Universal International Scientific Journal
71
Iskandarov Murad Lukmanovich
1
., Kabulov Shoyatbek Xashimovich
2
“O’zmilliybank”AJ Xatarlarni boshqarish departamenti,
Axborot-analitika boshqarmasi boshlig’i
1
O’zbekiston Respublikasi Bank-Moliya akademiyasi magistranti
2
Uzbekistan
Annotatsiya.
Ushbu maqolada O‘zbekiston tijorat banklarida risk menejment tizimini
takomillashtirish zarurati asoslab beriladi. Mavzuda moliyaviy barqarorlikni ta’minlash, raqamli
texnologiyalarni joriy etish, xalqaro standartlar asosida boshqaruv mexanizmlarini rivojlantirish,
shuningdek, ilg‘or xorijiy tajribalarni o‘rganish muhim yo‘nalish sifatida ko‘rib chiqiladi. Tijorat
banklarining moliyaviy ko‘rsatkichlari tahlil qilinib, mavjud muammolar va ularni bartaraf etish bo‘yicha
amaliy tavsiyalar ishlab chiqiladi.
Kalit so‘zlar:
Risk menejment, tijorat banklari, moliyaviy barqarorlik, raqamli transformatsiya,
xalqaro tajriba, bank islohotlari, kredit risklari, bank ko‘rsatkichlari.
Аннотация:
В статье обосновывается необходимость совершенствования системы
управления рисками в коммерческих банках Узбекистана. Рассматриваются такие ключевые
направления, как обеспечение финансовой устойчивости, внедрение цифровых технологий,
разработка механизмов управления на основе международных стандартов, изучение передового
зарубежного опыта. Проанализированы финансовые показатели коммерческих банков, предложены
практические рекомендации по решению актуальных задач.
UNIVERSAL XALQARO ILMIY
JURNAL
Jurnalning bosh sahifasi:
O‘ZBEKISTON TIJORAT BANKLARIDA RISK MENEJMENTINI TAKOMILLASHTIRISH:
DOLZARB MUAMMOLAR VA XALQARO TAJRIBALAR
Universal International Scientific
Year: 2025 Issue: 2 Volume: 6
Published: 30.06.2025
International indexes
Universal International Scientific Journal
7
2
Ключевые слова:
Управление рисками, коммерческие банки, финансовая устойчивость,
цифровая трансформация, международный опыт, банковские реформы, кредитные риски,
банковские показатели.
Abstract:
This article substantiates the need to improve the risk management system in commercial
banks of Uzbekistan. It examines key areas such as ensuring financial stability, introducing digital
technologies, developing management mechanisms based on international standards, and learning from
advanced foreign experience. The financial indicators of commercial banks are analyzed, and practical
recommendations are proposed to address current challenges.
Keywords:
Risk management, commercial banks, financial stability, digital transformation,
international experience, banking reforms, credit risks, banking indicators.
Language:
Uzbek
Citation:
Kabulov , S., & Iskandarov , M. (2025). IMPROVING RISK MANAGEMENT IN
UZBEKISTAN
COMMERCIAL
BANKS:
CURRENT
ISSUES
AND
INTERNATIONAL
EXPERIENCES. Universal
International Scientific Journal, 2(6), 71–75. Retrieved from
https://universaljurnal.uz/index.php/jurnal/article/view/3386
Copyright © 2025 by author(s) and Scientific Research Publishing Inc. This work is licensed under
the
Creative
Commons
Attribution
International
License
(CC
BY
4.0).
http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/
Risk menejmenti – O‘zbekiston tijorat
banklarining moliyaviy barqarorligi va xalqaro
raqobatbardoshligining kalitidir. So‘nggi
yillarda
mamlakat
bank
tizimida
olib
borilayotgan
islohotlar,
raqamli
transformatsiya va xorijiy investorlarni jalb
qilish
jarayonlari
risklarni
samarali
boshqarishning dolzarbligini yanada oshirdi.
Kredit, likvidlilik, valyuta va operatsion
risklar banklar faoliyatiga jiddiy ta’sir
ko‘rsatib, ularni oldindan aniqlash va
minimallashtirishni talab qilmoqda. Ushbu
maqola O‘zbekiston tijorat banklarida risk
menejmentini takomillashtirish yo‘llarini,
xalqaro
tajribalarni
va
zamonaviy
texnologiyalarni qo‘llash imkoniyatlarini
tahlil qiladi.
Bank tizimi – har qanday mamlakat
iqtisodiyotining asosiy, moliyaviy barqarorlik,
investitsion faollik va iqtisodiy o‘sishning
muhim omili hisoblanadi. Ayniqsa, so‘nggi
yillarda O‘zbekiston Respublikasida olib
borilayotgan
moliyaviy
islohotlar,
bank
sektorini liberallashtirish, xorijiy investorlarni
jalb qilish va raqamli transformatsiyani joriy
etish bo‘yicha qabul qilingan davlat dasturlari
ushbu sohada chuqur ilmiy va amaliy
tadqiqotlar olib borishni taqozo qilmoqda.
