статье
приводится
описание
некоторых
видов
,
которые
устойчивы
к
засухе
,
используются
в
ландшафтном
дизайне
и
могут
быть
рекомендованы
для
вертикального
озеленения
.
Ключевое
слово
:
Ташкентский
Ботанический
сад
,
Chilopsis linearis
,
Catalpa
x
Chilopsis
Rusanov.,
Campsis radicans
,
изменение
климата
,
засухоустойчивый
вид
,
гибрид
.
Annotation:
The article describes some species that are resistant to drought, are used in landscape
design and can be recommended for vertical gardening.
Keyword:
Tashkent Botanical Garden,
Chilopsis linearis
,
Catalpa
x
Chilopsis
Rusanov.,
Campsis
radicans
, climate change, drought-resistant species, hybrid.
Atrof muhitga antropogen omillar, xususan texnogen ta’sirning haddan ziyod ortib ketganligi,
urbanizatsiya jarayonining kuchayib borayotganligi, bu esa tabiatdagi muvozanatning buzilishiga,
inson salomatligi uchun yangi xavflarni kelib chiqishiga olib kelmoqda. Yashillik esa shaharlar iqlimini
yumshatadi, harorat va namlikni tartibga soladi, shovqin va shamolni pasaytiradi, atmosferani chang va zaharli
chiqindilardan, havoni mikroblardan tozalaydi, ionlar, smola va xushbo‘y hidlar bilan boyitadi, fitonsidlar
chiqarib, havodagi zararli mikroorganizmlarmi o‘ldiradi, quyosh radiatsiyasi ta’sirini kamaytiradi, tuproqning
haddan tashqari qizishini oldini oladi[1].
So‘nggi yillarda O‘zbekistonda iqlimning o‘zgarishi, yillik o‘rtacha haroratning ko‘tarilishi, mavsumiy
qurg‘oqchilik kuchayishi tendensiyasi kuzatilmoqda. Bu salbiy ta’sirning oqibatlarini yumshatish uchun
davlatimiz tomonidan qator tadbirlar ishlab chiqish va dasturlar asosida loyihalarni amalga oshirish ko‘zda
tutilgan. Yurtimizda olib borilayotgan islohotlar mamlakatimizda ekologik barqarorlikni ta
ʼ
minlash,
fuqarolarimiz, mustaqilligimizning huquqiy asosi bo
ʼ
lgan Konstitusiyada belgilangan qulay atrof muhitda
yashash huquqi va erkinliklariga zamin yaratadi.
Respublikamiz hududini ko‘kalamzorlashtirishda foydalaniladigan manzarali daraxt va butalar
assortimentini boyitish va ular genofondini saqlash, onalik plantatsiyalarini tiklash va ko‘paytirish muhim
ahamiyat kasb etadi. Mamlakatimiz shahar va qishloqlarida keyingi yillarda keng ko‘lamda jahon
andozalariga mos qurilish va obodonlashtirish ishlari amalga oshirilmoqda. Ular atrofida shunga mos holda
ko‘kalamzorlashtirish va landshaft dizayni ishlari amalga oshirilmoqda. Bu ishlarni to‘la qonli amalga oshirish
uchun esa mahalliy iqlim sharoitida betalofat o‘sadigan manzarali daraxt va butalar assortimenti bo‘lishi lozim.
Quyida ko‘kalamzorlashtirishda foydalanilayotgan (
Chilopsis linearis, Catalpa
x
Chilopsis
Rusanov.,) va
vertikal ko‘kalamzorlashtirishga tavsiya etish mumkin bo‘lgan ayrim turlarning (
Campsis radicans
(L)Seem.)
tavsifi keltirilgan.
Shaharlarda aholini yashash sharoitlarini qulay darajasiga ko‘tarish, dam olishini ta’minlash, shahardagi
sanitar holatni yaxshilash, mikroiqlimni yuzaga keltirish va sog‘lomlashtinivchi yashil hududlar maydonlarini
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
210
kengaytirishda manzarali yashil daraxtzorlarning roli baland. Ko‘kalamzorlashtirish uchun qo‘llanilayotgan
manzarali daraxt-buta turlari assortimentini boyitish ham muhim ahamiyatga ega.
