COLCHICUM KESSELRINGII REGEL (COLCHICACEAE) TARQALISH BOIGEOGRAFIYASI VA GEOFAZOVIY TAHLILI

“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA

RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”

xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari

adu.uz

universaljurnal.uz

193

COLCHICUM KESSELRINGII REGEL (COLCHICACEAE) TARQALISH

BOIGEOGRAFIYASI VA GEOFAZOVIY TAHLILI

Daminova Nazokat Erkinboyevna., Akbarova Kamola Ilxom qizi

O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Botanika instituti

nazokat_botany@mail.ru, akbarovak62@gmail.com

https://doi.org/10.5281/zenodo.15596015

Annatatsiya:

Maqolada O‘zbekiston florasida tarqalgan Colchicum kesselringii Regel ning

morfologiyasi va biogeografiyasi to‘g‘risida ma’lumotlar keltirilgan. Tadqiqot natijasida tur Jizzax,
Samarqand, Navoiy, Buxoro, Qashqadaryo Surxandaryo va Toshkent viloyatlarida tarqalganligi
aniqlandi C. kesselringii eng jich populyatsiyalari Jizzax viloyatida (Nurota va Molguzar tizmalarida)
joylashgan. Shuningdek, turni tabiat muhofaza qilish bo‘yicha tavsiyalar berilgan. IUCN Qizil
ro‘yxatining toifalari va mezonlariga asoslanib, turning saqlanish holati baholangan.

Kalit so‘zlar:

Nurota, Molguzar, Colchicaceae, Colchicum, kamyob, dorivor.

Аннотация

:

В

статье

представлена

информация

о

морфологии

и

биогеографии

Colchicum kesselringii Regel,

распространённого

во

флоре

Узбекистана

.

В

результате

проведённых

исследований

установлено

,

что

данный

вид

распространён

в

Джизакской

,

Самаркандской

,

Навоийской

,

Бухарской

,

Кашкадарьинской

,

Сурхандарьинской

и

Ташкентской

областях

.

Наибольшая

плотность

популяций

C. kesselringii

наблюдается

в

Джизакской

области

(

в

Нуратауском

и

Молгузарском

хребтах

).

В

статье

также

даны

рекомендации

по

охране

данного

вида

.

На

основе

категорий

и

критериев

Красного

списка

МСОП

была

проведена

оценка

охранного

статуса

вида

.

Ключевые

слова

:

Нур

a

та

,

М

a

лгузар

,

Безвременниковые

,

Безвременник

Кессельринга

,

редкий

,

лекарственный

.

Annotation:

The article provides information on the morphology and biogeography of

Colchicum kesselringii Regel distributed in the flora of Uzbekistan. As a result of the research, it was
determined that the species is distributed in the Jizzakh, Samarkand, Navoi, Bukhara, Kashkadarya,
Surkhandarya, and Tashkent regions. The densest populations of C. kesselringii are located in the
Jizzakh region (in the Nurata and Molguzar ranges). The article also provides recommendations for
the conservation of the species. Based on the categories and criteria of the IUCN Red List, the
conservation status of the species has been assessed.

Keywords:

Nurata, Malguzar, Colchicum,

Colchicum Kesselringii, rare, medicinal.

KIRISH

Colchicaceae — Afrikada, Avstraliyada, Yevrosiyoda va Shimoliy Amerika qit’alarida

tarqalgan 19 turkumga mansub 225 turni o‘z ichiga oladi [18]. Chacón et al. (2014) ma’lumotlariga
ko‘ra, hozirgi vaqtda ushbu oila dunyo bo‘ylab nisbatan keng tarqalish diapazoniga ega bo‘lgan 15
turkumga oid 280 turdan iborat [17]. Oilaning Colchicaceae deb atalishi birinchi bo‘lib 1805-yilda
De Candolle tomonidan taklif etilgan va bu haqida olim o‘zining “Flore Française” asarida qayd
etgan. O‘sha paytda mazkur oila 6 turkumni o‘z ichiga olgan:

Bulbocodium

,

Colchicum

,

Merendera

,

Erythronium, Tofieldia, va Veratrum

.

Bulbocodium

,

Colchicum

va

Merendera

turkumlari

hanuzgacha ushbu oilaga kiradi, ammo

Erythronium, Tofieldia va Veratrum

turkumlari keyingi 100–

150 yil davomida Liliaceae oilasining bir qismi sifatida qayta ko‘rib chiqilgan va bu turkumlar ustida
churuq morfologik tadqiqotlar olib borilgan. Shuningdek, molekulyar-filogenetik tadqiqotlar
natijada, ushbu turkumlar Liliaceae, Tofieldiaceae va Melanthiaceae oilalariga o‘tkazilgan.
Colchicaceae oilasiga mansub turlarning yarmidan ko‘pi (150 dan ortiq turlari)

Colchicum

L.

turkumiga tegishlidir [17]. Chunki, ayrim ilmiy manbalarda va bugungi kunda tan olingan xalqaro
ba’zalarda

Androcymbium, Bulbocodium

va

Merendera

kabi turkum turlari molekulyar filogenetik

tadqiqotlar natijasida ushbu turkumga sinonim ostiga tushgan turlar sifatida keltirilgan.

