Universal International Scientific Journal
331
Foziljonov Nurillo Ulugʻbek oʻgli
Folklorshunoslik va dialektologiya, 1-kurs magistratura, Andijon davlat universiteti
Uzbekistan
Annotatsiya.
Ushbu maqolada Alisher Navoiy ijodida, xususan uning “Xamsa” turkumidagi
asarlarida xalq og‘zaki ijodi — folklor anʼanalarining ifodalanishi tahlil etiladi. Navoiy mumtoz adabiyot
va xalq og‘zaki ijodi o‘rtasida ijodiy ko‘prik vazifasini bajargan holda, xalq ertaklari, rivoyatlar, maqollar,
hikmatli so‘zlar, ramziy obrazlar va milliy mentalitetga xos uslublarni o‘z dostonlariga singdirgan.
Maqolada “Farhod va Shirin”, “Layli va Majnun”, “Sab’ai sayyor” kabi dostonlar asosida folklor
motivlarining badiiy talqini yoritiladi. Xalq qahramonlariga xos xarakterlar, mehnat, muhabbat, sadoqat,
adolat, axloqiy qadriyatlar kabi mavzularning xalqona ruhda ifoda topishi ochib beriladi. Maqolada,
shuningdek, til va uslubiy vositalar orqali folklor unsurlarining qanday badiiy samaradorlik bilan asar
matniga singdirilgani ham tahlil qilinadi. Bu tahlillar asosida Navoiy ijodining xalqchil xarakteri, uning
yozma adabiyotda xalq donishmandligini, ruhiyatini va madaniyatini aks ettirishdagi o‘rni ochib beriladi.
Kalit so‘zlar:
Alisher Navoiy, Xamsa, xalq og‘zaki ijodi, folklor anʼanalari, doston, xalq ertagi,
rivoyat, maqol, ramz, xalq obrazlari, adabiy motiv, xalqchillik, til va uslub, milliy mentalitet, mumtoz
adabiyot.
Аннотация:
В статье анализируется выражение устных народных традиций в творчестве
Алишера Навои, в частности в его произведениях серии «Хамсе». Навои, выступая творческим
мостом между классической литературой и народным устным творчеством, включил в свои эпосы
UNIVERSAL XALQARO ILMIY
JURNAL
Jurnalning bosh sahifasi:
"XAMSA"DA FOLKLOR ANʼANALARI: NAVOIY IJODIDA XALQ OG‘ZAKI IJODI
Universal International Scientific
Year: 2025 Issue: 2 Volume: 5
Published: 31.05.2025
International indexes
Universal International Scientific Journal
33
2
народные сказки, легенды, пословицы, мудрые изречения, символические образы и стили,
свойственные национальному менталитету. В статье освещается художественная интерпретация
фольклорных мотивов на основе таких эпосов, как «Фарход и Ширин», «Лейли и Меджнун», «Сабай
Сайёр». В народном духе раскрываются характеры, свойственные народным героям, такие темы,
как труд, любовь, верность, справедливость, нравственные ценности. В статье также анализируется
художественная эффективность, с которой фольклорные элементы включены в текст произведения
посредством языковых и стилистических средств. На основе этих анализов раскрывается народный
характер творчества Навои и его роль в отражении мудрости, духовности и культуры народа в
письменной литературеки.
Ключевые слова:
Алишер Навои, Хамса, устное народное творчество, фольклорные
традиции, эпос, народная сказка, повествование, пословица, символ, народные образы,
литературный мотив, фольклоризм, язык и стиль, национальный менталитет, классическая
литература.
Abstract:
This article analyzes the expression of folk oral traditions in the work of Alisher Navoi, in
particular in his works in the “Khamsa” series. Navoi, acting as a creative bridge between classical literature
and folk oral traditions, incorporated folk tales, legends, proverbs, wise sayings, symbolic images, and
styles characteristic of the national mentality into his epics. The article highlights the artistic interpretation
of folklore motifs based on epics such as “Farhod and Shirin”, “Leyli and Majnun”, and “Sab’ai Sayyor”.
It reveals how the characters characteristic of folk heroes, themes such as labor, love, loyalty, justice, and
moral values find expression in the folk spirit. The article also analyzes the artistic effectiveness with which
folklore elements are incorporated into the text of the work through language and stylistic means. Based on
these analyses, the folk character of Navoi's work, its role in reflecting folk wisdom, spirituality and culture
in written literature, is revealed.