Bignoniyadoshlar(Bignoniaceae) - ikki pallali o
ʻ
simliklar oilasi. Bignoniyadoshlar ga daraxt, buta,
chirmovuq, ba
ʼ
zan o
ʻ
tlar kiradi. Barglari qarama - qarshi, ba
ʼ
zan navbatlashib joylashgan. Gullari ikki jinsli,
yirik, zigomorf, ro
ʻ
vaksimon to
ʻ
pgullarga yig
ʻ
ilgan. Mevasi har xil shaklli ko
ʻ
sakcha. 120 tacha turkumi va
800 tacha turi ma
ʼ
lum. Asosan, tropik va subtropik mamlakatlarda o
ʻ
sadi. Uzoq Sharq va Markaziy Osiyoda
bir qancha turi yovvoyi holda o
ʻ
sadi. Ba
ʼ
zi turlaridan qimmatbaho yog
ʻ
och olinadi.
Chilopsis linearis.
Tez
о
‘suvchi k
о
‘rkam buta yoki kichik daraxt. Uning vatani AQSHning janubi-
g‘arbiy qismi va Meksikaning shimoliy qismi hisoblanadi. Vatanida balandligi 12 m gacha yetadi. Barglari
yaltiroq, k
о
‘pincha yopishqoq, odatda muqobil, kamroq qarama-qarshi yoki burmali, oddiy, chiziqli-
lansetsimon, egri, uzunligi 30 sm gacha. Gullari katalpa gullariga
о
‘xshaydi, katta, ikki tomonlama
nosimmetrik (zigomorfik), shirin hidga ega, rangi oqdan binafsha ranggacha, bahorning oxiridan kuzgacha
uzoq muddat davomida gullaydi (1-rasm).
1-rasm
. Chilopsis linearis
Gullar shoxlarning uchlarida paydo b
о
‘ladi. Keyinchalik, ularda 15-25 sm uzunlikdagi loviya shaklidagi
dukkaklar paydo b
о
‘ladi. Ular keyingi bahorgacha
о
‘simlikda qoladi va undan tukli urug‘lar paydo b
о
‘ladi.
Chilopsis
nektari bilan turli hashoratlarni
о
‘ziga tortadi va uning urug‘i qushlar uchun oziq b
о
‘ladi.
Chilopsis
ни
tez
о
‘sishi, qurg‘oqchilikka chidamliligi va parvarish qilish qulayligi uni Vatanda mashhur
о
‘simlikka
aylantirgan. Quyoshli yoki qisman soyani afzal k
о
‘radi.
Chilopsis linearis
ajoyib manzarali
о
‘simlik sifatida ekiladi yoki qurg‘oqchil mintaqalarda
eroziyani nazorat qilish uchun ishlatilishi mumkin. Zararkunandalar va kasalliklar deyarli ta’sir
qilmaydi. Haftada bir marta sug‘orish yetarli.
Chitalpa tashkentensis
- Chitalpa gibridining yagona turi. Bu kichik daraxt b
о
‘lib, balandligi
4-6 metrga yetadi. Gibrid 1964 yilda botanik olim N. F. Rusanov tomonidan Toshkent Botanika
bog‘ida
Chilopsis linearis
va
Catalpa bignonioides ni
о
‘zaro changlatish y
о
‘li bilan olingan.
Chitalpa
tashkentensis
nomi 1991 yilda r
о
‘yxatga olingan. Hozirgi vaqtda xilokatalpa manzaradorligi va uzoq
gullashini (
О
‘zbekistonda apreldan kuzgi sovuqgacha) namoyish etadigan, iqlimi mos b
о
‘lgan
dunyoning k
о
‘plab mintaqalarida yetishtiriladi.
Toshkent xilokatalpasining (
Catalpa
х
Chitalpa tashkentensis
) yaratilish tarixi Toshkent
Botanika bog‘ida tadqiqot olib borgan atoqli botanik Nikolay Fedorovich Rusanov nomi bilan
chambarchas bog‘liq. Aynan
о
‘sha yerda, 1964 yilda, avlodlararo duragaylash b
о
‘yicha mashaqqatli
ishlar natijasida, bu noyob gibrid olindi.
Chilopsis linearis
ва
Catalpa bignonioides
ning kesishishi
ikkala ota-ona turining eng yaxshi fazilatlarini birlashtirgan o‘simlikka olib keldi. Olingan gibrid
sterilligi bilan ajralib turadi, bu uning urug‘ini ko‘paytirish imkoniyatini istisno qiladi. Ushbu holat
asosan vegetativ ko‘payish –qalamchalarga asoslangan holda uning tarqalish xususiyatlarini
belgilaydi. Manzaralilik xususiyati tufayli xilokatalpa tezda bog‘bonlar orasida mashhurlikka
erishgan. 1977 yilda amerikalik botanik Robert Xebb xilokatalpaa qalamchalarini Nyu-York
Botanika bog‘iga olib borgan va bu uning Shimoliy Amerikada tarqalishiga yordam bergan [2].
