“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
206
S.BYZANTINA O‘SIMLIKINING O‘SISH VA RIVOJLANISH XUSUSIYATLARI
Raxmatova Guli Rustamovna
1
., Matyakubov Zafarbek Sharipovich
2
Urganch davlat universiteti magistranti
1
guliraxmatova03@gmail.com
Xorazm Ma’mun akademiyasi
2
m.zafar88@mail.ru
https://doi.org/10.5281/zenodo.15596111
Annotasiya.
Ushbu maqolada Xorazm sharoitida 2024 yil 20 aprelda, havo harorati urug‘lari
10 kun ichida 72%, S. betonicaeflora urug‘lari esa 70% unib chiqdi. Ijobiy haroratlar yig‘indisi
+107,3
º
S ni tashkil etdi. Umuman o‘rganilgan o‘simliklar urug‘larining unuvchanligi har ikkala
ekologik sharoitda ham keskin farq qilmadi. Har ikkala (Laboratoriya va dala) sharoitda ham
urug‘larning 70-80% unishi aniqlandi.
Kalit so‘zlar:
Generative, vegetation, introduction, selection-genetic.
Annotasiya.
В
данной
статье
в
условиях
Хорезма
20
апреля
2024
г
.
при
температуре
воздуха
семена
проросли
на
72%,
а
семена
S. betonicaeflora -
на
70%
за
10
дней
.
Сумма
положительных
температур
составила
+107,3º
С
.
В
целом
всхожесть
семян
изучаемых
растений
существенно
не
различалась
в
обоих
условиях
среды
.
В
обоих
условиях
(
лабораторных
и
полевых
)
наблюдалась
всхожесть
семян
70-80%.
Klyuchev
ы
e slova:
Генеративный
,
вегетационный
,
интродукционный
,
селекционно
-
генетический
.
Abstract.
In this article, under the conditions of Khorezm on April 20, 2024, air temperature
seeds germinated 72% and S. betonicaeflora seeds germinated 70% within 10 days. The sum of
positive temperatures was +107.3º
С
. In general, the germination of the seeds of the studied plants
was not significantly different in both environmental conditions. 70-80% germination of seeds was
found in both (Laboratory and field) conditions.
Key words:
Generative, vegetation, introduction, selection-genetic.
O`simliklarning biomorfologik xususiyatlarini ontogenezda o‘rganish davomida T.A.
Rabotnov
tomonidan
ishlab
chiqilgan
va
A.A. Uranov tomonidan takomillashtirilgan tasnif bo‘yicha quyidagi (o‘sish va rivojlanish)
davrlariga ajratildi: latent, virginil, generativ. Quyida o‘rganilgan o‘simliklarning ana shu davrlariga
batafsil to‘xtalib o‘tamiz [1, 2].
Latent davri.
Urug‘ unuvchanligi – o‘simlikning urug‘dan ko‘payishi va tiklanishini, turning
taqdirini hal qiluvchi hamda urug‘ sifatini belgilovchi asosiy ko‘rsatkichlardan biri hisoblanadi [3],
[4]. Urug‘larning laboratoriya sharoitida unuvchanligi uchun qulay haroratni aniqlash maqsadida
tajribalar turli haroratlar (+15, +20, +25
º
S) da olib borildi. Laboratoriya tajribalari natijasida,
S.
byzantina
urug‘larning unuvchanligi uchun qulay harorat +25
º
S ekanligi aniqlandi (3.1-jadval) va
haroratning bu darajasida o‘simlikning urug‘lari 7-10 kun ichida 80-90% unib chiqdi.
O‘rganilgan o‘simlik urug‘larining unib chiqishi uchun qulay harorat va urug‘larning
unuvchanligi turlicha ko‘rsatkichda. Adabiyotlardan ma`lumki, harorat o‘simlik urug‘larining unib
chiqishi uchun asosiy omillardan biri hisoblanadi [5], [6], [7]].
Kuzatishlarimizga ko‘ra, laboratoriya sharoitida
S. byzantina
urug‘larining harorat pasayishi
natijasida unuvchanligi va unish energiyasining kamayishi ma`lum bo‘ldi (1-jadval).
