“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
77
OSHQOVOQ (CUCURBITA MOSCHATA DUCHESNE) NEMATODALARI FAUNASI
VA EKOLOGIYASI
To‘xtasinov Farxod Raxmonberdiyevich Farg‘ona davlat universiteti Zoologiya va umumiy
biologiya kafedrasi katta o‘qituvchisi b.f.f.d (PhD)
https://doi.org/10.5281/zenodo.15590830
Annotatsiya.
Quyidagi maqolada Oltiariq tumani ayrim fermer xo‘jaliklari sabzavot ekinlari
yetishtiriladigan dala qirg‘oqlarida ekiladigan oshqovoq “Palov kadi” navida uchraydigan
fitonematodalar faunasi, ekologiyasi, hamda sistematik taxlillari keltirilgan.
Kalit so
ʻ
zlar:
Oshqovoq “Palov kadi” navi, Parazit, fitonematoda, ekologik gurux,
pararizobiont.
Аннотация
.
В
данной
статье
представлены
фауна
,
экология
и
систематический
анализ
фитонематод
,
обнаруженных
в
сорте
тыквы
«
Палов
кади
»,
высаженной
на
краях
овощных
полей
некоторых
фермерских
хозяйств
Олтиарыкского
района
.
Ключевые
слова
:
Сорт
тыквы
«
Палов
кади
»,
Паразит
,
фитонематода
,
экологическая
группа
,
параризобионт
.
Abstract
. This article presents the fauna, ecology and systematic analysis of phytonematodes
found in the pumpkin variety "Palov kadi" planted on the edges of vegetable fields of some farms in
the Oltiaryk district.
Key words:
Pumpkin variety "Palov kadi", Parasite, phytonematode, ecological group,
pararizobiont.
Nematodalar to‘garak chuvalchanglar – Nemathelminthes tipi, haqiqiy to‘garak chuvalchanglar
– Nematoda sinfga mansub birlamchi tan abo‘shliqli organizmlar. Ular tabiatda keng tarqalgan bo‘lib,
turlar xilma – xilligiga boy guruh hisoblanadi. Hozirgi vaqtda jaxon faunasida nematodalarning 24
mingdan ortiq turi ma’lum [3]. O‘simlik parazit nematodalari qishloq xo‘jalik ekinlariga salbiy ta’sir
etadi, o‘simliklarni ommaviy nobud bo‘lishiga olib kelishi mumkun va hosildorlikni 60-80 % gacha
kamaytiradi [1].
Quyidagi tadqiqot ishlari Farg‘ona viloyati Oltiariq tumani ayrim fermer xo‘jaliklari dala
maydonlarida yetishtiriladigan oshqovoq (“Palov kadi” navi) o‘simligi ustida olib borildi. Tuproq va
o‘simlik namunalari sabzavot va poliz ekinlari ekilgan dala moydonlari chetki qisimlarida
yetishtirilgan oshqovoq o‘simligi ildiz hamda ildiz atrofi tuproqlardan yig‘ildi. Ildiz hamda tuproq
namunalaridan fitonematodalar Bermanning voronkali usulida ajratib olindi [3]. Olib borilgan
tahlillar natijasiga ko
ʻ
ra, oshqovoq o
ʻ
simligi poya va barglari, ildizi va ildiz atrofi tuprog
ʻ
ida 25 turga
mansub nematodalar qayd etildi (1-jadval).
Oshqovoq va uning ildiz atrofi tuprog
ʻ
ida aniqlangan nematodalar 4 ta turkumga mansub
bo
ʻ
lib, ular orasida turlar soni bo
ʻ
yicha Teratocephalida turkumi vakillari yetakchi o
ʻ
rinni egallab (13
tur), jami aniqlangan turlarning 52,0% ini tashkil etdi. Keyingi o
ʻ
rinlarni Tylenchida turkumi (7;
28,0%) egalladi. Aphelenchida (3; 12,0%) va Dorylaimida (2; 8,0%) turkumlari vakillari kam sonda
uchradi.
Dorylaimida turkumi 1 ta oila: Qudsianematidae; 1 ta avlod:
Eudorylaimus
; 2 turdan (8,0%)
iborat. Jami 3 ta (1,8%) nematoda individlarini o
ʻ
z ichiga oladi. Teratocephalida turkumi 2 ta oila:
Panagrolaimidae, Cephalobidae; 8 ta avlod:
Panagrolaimus, Heterocephalobus, Cephalobus,
Eusephalobus, Acrobeloides, Chiloplacus, Acrobeles, Cervidelus
; 13 ta tur (52,0%), jami 91 ta
(55,1%) nematodani o
ʻ
z ichiga oladi. Aphelenchida turkumi 2 ta oila: Aphelenchidae,
Aphelenchoididae; 2 ta avlod:
Aphelenchus, Aphelenchoides
; 3 ta tur (12,0%), jami 37 ta (22,4%)
nematodani o
ʻ
z ichiga oladi. Tylenchida turkumi 6 ta oila: Tylenchidae, Dolichodoridae,
Hoplolaimidae, Pratylenchidae, Meloidogynidae, Anguinidae; 7 ta avlod:
Filenchus, Aglenchus,
Bitylenchus, Helicotylenchus, Pratylenchus, Meloidogyne, Ditylenchus
; 7 ta tur (28,0%), jami 34 ta
(20,6%) nematodani o
ʻ
z ichiga oladi.