Keywords:
Alisher Navoi, Khamsa, folk oral art, folklore traditions, epic, folk tale, narrative,
proverb, symbol, folk images, literary motif, folklorism, language and style, national mentality, classical
literature.
Language:
Uzbek
Citation:
Foziljonov , N. (2025). FOLKLORE TRADITIONS IN "KHAMSA": ORAL FOLKLORE
IN NAVAI’S CREATION. Universal International Scientific Journal, 2(5), 331–336. Retrieved from
https://universaljurnal.uz/index.php/jurnal/article/view/2772
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15230296
Copyright © 2025 by author(s) and Scientific Research Publishing Inc. This work is licensed under
the
Creative
Commons
Attribution
International
License
(CC
BY
4.0).
Universal International Scientific Journal
33
3
Kirish. Alisher Navoiy turkiy adabiyotda
“Xamsa” yaratgan birinchi shoir sifatida
nafaqat badiiy yuksaklik, balki adabiy maktab
asoschisi darajasiga ko‘tarilgan buyuk
mutafakkirdir. U o‘z ijodi orqali nafaqat
mumtoz adabiyot an’analarini rivojlantirgan,
balki xalq ruhiyatini, xalqning og‘zaki ijodiy
merosini chuqur o‘rganib, badiiy yondashuv
bilan uni asarlariga mahorat bilan singdirgan.
“Xamsa” tarkibiga kiruvchi besh doston —
“Hayrat ul-abror”, “Farhod va Shirin”, “Layli
va Majnun”, “Sab’ai sayyor” va “Saddi
Iskandariy” — har biri o‘ziga xos syujet, g‘oya
va badiiy strukturaga ega bo‘lishi bilan birga,
ularda xalq og‘zaki ijodining ko‘plab unsurlari
mujassam. O‘zbek xalqining og‘zaki ijodi —
ertaklar,
afsonalar,
dostonlar,
maqollar,
hikmatli so‘zlar, xalqona obrazlar va motivlar
— asrlar davomida shakllanib, xalqning
dunyoqarashi, axloqiy qarashlari va ijtimoiy
ideallarini o‘zida mujassamlashtirgan. Alisher
Navoiy ana shu bebaho merosni chuqur
anglab, undan ilhomlangan holda o‘z
dostonlarida xalq ruhini jonlantiradi. U xalq
og‘zaki ijodining obrazlar tizimi, syujet
qurilishi, ramz va timsollarini mumtoz badiiy
shaklga
aylantirgan.
Navoiy
ijodida
xalqchillik faqat mazmun darajasida emas,
balki til, uslub, obrazlar va syujet qurilishi kabi
ko‘plab darajalarda o‘z ifodasini topadi.
Ushbu
maqolada
Alisher
Navoiy
“Xamsa”sidagi dostonlar asosida xalq og‘zaki
ijodi unsurlarining badiiy talqini, ularning
qahramonlar xarakteri va syujetga ta’siri,
shuningdek,
shoir
tomonidan
og‘zaki
an’analarni
yozma
adabiyotga
moslashtirishdagi ijodiy yondashuvi tahlil
qilinadi. Maqola Navoiy ijodining xalq bilan
uzviy bog‘liqligini ochib berish, folklor va
yozma adabiyot o‘rtasidagi tabiiy aloqani
yoritish maqsadida yozilgan [1].
Syujet va motivlar. Navoiy "Xamsa"
asarlarida xalq og‘zaki ijodiga xos syujet va
motivlarni oʻzlashtirgan. Masalan, "Farhod va
Shirin" dostonida Farhodning tosh qazish
orqali Shirin uchun saroy qurish motivi xalq
ertaklarida uchraydigan mehnat bilan sevgi
yo‘lida g‘alaba qozonish g‘oyasini aks ettiradi.