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
211
Hozirgi vaqtda Toshkent xilokatalpasi dunyoning turli mintaqalarida keng tarqalgan. U bog‘larda
o‘stiriladi va landshaft dizaynida ajoyib kompozisiyalar yaratish uchun ishlatiladi. Toshkent xilokatalpasi turli xil
tuproq sharoitlariga moslashuvchanligi va qurg‘oqchilikka chidamliligi tufayli shaharlarni obodonlashtirish va
barqaror landshaftlarni yaratish uchun istiqbolli o‘simlik hisoblanadi. Xilokatalpa ko‘chatlarini ekish
mintaqaning iqlimiy xususiyatlarini hisobga olgan holda maqbul vaqtda amalga oshirilishi kerak. Ko‘pgina iqlim
sharoitida ekish uchun eng mos vaqt bahor (sovuq tugaganidan keyin) yoki kuzning boshi (doimiy sovuq ob-
havo boshlanishidan bir yarim oy oldin). Ekish vaqtini tanlash o‘simlikning yangi sharoitlarga muvaffaqiyatli
moslashishini ta’minlash uchun muhimdir. Bahorgi ekish ko‘chatning butun vegetasiya davrida faol
rivojlanishiga imkon beradi va kuzgi yekish qish boshlanishidan oldin ildiz otishiga imkon beradi.
Ekishdan oldin, ko‘chatning ildiz tizimini diqqat bilan tekshirish kerak. Zararlangan yoki
qurigan ildizlarni ehtiyotkorlik bilan kesish kerak, faqat sog‘lomlarini qoldirish kerak. Ekish
chuqurining kattaligi uning diametridan 2-3 baravar katta, ildiz tizimini erkin joylashtirish uchun
yetarli bo‘lishi kerak. Suvning turg‘unligini oldini olish uchun chuqurning pastki qismida 10-15 sm
qalinlikdagi mayda tosh, shag‘al yoki singan g‘isht bo‘laklaridan drenaj qatlamini yaratish tavsiya
etiladi.
Campsis radicans (L.) Seem.
Amerika va Afrikaning tropik va subtropikalarida keng tarqalgan
o‘simliklar turi. 7 turni o‘z ichiga oladi, ulardan ikkitasi manzarali o‘simliklar sifatida keng o‘stiriladi
va butun dunyo bo‘ylab mos iqlim mintaqalarida tabiiylashtirilgan. Barglari qarama-qarshi, oddiy
yoki murakkab uch bargli bo‘lib, yaproqlar va barg plastinkasining qarama-qarshi joylashuvi bilan
ajralib turadi.Tabiiy turlarning gultojbarglari yorqin, sariq yoki to‘q sariq-qizil, madaniy
duragaylarda boshqa ranglar mavjud. Shakli qo‘ng'iroqsimon shaklga ega, tashqi tomondan silliq,
poyalarida havo ildizlari bo‘lgan yog'ochli liana. Mevasi uzun cho‘zilgan, yassilangan quticha
shaklida, pishganida yorilib ketadi. Urug'lari tekis va ingichka.
О
‘zbekiston sharoitida qurg‘oqchilik
va
issiqga
yetarlicha
chidamli
b
о
‘lganligi
sababli
Campsis
radicans
ni
vertikal
k
о
‘kalamzrlashtirishga tavsiya etish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Печеницин
В
.
П
.,
Ёзиев
Л
.
Ҳ
.,
Абдиназаров
С
.
Х
.,
Турғунов
М
.
Д
. “
Ўзбекистон
шаҳарларини
кўкаламзорлаштириш
”. –
Тошкент
: “
Фан
”, 2020. –
Б
. 3-4.
2.
Русанов
Н
.
Ф
.
Род
Catalpa
Scopoli.
Дендрология
Узбекистана
Т
-IX.
Ташкент
: “
Фан
”, 1978.
–
С
. 130-170.
3.
Темиров
Э
.
Э
ва
б
.
қ
.
Ботаника
боғи
бўйича
йўл
кўрсаткич
.
Тошкент
: “
Фан
”, 2024. –
Б
. 24-25.
4.
https://www.plantarium.ru/.