Banklar faoliyatidagi asosiy muammo va xavf
omillaridan biri — bu turli shakllardagi
risklarning mavjudligidir. Kredit risklari,
likvidlilik risklari, bozor risklari, valyuta
risklari,
operatsion
risklar,
bozor
o‘zgaruvchanligi
kabi
omillar
banklar
moliyaviy barqarorligiga bevosita ta’sir
ko‘rsatadi. Bunday risklarning oqibatlarini
minimallashtirish, ularni oldindan aniqlab,
samarali boshqarish bugungi bank tizimining
Universal International Scientific Journal
7
3
asosiy vazifalaridan biri bo‘lib qolmoqda.
Ayni
paytda,
O‘zbekistonda
faoliyat
yuritayotgan tijorat banklarida risk menejment
tizimining huquqiy, tashkiliy va texnologik
jihatdan
takomillashtirilishi
zarurati
kuchaymoqda.
Xalqaro
tajriba
shuni
ko‘rsatmoqdaki,
rivojlangan
moliya
institutlarida zamonaviy risk menejment
amaliyoti nafaqat banklarning moliyaviy
sog‘lomligini ta’minlashda, balki investorlar
va mijozlar ishonchini mustahkamlashda ham
muhim
vosita
hisoblanadi.
Shu
bois,
“O‘zbekiston Respublikasi tijorat banklarida
risk menejment amaliyotini takomillashtirish”
mavzusining tanlanishi amaliy va ilmiy
jihatdan asoslangan. Mavzuning dolzarbligi,
birinchidan,
bank
tizimining
raqobatbardoshligini oshirish, ikkinchidan,
risklarni boshqarish mexanizmlarini xalqaro
standartlar asosida qayta ko‘rib chiqish
zaruratidan kelib chiqadi. Uchinchidan, bu
mavzu orqali O‘zbekiston bank sektorining
uzluksiz rivojlanishiga xizmat qiluvchi aniq
taklif va amaliy tavsiyalar ishlab chiqilishi
mumkin.
Bank tizimi har qanday mamlakat
iqtisodiyotining “qon aylanish tizimi” bo‘lib,
uning barqarorligi va ishonchliligi moliyaviy
tizimning umumiy sog‘lomligiga bevosita
ta’sir ko‘rsatadi. Ayniqsa, global moliyaviy
inqirozlar,
pandemiyalar
va
geosiyosiy
beqarorliklar fonida banklar duch keladigan
risklar soni va murakkabligi ortib bormoqda.
Shu
bois,
risk
menejment
tizimini
takomillashtirish bugungi kunda nafaqat
dolzarb, balki strategik ahamiyatga ega
masalaga aylangan.
Xalqaro tajriba misollari:
Basel II va Basel III standartlari: Ko‘plab
rivojlangan davlatlar, jumladan AQSh, Buyuk
Britaniya, Germaniya va Yaponiya banklari
ushbu xalqaro me’yorlar asosida risklarni
baholash va boshqarish tizimlarini joriy etgan.
Bu standartlar bank kapitalining yetarliligini
ta’minlash, likvidlilik riskini kamaytirish va
stress-testlar
orqali
risklarni
oldindan
aniqlashga xizmat qiladi.
Turkiya tajribasi: O‘zsanoatqurilishbank
vakillari Turkiya banklarida risk madaniyati,
raqamli risk monitoringi va investitsiya
risklarini
baholash
bo‘yicha
ilg‘or
amaliyotlarni o‘rganib, o‘z tizimiga joriy
etmoqda.
Skandinaviya mamlakatlari: Shvetsiya
va Norvegiya banklari sun’iy intellekt asosida
ishlovchi risk monitoring tizimlarini joriy etib,
real vaqt rejimida kredit portfellaridagi
risklarni aniqlash va avtomatik choralar
ko‘rish imkoniyatiga ega bo‘lgan.
Bu
tajribalar
shuni
ko‘rsatadiki,
zamonaviy risk menejment tizimi — bu faqat
nazorat emas, balki strategik boshqaruv
vositasidir.
O‘zbekiston tijorat banklari faoliyatidagi
asosiy ko‘rsatkichlar quyidagicha o‘sib
bormoqda:
Tijorat banklari faoliyatining asosiy
ko‘rsatkichlari (mlrd so‘m)
Yil
Aktivlar
Kreditlar
Kapital
Depozitlar
2020
370 000
270 000
60 000
140 000
2021
460 000
340 000
75 000
180 000
2022
550 000
410 000
85 000
210 000
2023
652 157
471 406
97 079
241 687
Universal International Scientific Journal
7
4
2024
690 424
493 952
104 158
265 472
2024-yil ma’lumotlari 1-iyul holatiga
ko‘ra hisoblangan
Izohlar:
• Aktivlar hajmi 2020-yildan 2024-
yilgacha deyarli 2 baravarga oshgan.