"Layli va Majnun" dostonida esa Majnunning
Layliga boʻlgan muhabbati va uning junun
holatiga tushishi xalq rivoyatlaridagi sevgi va
sadoqat timsoli sifatida koʻriladi. Navoiy
asarlarida xalq og‘zaki ijodiga xos obrazlar
tizimi mavjud. "Sab’ai sayyor" dostonida har
bir sayyoraning ramziy ma'nosi orqali inson
ruhiyatining turli jihatlari tasvirlanadi. "Saddi
Iskandariy" dostonida esa Iskandarning devor
qurish orqali adolatni ta'minlash g‘oyasi xalq
afsonalaridagi qahramonlik va adolat timsolini
aks ettiradi. Navoiy asarlarida xalq og‘zaki
ijodiga xos til va uslub qoʻllanilgan. Shoir
maqollar, xalqona iboralar va so‘z o‘yinlari
orqali
asarlarning
badiiyligini
oshirgan.
Masalan, "Hayrat ul-abror" dostonida "Kim
ko‘p yurdi, ko‘p bildi" kabi maqollar orqali
hayotiy haqiqatlar ifodalangan [2].
Navoiy "Xamsa" asarlarida folklor
anʼanalarini mumtoz adabiyot shaklida
ifodalash orqali ikki yoʻnalish oʻrtasidagi
bogʻliqlikni koʻrsatgan. Shoir xalq og‘zaki
ijodining shakl va mazmunini oʻz asarlarida
saqlab qolgan holda, uni badiiy jihatdan
boyitgan. Bu esa uning ijodining xalqchilligini
va mumtoz adabiyotga qoʻshgan hissasini
koʻrsatadi. Navoiy "Xamsa" asarlarida xalq
og‘zaki ijodining roli katta. Shoir xalq
ertaklari, rivoyatlar va maqollar orqali inson
ruhiyatini, axloqiy qadriyatlarni va ijtimoiy
masalalarni yoritgan. Bu esa uning asarlarini
nafaqat badiiy, balki ma'naviy jihatdan ham
boyitgan. Alisher Navoiy "Xamsa" asarlarida
xalq og‘zaki ijodining boy merosini
oʻzlashtirib, uni mumtoz adabiyot shaklida
Universal International Scientific Journal
33
4
ifodalash orqali o‘zining ijodiy mahoratini
koʻrsatgan. Shoirning asarlarida folklor
unsurlarining
keng
qoʻllanilishi
uning
xalqchilligini va xalq ruhini anglashdagi
muhim omil hisoblanadi.
Adabiyot tahlili. Alisher Navoiy o‘zining
"Xamsa" asarlarida xalq og‘zaki ijodining boy
merosini chuqur o‘rganib, uni mumtoz
adabiyot shaklida ifodalash orqali o‘zining
ijodiy mahoratini namoyish etgan. Shoirning
asarlarida xalq ertaklari, rivoyatlar, maqollar,
xalqona iboralar va ramziy obrazlar keng
qo‘llaniladi. Bu unsurlar Navoiy ijodining
xalqchilligini va uning xalq ruhini anglashdagi
muhim
omil
hisoblanadi.
Botirxon
Valixo‘jaevning fikriga ko‘ra, Alisher Navoiy
"Xamsa" asarlarini yozishda o‘z zamonasining
mumtoz adabiyot anʼanalariga tayanib, lekin
ularga yangi badiiy shakl va mazmun kiritgan.
U, shuningdek, xalq og‘zaki ijodining
unsurlarini mumtoz adabiyotga singdirish
orqali ikki yo‘nalish o‘rtasida mustahkam
bog‘liqlik yaratgan.
Shaxnoza Atanazarovaning tadqiqotiga
ko‘ra, "Xamsa" asarlarida sevgi, axloq, adolat,
vatanparvarlik kabi universal mavzularni
ko‘tarish orqali Navoiy insoniyatning eng oliy
idealari haqida fikr yuritadi. Bu asarlar faqat
adabiyotdagi yuksak darajani emas, balki o‘z
davrining ijtimoiy va madaniy hayotini ham
aks ettiradi. Noila Qaxramonova va Nozima
Sobirjonovaning tahliliga ko‘ra, "Xamsa"
asaridagi Farhod va Majnun obrazlari xalq
og‘zaki ijodining asosiy unsurlarini o‘zida
mujassamlashtirgan [3]. Ushbu obrazlar orqali
muhabbat, fidokorlik va shaxsiy intilishlar
kabi universal mavzular yoritiladi. Alisher
Navoiy "Xamsa" asarlarida xalq og‘zaki
ijodining boy merosini chuqur o‘rganib, uni
mumtoz adabiyot shaklida ifodalash orqali
o‘zining ijodiy mahoratini namoyish etgan.
