“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
149
TOXOCARA CANIS WERNER (1782) NEMATODASINING FARG‘ONA VODIYSIDA
TARQALISHI
Turgunov Sardorbek No‘monjon o‘g‘li
1
, Mahmudova Xilola Berdiqulovna
2
1
Andijon qishloq xo‘jaligi va agrotexnologiyalar instituti
2
G‘allaorol tumani 7-maktab
E-mail:
turgunovsardorbek1995@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15595178
Annotatsiya.
Ushbu tadqiqotning maqsadi Farg‘ona vodiysi hududida Toxocara canis
Werner (1782) nematodasining tarqalishi va morfologik xususiyatlarini o‘rganishdan iborat. Tadqiqot
natijalari Oltinko‘l, Quva va Izboskan tumanlarida itlarning yuqori zararlanish darajasini ko‘rsatdi.
Nematodaning erkak va urg‘ochi vakillarining asosiy morfometrik ko‘rsatkichlari aniqlanib,
toksokarozning epizootik holatini baholash uchun ilmiy asos yaratildi.
Kalit so‘zlar:
nematoda, Toxocara canis, invaziya intensivligi va ekstensivligi.
Аннотация
.
Целью
данного
исследования
было
изучение
распространения
и
морфологических
особенностей
нематоды
Toxocara canis Werner (1782)
на
территории
Ферганской
долины
.
Результаты
исследований
показали
высокий
уровень
заражённости
собак
в
Олтинкульском
,
Кувинском
и
Избосканском
районах
.
Определены
основные
морфометрические
показатели
самцов
и
самок
нематоды
,
что
создало
научную
основу
для
оценки
эпизоотического
состояния
токсокароза
.
Ключевые
слова
:
нематода
, Toxocara canis,
интенсивность
и
экстенсивность
инвазии
.
Annotation.
The aim of this study was to investigate the distribution and morphological
characteristics of the nematode Toxocara canis Werner (1782) in the Fergana Valley. The research
results revealed a high infection rate among dogs in the Oltinkul, Kuva and Izboskan districts. The
main morphometric parameters of male and female nematodes were determined, providing a
scientific basis for assessing the epizootic status of toxocariasis.
Keywords:
nematode, Toxocara canis, intensity and extensiveness of invasion.
Kirish. Toxocara canis
Werner (1782) itlarning eng keng tarqalgan ichak nematodalaridan
biri b
о
‘lib, toksokaroz q
о
‘zg‘atuvchisi hisoblanadi. Urg‘ochi
Toxocara
spp. nematodalari kuniga
200000 tagacha tuxum q
о
‘yib, tashqi muhitni ifloslantirishi va inson uchun p
о
tensial havf tug‘dirishi
mumkin (Glickman and Schantz, 1981).
Itlar kuniga tana vaznining 3% ga t
о
‘g‘ri keladigan fekaliy ajratadi, bu har bir hayvon uchun
taxminan 270 g ni tashkil qiladi (Vereta and Mamikova, 1984). Farg‘ona vodiysida itlar
p
о
pulyatsiyasi har kuni k
о
‘chalar, bolalar maydonchalari, maysalar va shahar suv havzalari atrofida
tonnalab fekaliy qoldirishi mumkin. Bu toksokaroz kasalligining keng tarqalishiga olib keladi. Yoshi
katta toksokaroz bilan kasallangan itlar kasallik manbayi b
о
‘lib hisoblanadi.
Tadqiqotning maqsadi – Farg‘ona vodiysi hududida
Toxocara canis
nematodasining
tarqalishini va uning morfologiyasini o‘rganishdan iborat.
Material va metodlar.
Tadqiqot ishlari uchun materillar 2022-2024-yillar davomida
Farg‘ona vodiysining Oltinko
ʻ
l, Andijon, Izboskan, Buloqboshi, Norin, Uchq
о
‘rg‘on, Quva,
Jalaquduq tumanlari va Andijon hamda Farg‘ona shaharlaridagi turli yoshdagi uy va daydi itlardan
yig
ʻ
ilgan (1- rasm). Gelmintologik tadqiqot obyekti sifatida jami 93 bosh it, 4 bosh chiyabo‘ri va 2
bosh tulki K.I. Skryabinning (1928) to‘liq gelmintologik yorib ko‘rish usuli asosida tekshirildi. Yorib
ko‘rilgan hayvonlarning ichaklaridan ajratib olingan nematodalar Barbagallo suyuqligida fiksatsiya
qilindi. Har bir namunaga hayvonning yashash hududi, joy nomi, hayvon yoshi va jinsi qayd etilgan
maxsus yorliqlar biriktirildi. Gelmintlar tur tarkibini aniqlashda adabiyotlardan foydalanildi
(Kozlov,1998).
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
150
1- rasm. Tadqiqot olib borilgan hududlar.
Tadqiqot natijalari.