Wurmbea

Thunb. va

Disporum

Salisb. turkumlaridan boshqa barcha turkumlar 10 dan kam bo‘lgan turlardan

tashkil topgan [19].

“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA

RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”

xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari

adu.uz

universaljurnal.uz

194

Colchicaceae vakillari orasida biologik faol moddalarga boy, tibbiyotda va xalq tabobatida

katta ahamiyatga ega turkumlari ko‘p. Mana shunday turkumlar orasida

Colchicum

ham uchraydi.

Colchicum

L. — Sovrinjondoshlar oilasining yetakchi turkumlaridan biri bo‘lib, Afrikaning janubiy

va shimoliy hududlarida, O‘rta yer dengizi va Yevroosiyoda tarqalgan 160 dan ortiq turni o‘z ichiga
oladi. Turkum O‘rta Osiyoda 10 dan kam bo‘lgan turlardan iborat. Jumladan, Turkmaniston (5 ta),
O‘zbekiston (2 ta), Qirg‘iziston va Qozog‘iston (3 ta har birida), Tojikiston (4 ta) floralarida kam
sonli taksonlar uchrashi qayd etilgan [1, 2, 3, 4]. Mazkur davlatlarda uchrashi qayd etilgan turlarning
ayrimlari cheklangan diapozonga ega kamyob turlardir. Shunday turlar qatoriga

Colchicum

kesselringii

Regel ham kiradi.

1-rasm. Colchicum kesselringii

Regel tarqalishini aks ettiruvchi xarita

Kasselring savrinjoni (

Colchicum kesselringii

Regel) — hayotiy shakliga ko‘ra, ko‘p yillik

tugunak piyozli o‘t. Tur areali Tiyonshon va Pomir-Oloy tog‘larini qamrab oladi (1-rasm). Ushbu
tadqiqotda

Colchicum kesselringii

biogeografiyasi to‘r tizimli xaritalash asosida tahlili qilindi va

geofazoviy tahlili amalga oshirildi.

Natijalar
Colchicum kesselringii

Regel, in AHP. 8 (1884) 646.— Vved. in FI. Uzbek. 1 (1941) 398.

Morfologiyasi

Ko‘p yillik tugunak piyozli o‘t. Tuganak piyozi cho‘ziq tuxumsimon, tepasi cho‘zilgan va

yassillangan kengligi 10-25mm, diametri 1–3,5 sm qora-jigarrang teriga o‘xshash qobiq bilan
qoplangan bo‘lib pu qobiq poya asosini yuqoriga qadar o‘rab turadi. Poyasi gullash davrida yer ostida,
meva paytida yerdan zo‘rg‘a chiqib turadi. Barglari 3–6 ta, chiziqli, eni 4-6 mm, chetlari silliq yoki
kam hollarda g‘adir-budir. Gullari 1–4 ta, oq rangli, tojbargchalarining tashqi tomoni to‘q binafsha
rang chiziqli, nashtarsimon, to‘mtoq. nashtarsimon, o‘tmas, uzunligi 15-25-(40) mm. Changchilari
egilgan joyidan 2 marta qisqa, changdonlari chiziqli. Ko‘sakchasi cho‘zinchoq 1,5-2,5 sm uzunlikda,
uchida o‘tkir uchli uyachalari bor. Fevral oyida gullab mevasi may-iyun oyida yetiladi.

C. kesselringii

O‘rta Osiyoda kamayib borayotgan endem o‘simlik sifatida O‘zbekiston

Respublikasi Qizil kitobiga (1998, 2006, 2009, 2019) 3 kamyoblik maqomi bilan kiritilgan [5, 6, 7,
8, 9].

Biogeografiyasi

2024-2025-yillarda dala tadqiqotlari davomida to‘plangan va O‘zbekiston milliy gerbariysi

(TASH) noyob obyektida saqlanayotgan gerbariy kolleksiyalari, Plantarium, iNatiralist va GBIF
singari xalqaro ma’lumotlar ba’zasidan jamlangan ma’lumotlarga asoslanib biogeografiyasi tahlil
qilindi [19, 21, 22]. Olingan natijalar shuni ko‘satdiki,

C. kesselringii

tur populyatsiyalari K.Sh.