1-jadval
S. byzantina urug‘larining laboratoriya sharoitida unuvchanligi, % (n=150)
O`simlik nomlari
Harorat,
º
S
Unuvchanlik, %
Stachys byzantina
15
86±2,7
20
88±2,6
25
91±2,3
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
207
Dala sharoitida tajribalar ikki xil tuproq-iqlim sharoitlarida olib borildi. Sho‘rlanmagan
sharoitda havo harorati +13,1
º
S bo‘lganda ekilgan
S. byzantina
urug‘lari 10 kun ichida 80%, unib
chiqdi. Bunday sharoitida
S. byzantina
urug‘larining unib chiqishi uchun ijobiy haroratlar yig‘indisi
+177,4
º
S ga teng bo‘ldi. Sho‘rlangan sharoitda havo harorati +16,5
º
S ekilgan
S. byzantina
urug‘lari
10 kun ichida 72% unib chiqdi. Ijobiy haroratlar yig‘indisi +107,3
º
S ni tashkil etdi. Umuman
o‘rganilgan o‘simlik urug‘larining unuvchanligi har ikkala ekologik sharoitda ham keskin farq
qilmadi. Har ikkala sharoitda ham urug‘larning 70-80% unishi aniqlandi.
Virginil davri.
Virginil davr o‘z navbatida 4 bosqichga bo‘linadi: maysa, yuvenil, immatur,
voyaga etgan virginil yoshli o‘simlik.
Maysa bosqichi.
Ko‘pchilik o‘tsimon o‘simliklarda urug‘larining tuproqdagi tinim holati uch
oydan besh oygacha davom etsa, o‘rganilgan o‘simlikda tinim holati ancha kam, ya`ni urug‘lar
tuproqqa sepilgandan keyin 10-15 kun ichida to‘liq unib chiqdi (1-rasm).
1-rasm. Dala sharoitida
S. byzantina
urug‘larining unib chiqish jarayoni.
Tajtibadagi o‘simlikning urug‘lari mart oyining oxiri va aprel` oyining boshlarida ekildi.
Urug‘lar ekilgandan so‘ng 7-10 kundan keyin yoppasiga unib chiqdi. Bu davrda havoning harorati
+20-23
º
S ni tashkil qildi. Unib chiqqan 10 kunlik urug‘palla barglarning shakli yumaloq, yashil
rangda bo‘lib, maysaning balandligi 0,6-2,6 sm ga teng. O`simlikning ildizchasi dastlabki kunlarda
sekin o‘sdi. Maysa bosqichining oxirida u 4-6 sm ga chuqurlashdi. Maysa bosqichi o‘simlik hayotida
juda qisqa bo‘lib, 10-15 kunni tashkil etadi.
Yuvenil bosqichi. S. byzantina
ko‘p yillik o‘tsimon o‘simlik hisoblanadi. Aprel` oyining
o‘rtalarida o‘simtaning urug‘ bilan aloqasi butunlay yo‘qoldi. Asosiy poya va ildizlarning rivojlanishi
kuzatildi. O`simtaning bo‘yi 2-3 sm bo‘lib, urug‘palla barglari 2-3 x 0,5-0,7 sm ga kattalashdi va shu
paytdan boshlab birinchi va ikkinchi haqiqiy barglari shakllana boshladi (2-rasm).
2-rasm.
S. byzantina
o‘simligining yuvenil bosqichi.
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
208
Barglari etuk o‘simliklarnikiga qaraganda mayda, chekkalari butun, ma`lum darajada tuklar
bilan qoplangan, yumaloq shaklda edi. Bu davrda katta yoshdagi o‘simlik belgilari hali namoyon
bo‘lmagan holatda edi. Yuvenil bosqichning davomiyligi 14-18 kunni tashkil qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Работнов
Т
.
А
.
Жизненный
цикл
многолетних
травянистых
растений
в
луго
¬
вых
ценозах
//
Тр
.
БИН
АН
СССР
. 1950. –
№
3 (6). –
С
. 7-204.
2.
Уранов
А
.
А
.
Возрастной
спектр
фитоценопопуляции
как
функция
времени
и
энергетических
волновых
процессов
//
Научн
.
докл
.
высш
.
шк
. (
Биол
.
науки
). –
№
2. –
Москва
,
1975. –
С
. 27-35.
3.
Васильченко
И
.
Т
.
Морфология
прорастания
губоцветных
(
сем
. Labiatae)
в
связи
с
их
систематикой
//
Тр
.
БИН
АН
СССР
. –
№
1. (6). –
Л
., 1947. –
С
. 72-104.
4.
Иванова
И
.
А
.
Морфофизиологическая
характеристика
семян
Baptisia australis (L.) R.RR
//
Биология
семян
интродуцированных
растений
.
–
М
.:
Наука
, 1985. –
С
. 112-122.
5.
Гранитова
О
.
Н
.
Влияние
температуры
и
влажности
на
прорастание
семян
некоторых
среднеазиатских
растений
/
Тр
.
Института
ботаники
АН
УзССР
. –
Ташкент
, 1955. –
№
3. –
С
.
339-353.
6.
Ионесова
А
.
С
.
Физиология
семян
дикорастущих
пустынных
растений
. –
Ташкент
:
Фан
,
1970. – 76
с
.