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
78
Eudominant nematodalar – 2 tur (
Panagrolaimus rigidus, Aphelenchus avenae
), dominantlar –
1 tur (
Eu
с
ephalobus striatus
), subdominantlar – 13 tur (
Cephalobus
р
ersegnis, Heterocephalobus
elongatus, Eu
с
ephalobus oxyur
о
ides, Acrobeloides buetschlii, Chiloplacus s
у
mmetricus, Acrobeles
ciliatus, Panagrolaimus subelongatus, Aphelenchoides parietinus, Filenchus filiformis, Bitylenchus
dubius, Pratylenchus pratensis, Meloidogyne incognita, Ditylenchus dipsaci)
qolgan turlar
retsedentlar (6 tur) va subretsedentlar (3 tur)ni tashkil etadi.
Ekologik guruhlar bo
ʻ
yicha 5 ta ekologik guruhga mansub bo
ʻ
lib, pararizobiontlar – 2 tur (jami
turlarning 8,0%), 3 ta (umumiy aniqlangan nematodalarning 1,8%) individ; devisaprobiontlar – 13
tur (52,0%), 91 ta (55,2%); kasallik keltirib chiqarmaydigan fitogelmintlar – 5 tur (20,0%) va 47 ta
(28,5%); kasallik keltirib chiqaradigan fitogelmintlar – 5 tur (20,0%) va 24 ta (14,6) individlarni o
ʻ
z
ichiga oladi. Eusaprobiont guruhi vakillaridan oshqovoq o
ʻ
simligida uchramadi.
Pararizobiontlar guruhi Dorylaimida turkumi va Qudsianematidae (umumiy turlar sonining 2;
8,0%) oilasini o
ʻ
z ichiga oladi. Devisaprobiontlar guruhi turkumi Panagrolaimidae, Cephalobidae
oilalariga oid 13 tur (jami aniqlangan turlarning 52,0%), 91 ta (55,1%) ni tashkil qiladi. Kasallik
keltirib chiqarmaydigan fitogelmintlar Aphelenchida va Tylenchida turkumlari, Aphelenchidae,
Aphelenchoididae, Tylenchidae, oilalariga oid 5 turni (jami aniqlangan turlarning 20,0%), 47 ta
(28,5%) individni o
ʻ
z ichiga oladi. Kasallik keltirib chiqaradigan fitogelmintlar – Tylenchida turkumi
Dolichodoridae (1; 4,0%), Hoplolaimidae (1; 4,0%), Pratylenchidae (1; 4,0%), Meloidogynidae (1;
4,0%), Anguinidae (1; 4,0%) oilalariga mansub turlardan iborat.
Tahlil natijasiga ko
ʻ
ra oshqovoq o
ʻ
simligi poya va barglarda nematodalar uchramadi, ildizda –
9 tur (58 ta), ildiz atrofi tuprog
ʻ
ida – 21 tur (107 ta) qayd etildi. Aksariyat turlar faqat tuproqda
uchradi. Ayrim turlar masalan,
Eu
с
ephalobus striatus, Panagrolaimus rigidus, Aphelenchus avenae,
Bitylenchus dubius
va
Pratylenchus pratensis
ildiz va ildiz atrofi tuprog
ʻ
ida uchrashi qayd etildi (1-
rasm).
Oshqovoqda parazit nematodalardan 10 tur qayd etildi, jumladan, 5 turi –
Bitylenchus dubius,
Helicotylenchus dihystera, Meloidogyne incognita
,
Pratylenchus pratensis
va
Ditylenchus dipsaci
kasallik keltirib chiqaradigan fitogelmintlar hisoblanadi.
1-rasm. Zararlangan oshqovoq o‘simligi va ildiz sistemasi.
1-jadval.
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
79
Oshqovoq fitonematodalari (Oltiariq tumani “Palov kadi”navi)
№
Nematodalar nomi
Olingan namunalar
Jami
poya, barg
ildiz
tuproq
1.
Eudorylaimus monohystera
1
1
2.
E. pratensis
2
2
3.
Cephalobus
р
ersegnis
6
6
4.
Heterocephalobus elongatus
6
6
5.
Eu
с
ephalobus oxyur
о
ides
4
4
6.
E. striatus
4
11
15
7.
Acrobeloides buetschlii
6
6
8.
A. tricornus
2
2
9.
A. emarginatus
3
3
10.
Chiloplacus s
у
mmetricus
5
5
11.
Acrobelus ciliatus
4
4
12.
Cervidelus insubricus
2
2
13.
Panagrolaimus longicaudatus
1
1
14.
P. rigidus
17
15
32
15.
P. subelongatus
5
5
16.
Aphelenchus avenae
15
15
30
17.
A.cylindricaudatus
1
1
18.
Aphelenchoides parietinus
6
6
19.
Filenchus filiformis
7
7
20.
Aglenchus agricola
3
3
21.
Bitylenchus dubius
1
5
6
22.
Helicotylenchus dihystera
3
3
23.
Pratylenchus pratensis
2
2
4
24.
Meloidogyne incognita
6
6
25.
Ditylenchus dipsaci
5
5
Turlar soni:
-
9
21
Individlar soni:
-
58
107
165
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Бутова
К
.
Б
.,
Приданникова
М
.
Б
Фитопаразитечиская
голлавая
нематода
Meloidgne
hapla
в
России
// 10-
межд
.
народ
нематологический
симпозиум
. –
Голицыно
:
Большие
Вязёмы
,
2013.- C. 16-17.
2.
Мавлонов
О
.
М
.
Фитонематоды
хлопковых
агроценозов
(
вопросы
,
таксаномии
,
экологии
,
зоогеграфии
и
меры
борьбы
).:
Автореф
.
Дисс
. ...
док
.
биол
.
наук
.-
Ташкент
,1993.-
28
с
.
3. Hodda M. Phylum Nematoda Cobb, 1932 // Zotaxa, 2011.- V.3148. – P.63-95.