Shoirning asarlarida xalq ertaklari, rivoyatlar,
maqollar, xalqona iboralar va ramziy obrazlar
keng qo‘llaniladi. Bu unsurlar Navoiy
ijodining xalqchilligini va uning xalq ruhini
anglashdagi muhim omil hisoblanadi.
Tadqiqot metodologiyasi. Ushbu maqola
Alisher Navoiy “Xamsa” dostonlarida xalq
og‘zaki ijodi — folklor anʼanalarining badiiy
ifodalanish
usullarini
tahlil
qilishga
bag‘ishlangan. Tadqiqot jarayonida quyidagi
ilmiy-uslubiy yondashuvlar va metodlardan
foydalanildi. Mazkur metod orqali “Xamsa”
asarlarining yozilgan davri, ijtimoiy-madaniy
muhit, adabiy maktablar va an’anaviy adabiyot
bilan aloqadorligi o‘rganildi. Bu yondashuv
Navoiy
ijodining
tarixiy
kontekstda
shakllanishini tushunishga imkon berdi.
Navoiy dostonlaridagi folklor unsurlari xalq
ertaklari, rivoyatlari va maqollari bilan
taqqoslab o‘rganildi. Ushbu metod orqali
shoirning og‘zaki ijodiy merosdan qanday
foydalanib, uni badiiy shaklga keltirgani
aniqlashtirildi [4].
Asarlarda uchraydigan folklor obrazlari,
syujet chizig‘i, ramzlar, til va uslub jihatidan
tahlil qilindi. Ayniqsa, “Farhod va Shirin”,
“Layli va Majnun”, “Sab’ai Sayyor”
dostonlaridagi xalq obrazlari, ularning ifoda
usullari
chuqur
o‘rganildi.
Maqolada
navoiyshunos olimlar — B. Valixo‘jaev, N.
Qahramonova, S. Atanazarova va boshqa
tadqiqotchilarning
ilmiy
maqolalari
va
izlanishlaridan foydalanildi. Bu manbalar
asosida mavzuning dolzarbligi va ilmiy
asoslari mustahkamlandi. Asarlardagi folklor
unsurlari qanday tarkibiy qismlarda (kirish,
asosiy syujet, yakun) namoyon bo‘lishi,
ularning badiiy kompozitsiyaga ta’siri tahlil
qilindi.
Tadqiqot
muhokamasi.
Alisher
Navoiyning “Xamsa” turkumiga kiruvchi besh
dostonida xalq og‘zaki ijodi — folklor
anʼanalari asosli va chuqur badiiy talqinda aks
Universal International Scientific Journal
33
5
ettirilgan.
Ushbu
tadqiqot
davomida
aniqlanishicha, Navoiy nafaqat o‘zining
adabiy salohiyatini namoyon etgan, balki xalq
donishmandligi,
og‘zaki
madaniyatining
ruhini asarlari orqali yozma adabiyotga
singdirgan. Bu jihat shoirning xalqchilligi,
milliy qadriyatlar va anʼanalarga munosabatini
ochib beradi.
Tadqiqot davomida “Farhod va Shirin”
hamda “Layli va Majnun” dostonlarida xalq
dostonlari va ertaklaridagi syujet modellari
asos bo‘lib xizmat qilgani aniqlandi.
Farhodning mehnatsevarligi va fidoyiligi,
Majnunning sadoqatli muhabbati xalq og‘zaki
ijodida
tez-tez
uchraydigan
asosiy
qahramonlik
xususiyatlari
bilan
uyg‘unlashadi. Bu obrazlar orqali Navoiy
xalqning orzu-umidlari, axloqiy ideallarini
asar syujeti orqali ifoda etadi. Navoiy o‘z
dostonlarida xalq obrazlarini faqat syujet
uchun emas, balki ramziy mazmun yuklash
uchun ham mahorat bilan ishlatgan. “Sab’ai
Sayyor”da
sayyoralarning
har
birida
aytiladigan
hikoyalar
xalq
og‘zaki
rivoyatlariga o‘xshash bo‘lib, ular ramziy
ma’noga ega: inson ruhiy holati, axloqiy
tanlov, adolat va sabr-toqat haqida fikr
yuritiladi. Xalq rivoyatlaridagi dev, ajdarho,
dono qari, kamtar yigit kabi obrazlar asarlarda
ramziy tus olib, falsafiy mazmun kasb etadi
[5].