Tojibayev va boshq. (2016) tomonidan amalga oshirilgan O‘zbekiston hududini botanik-geografik
jihatdan rayonlashtirish sxemasiga ko‘ra, Tog‘li O‘rta Osiyo provinsiyasining G‘arbiy Tyan-Shan

“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA

RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”

xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari

adu.uz

universaljurnal.uz

195

(Qurama), Nurota (Nurota), Kuxiston (Shimoliy-Turkiston, Molguzar, Urgut), G‘arbiy-Hissor
(Boysun, Kuhitang) okruglari tarkibidagi beshta rayonlar va Turon provinsiyasining Buxoro okrugi
tarkibidagi O‘rta-Zarafshon rayonda uchraydi.

C. kesselringii

Nurota okrugining Nurota rayonida

qolgan okruglar tarkibiga kiruvchi BGR nisbatan keng tarqalish diapazoniga ega.

Ma’muriy jihatdan Jizzax, Samarqand, Navoiy, Qashqadaryo, Surxandaryo va Toshkent

viloyatlarida tarqalgan [10, 11, 12, 13, 14]. Geografik jihatdan G‘arbiy Tiyon-Shon (Qurama, Chotqol
tizmalari) va Pomir-Oloy tog‘ (Turkiston, Zarafshon, Hisor, Nurota, Ko‘hitang tizmalari va
Cho‘lbayir tog‘lari) tizmalarida tarqalgan.

Geofazoviy tahlili
C. kesselringii

dala tadqiqotlari davomida to‘plangan namunalar hamda O‘zbekiston Miliy

gerbariysi (TASH) va Moskva davlat universiteti gerbariy (MW) fondlarida saqlanayotgan
geobog‘langan 50 dan ortiq gerbariy namunasi yordamida geofazoviy tahlili (www.geocat.kew.org/)
amalga oshirildi va IUCN (2019) tamoyillari bo‘yicha kamyoblik maqomi baholandi [16, 20]. Tahlil
natijalari tarqalish maydoni (EOO)

–

52,200.300 km

2

(LC) va populyatsiyalari egallagan maydon

(AOO)

–

60 km

2

(EN) ko‘rsatdi (2-rasm). Yuqoridagi natijalarni inobatga olgan holda,

C. kesselringii

Tabiatni Muhofaza Qilish Xalqaro Ittifoqi (IUCN) tomonidan ishlab chiqilgan mezon va toifalar
asosida populyatsiyalar egallangan maydoniga bo‘yicha (AOO) EN B2 bc (iii,iv) toifasida – yo‘qolib
ketish xavfi ostida deb baholandi [16, 23].

2-rasm. Colchicum kesselringii

Regel uchun geofazoviy tahlil natijalari.

Tahdidlar

Kasselring savrinjoni tabiatda son jihatdan kamayib borayotgan kamyob o‘simliklardan biri

hisoblanadi. Hozirgi vaqtda turning yashash joylarini keskin qisqarishiga olib kelayotgan asosiy
tahdidlar: yerlarini keng miqiyosda qishloq xo‘jaligi ekinlarini ekish uchun o‘zlashtirilishi, gul
yig‘ish, mahalliy aholi tomonidan dorivor maqsadlarda yer ostki va ustki qismlari yig‘ib olinishi,
chorva mollarini tizimsiz o‘latilishi natijasida yashash maydonlari tanazzulga uchramoqda.

Xulosa

“Raqamli tabiat” davlat dasturi doirasida «Markaziy O‘zbekiston o‘simliklar dunyosining

raqamli platformasini ishlab chiqish» yo‘nalishi bo‘yicha o‘simliklar xilma-xilligini to‘r tizimli
xaritalashga oid monitoring tadqiqotlarda O‘zbekiston florasida tarqalgan

C. kesselringii

biogeografiyasi va geofazoviy tahlili amalga oshilrildi. Tahlil natijalari shuni ko‘rsatdiki,

C.

kesselringii

populyatsiyalari boshqa viloyatlarga nisbatan Jizzax viloyati (Nurota va Molguzar BGR)

florasida keng tarqlalish arealiga ega. Kasselring savrinjoni o‘simligi tarkibidagi alkaloidlardan
tibbiyotda teri raki va surunkali leykoz kasalliklarini davolashda kolxisin bod, podagra va ba'zi
nevralgiyani davolashda ishlatiladi. Shu bois ushbu o‘simlik farmosevtik preparat ishlab
chiqaruvchilarga mahalliy aholi tomonidan yig‘ib berilishi tur populyatsiyalari soni va ular egallagan
maydonlarni qisqarishiga olib kelmoqda. Turni tabiatda saqlab qolish va qayta tiklash uchun avvalo
populyasiyalari o‘sib turgan joylarini muhofazaga olish, yer ustki va ostki qismlarini yig‘ishga qat’iy

“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA

RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”

xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari

adu.uz

universaljurnal.uz

196

cheklovlar o‘rnatish, xaritalash, turni populyatsiyalari muhofaza etiladigan tabiiy hududlarga

ex-situ

ko‘paytirish tavsiya etiladi.