Farg
ʻ
ona vodiysida olib borilgan tadqiqot ishlari davomida jami 93 ta
daydi va uy itlari to
ʻ
liq gelmintologik yorib ko
ʻ
rish orqali tekshirildi, zararlanish darajalari Oltink
о
‘l,
Quva va Izboskan tumanlarida yuqori ekanligi qayd etildi (1-jadval).
1-jadval
Itlarning
Toxocara canis
nematodasi bilan zararlanish darajasi
Shahar / tuman
Tekshirilgan
itlar soni
Ulardan
zararlanganlari
Zararlanish ko‘rsatkichlari
IE, %
II
Norin tumani
12
4
33,3
2-13
Uchq
о
‘rg‘on tumani
7
2
28,57
1-7
Quva tumani
4
2
50,0
4-10
Farg‘ona shahri
4
1
25,0
8
Buloqboshi tumani
8
2
25,0
1-4
Oltink
о
‘l tumani
5
3
60,0
1-2
Andijon tumani
19
5
26,3
1-12
Izboskan tumani
21
10
47,6
1-37
Jalaquduq tumani
4
1
25,0
4
Andijon shahri
9
2
22,2
1-6
Jami:
93
32
34,4
1-37
Kasallangan itlarda
Toxocara canis
nematodalari ingichka ichaklarda aniqlandi (2-rasm).
2-rasm. 8 oylik daydi itning ingichka ichagidagi
Toxocara canis
nematodalari
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
151
Tadqiqotlar davomida topilgan nematodalar morfologik jihatdan ham o
ʻ
rganildi (2-jadval).
Toxocara canis
nematodasining umumiy uzunligi erkak nematodalar uchun 35-50 (41,7±1,88) mm
va tanasining maksimal kengligi esa 1,6-1,9 (1,7±0,03) mm ekanligi qayd etildi. Spikulalari teng
bo
ʻ
lib, uzunligi 0,7-0,9 (0,758±0,018) mm. Og
ʻ
iz qismi uchta yirik lablar bilan o
ʻ
ralgan bo
ʻ
lib, bitta
dorsal va ikkita lateroventral lablardan iborat. Urg
ʻ
ochi nematodalarning uzunligi 70-110 (89±3,91)
mm va eni 1,9-2,4 (2,08±0,06) mm ni tashkil etdi. Dum uchidan anusgacha bo
ʻ
lgan masofa 0,8-1,2
(0,95±0,04) mm ni tashkil etdi.
2-jadval
Toxocara canis
nematodasining morfometrik o‘lchamlari, mm, n=10
Belgilar
lim
(M±m)
Erkak nematodalar
Tana uzunligi
35-50
41,7±1,88
Maksimal tana kengligi
1,6-1,9
1,7±0,03
Dum uchidan kloakagacha uzunligi
0,19-0,29
0,239±0,012
Spikula uzunligi
0,7-0,9
0,758±0,018
Urg‘ochi nematodalar
Tana uzunligi
70-110
89±3,91
Maksimal tana kengligi
1,9-2,4
2,08±0,06
Dum uchidan anusgacha masofa
0,8-1,2
0,95±0,04
Xulosa.
Olib borilgan tadqiqotlar natijalari Farg‘ona vodiysida
Toxocara canis
nematodasi
keng tarqalganligini va itlar orasida yuqori zararlanish darajasi mavjudligidan dalolat bermoqda.
Tahlillar Oltinko‘l, Quva va Izboskan tumanlarida bu nematodaning itlar o‘rtasida tarqalishi yuqori
ekanligini ko‘rsatmoqda. Shuningdek, morfologik tahlil natijalari ushbu nematodaning erkak va
urg‘ochi vakillarining asosiy morfometrik ko‘rsatkichlarini aniqlash imkonini berdi. Ushbu
ma
ʼ
lumotlar Farg‘ona vodiysi sharoitida toksokarozning epizootik holatini o‘rganish, profilaktika va
nazorat choralari ishlab chiqishda muhim ilmiy va amaliy ahamiyat kasb etadi.
Adabiyotlar
1.
Glickman L.T., Schantz P.M. Epidemiology and pathogenesis of zoonotic toxocariasis //
Epidemiological Reviews,1981. -
№
3. -P.230–250.
2.
Верета
Л
.
Е
.
Мамыкова
О
.
И
.
Обсемененность
почвы
яйцами
токсокар
в
детских
дошкольных
учреждениях
Москвы
и
ее
источники
//
Медицинская
паразитология
. 1984. –
№
3.
–
С
.19–22.
3.
Козлов
Д
.
П
.
Определитель
гельминтов
хищных
млекопитающих
СССР
. –
Москва
, 1977.
-274
с
.
4.
Скрябин
К
.
И
.
Методы
полных
гельминтологических
вскрытий
позвоночных
,
включая
и
человека
.: -
Москва
: 1-
го
МГУ
, 1928. -45
с
.