Tahlil shuni ko‘rsatdiki, Navoiy til
boyligini oshirishda xalq maqollari, hikmatli
so‘zlar va iboralardan samarali foydalangan.
Bu
uslub
asarlarni
xalq
ruhiyatiga
yaqinlashtirib, o‘quvchida iliqlik, tanishlik
hissini uyg‘otadi. Jumladan, “Hayrat ul-abror”
dostonida axloqiy ta’limotlar aynan xalq
maqol va naql tarzida beriladi. Bu esa asarlarni
keng omma orasida oson qabul qilinishiga
xizmat qilgan. Tadqiqot davomida shuni
kuzatish mumkin bo‘ldiki, Navoiy xalq
og‘zaki ijodidan ilhom olib, uni estetik, badiiy
jihatdan boyitgan holda yozma adabiyotga
moslashtirgan [6]. U shakl va mazmunga
yangilik kiritgan, lekin asos sifatida xalq
donishmandligiga suyangan. Bu holat xalq
bilan adib orasidagi ruhiy bog‘liqlikni yaqqol
namoyon etadi. Ushbu muhokamalar Alisher
Navoiy ijodining ildizlari chuqur xalq og‘zaki
ijodiga borib taqalishini ko‘rsatadi. Shoir
“Xamsa” dostonlari orqali xalq ruhiyatini,
uning estetik tafakkurini, axloqiy qarashlarini
va
hayotiy
tajribasini
badiiy
shaklda
ifodalagan.
Tadqiqot
natijalari
shuni
isbotlaydiki, xalq og‘zaki ijodi Navoiy
ijodining ajralmas bir qismidir va bu unsurlar
uning asarlarini abadiy va dolzarb qiladi.
Xulosa. Alisher Navoiy “Xamsa”
asarlarida xalq og‘zaki ijodining boy va rang-
barang anʼanalari chuqur va mahorat bilan aks
ettirilgan. Shoir xalqning ertak, rivoyat, maqol
va xalqona obrazlari orqali milliy ruhiyatni,
axloqiy qadriyatlarni, insoniy ideal va
tuyg‘ularni badiiy shaklda ifoda etgan.
“Xamsa” dostonlaridagi folklor unsurlari
nafaqat asarning syujetini boyitib, balki uning
mazmuniy-ruhiy qatlamini chuqurlashtiradi,
shoir ijodining xalqchilligini namoyon qiladi.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, Navoiy
folklor anʼanalarini faqat yozma adabiyotga
ko‘chirish bilan cheklanmay, balki ularni
yangicha badiiy uslub va shakl bilan boyitgan.
Bu esa uning o‘zbek mumtoz adabiyotidagi
o‘rni va ahamiyatini yanada mustahkamlaydi.
Shu bois, Navoiy ijodi nafaqat o‘z davri, balki
bugungi kunda ham xalq madaniyati va
adabiyotining
muhim
qismi
sifatida
o‘rganilishi va qadrlanishi lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yhati
1.
Valixo‘jaev, B. (2019). Alisher Navoiy ijodida xalq og‘zaki ijodi unsurlari. Toshkent:
Universal International Scientific Journal
33
6
O‘zbekiston Milliy Universiteti Nashriyoti.
2.
Atanazarova, S. (2021). “Xamsa” dostonlarida xalq anʼanalari va ularning badiiy
talqini. O‘zbek tili va adabiyoti jurnali, 4(12), 45-53.
3.
Qahramonova, N., & Sobirjonova, N. (2020). Folklor va mumtoz adabiyot o‘rtasidagi
bog‘liqlik: Navoiy “Xamsa”si misolida. Ilmiy izlanishlar to‘plami, 3(7), 112-120.
4.
Navoiy, A. (2003). Xamsa. Toshkent: O‘zbekiston Davlat Nashriyoti.
5.
Tursunov, M. (2018). Xalq og‘zaki ijodi va uning adabiyotdagi o‘rni. Toshkent: Fan
va Texnologiya.
6.
Ergashev, S. (2017). Alisher Navoiy va xalq madaniyati. Adabiyotshunoslik jurnali,
2(5), 78-85.