Foydalanilgan adabiyotlar

1.

Введенский

А

.

И

.

Сем

.

Liliaceae

//

Флора

Узбекистана

.

Т

. 1.

Ташкент

:

Академии

наук

УзССР

,

1941.

С

. 396–398.

2.

Попова

Л

.

И

.

Сем

.

Liliaceae

Hall. –

Лилейные

//

Флора

Киргизи

.

Т

. 3.

Фрунзе

:

Академии

наук

,

КиргизскойССР

, 1951.

С

. 26–29.

3.

Павлов

Н

.

В

.

Сем

.

Liliaceae

Hall. //

Флора

Казахстана

.

Т

. 2.

Алма

-

Ата

:

Академии

наук

,

КазахССР

, 1958.

С

. 108–109.

4.

Введенский

А

.

И

.

Сем

.

Liliaceae

Hall. //

Флора

Таджикистана

.

Т

. 3.

Ленинград

:

Издательство

наук

,

ТаджССР

, 1963.

С

. 108–109.

5. O‘zbekiston Respublikasi «Qizil kitobi». 2-jildi – Toshkent: Chinor ENK, 1998. T.1. – 333 b.
6. O‘zbekiston Respublikasi «Qizil kitobi». 2-jildli – Toshkent: Chinor ENK, 2006. T.1. – B. 175.
7. O‘zbekiston Respublikasi «Qizil kitobi». 2-jildli – Toshkent: Chinor ENK, 2009. T.1. – B. 186-187.
8. O‘zbekiston Respublikasi «Qizil kitobi». 2-jildli – Toshkent: Chinor ENK, 2009. T.1. – B. 167.
9. O‘zbekiston Respublikasi «Qizil kitobi». 2-jildli – Toshkent: Chinor ENK, 2019. T.1. – B. 162-163.
10.

Тожибаев

К

.

Ш

.,

Бешко

Н

.

Ю

.,

Кодиров

У

.

Х

.,

Батошов

А

.

Р

.,

Мирзалиева

Д

.

У

.

Кадастр

флоры

Узбекистана

:

Самаркандская

область

. –

Ташкент

:

ФАН

, 2018. – 220

с

.

11.

Тожибаев

К

.

Ш

.,

Бешко

Н

.

Ю

.,

Шомуродов

Х

.

Ф

.,

Кодиров

У

.

Х

.,

Тургинов

О

.

Т

.,

Шарипова

В

.

К

.

Кадастр

флоры

Узбекистана

:

Кашкадарьинская

область

. –

Ташкент

:

Фан

,

2019

а

. – 256

с

.

12.

Тожибаев

К

.

Ш

.,

Бешко

Н

.

Ю

.,

Шомуродов

Х

.

Ф

.

и

др

.

Кадастр

флоры

Узбекистана

:

Навоийская

область

. –

Ташкент

:

Фан

, 2019

б

. – 216

с

.

13.

Тожибаев

К

.

Ш

.,

Бешко

Н

.

Ю

.,

Шомуродов

Х

.

Ф

.

и

др

.

Кадастр

флоры

Узбекистана

:

Бухарская

область

. –

Ташкент

: O‘qituvchi, 2020. – 128

с

.

14.

Тожибаев

К

.

Ш

.,

Бешко

Н

.

Ю

.,

Эсанкулов

А

.

С

.,

Батошов

А

.

Р

.,

Азимова

Д

.

Э

.

Кадастр

флоры

Узбекистана

:

Джизакская

область

. –

Ташкент

: Zamin nashr, 2021. – 368

с

.

15.

Тожибаев

К

.

Ш

.,

Бешко

Н

.

Ю

.,

Попов

В

.

А

. (2016).

Ботанико

-

географическое

районирование

Узбекистана

//

Ботанический

журнал

, 101(10): 1105–1132.

16.

Bachman S., Moat J., Hill A.W., De La Torre J., & Scott, B. Supporting Red List threat

assessments with GeoCAT: geospatial conservation assessment tool //ZooKeys. 2011.

№

150. – P.

117.

17.

Chacón, J., & Renner, S. S. (2014). Assessing model sensitivity in ancestral area

reconstruction using Lagrange: a case study using the Colchicaceae family. Journal of biogeography,
41(7), 1414-1427.

18.

Vinnersten, A., & Reeves, G. (2003). Phylogenetic relationships within Colchicaceae.

American Journal of Botany, 90(10), 1455-1462.