• Kredit portfeli ham izchil o‘sib, 2024-
yilda 494 trln so‘mga yetgan.
• Kapital va depozitlar hajmi ham
barqaror o‘sishda davom etmoqda, bu bank
tizimining moliyaviy barqarorligini ko‘rsatadi.
Bu raqamlar bank sektorining jadal
rivojlanayotganini ko‘rsatadi. Biroq, aktivlar
va kreditlar hajmining ortishi bilan birga,
risklar hajmi va murakkabligi ham oshmoqda.
Ayniqsa, kredit portfellarining sifati, valyuta
kurslarining o‘zgaruvchanligi va operatsion
risklar banklar uchun jiddiy tahdid bo‘lib
qolmoqda.
Bugungi kunda bank tizimida risklarni
boshqarish nafaqat moliyaviy barqarorlikni
ta’minlash, balki raqobatbardoshlikni oshirish,
mijozlar ishonchini mustahkamlash va xalqaro
moliya bozorlariga integratsiyalashishning
muhim omili sifatida qaralmoqda. Xalqaro
moliyaviy institutlar, xususan, Jahon banki va
Xalqaro valyuta jamg‘armasi tomonidan olib
borilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, risk
menejment tizimi kuchli bo‘lgan banklar
inqiroz davrida ham o‘z faoliyatini barqaror
davom ettira olgan. Masalan, 2008-yilgi global
moliyaviy inqiroz davrida Kanada bank tizimi
nisbatan kam zarar ko‘rgan bo‘lib, bu ularning
ilgari joriy etgan qat’iy risk menejment
siyosati va ichki nazorat tizimlari bilan bog‘liq
bo‘lgan. Shuningdek, Avstraliya va Singapur
banklari ham Basel III talablariga mos
ravishda kapital yetarliligi va likvidlik
yondashuvlarini
kuchaytirgan
holda,
moliyaviy beqarorlikka qarshi muvaffaqiyatli
kurasha olgan. O‘zbekistonda esa, Markaziy
bank
tomonidan
2020-yildan
boshlab
bosqichma-bosqich joriy etilayotgan bank
tizimini
transformatsiya
qilish
dasturi
doirasida
risk
menejment
siyosatini
takomillashtirishga
alohida
e’tibor
qaratilmoqda. Jumladan, 2025-yil 1-iyun
holatiga ko‘ra, tijorat banklarining jami
aktivlari 829,8 trln so‘mga yetgan bo‘lib, bu
o‘tgan yilga nisbatan 21 foizga oshgan. Kredit
qo‘yilmalari esa 546,4 trln so‘mni tashkil etib,
15 foizga o‘sish kuzatilgan
Biroq, bu o‘sish bilan birga kredit
risklari, valyuta risklari va operatsion risklar
ham ortib bormoqda. Shu sababli, banklar
tomonidan risklarni aniqlash, baholash va
monitoring qilishda zamonaviy texnologiyalar
— masalan, sun’iy intellekt, blokcheyn va
avtomatlashtirilgan tahlil tizimlari — keng
joriy etilishi zarur. Shuningdek, Turkiya
tajribasi
asosida
O‘zsanoatqurilishbank
tomonidan risk madaniyatini rivojlantirish,
xodimlarni
xalqaro
standartlar
asosida
tayyorlash va ichki audit tizimini kuchaytirish
bo‘yicha amaliy ishlar olib borilmoqda. Bu
esa, boshqa banklar uchun ham samarali
model bo‘lib xizmat qilishi mumkin.
Xulosa. O‘zbekiston tijorat banklari
faoliyatining jadal rivojlanishi, ayniqsa,
aktivlar, kreditlar va depozitlarning o‘sishi
mamlakat
iqtisodiyotidagi
moliyaviy
barqarorlikni ta’minlashda muhim ahamiyatga
ega. Biroq, bu o‘sish bilan birga kredit,
likvidlilik, valyuta va operatsion risklar kabi
omillar bank tizimining barqarorligiga tahdid
solmoqda. Maqola mazmunidan kelib chiqib,
O‘zbekiston bank sektorida risk menejment
tizimini takomillashtirish nafaqat moliyaviy
barqarorlikni
ta’minlash,
balki
raqobatbardoshlikni
oshirish,
mijozlar
ishonchini mustahkamlash va xalqaro moliya
Universal International Scientific Journal
7
5
bozorlariga integratsiyalashish uchun strategik
ahamiyatga ega ekanligi aniqlandi. Xalqaro
tajribalar, xususan, Basel II va III standartlari,
Turkiya, Skandinaviya mamlakatlari, Kanada
va Singapur banklarining ilg‘or amaliyotlari
shuni ko‘rsatadiki, zamonaviy risk menejment
tizimlari
banklarning
inqirozlarga
chidamliligini oshiradi va ularning moliyaviy
sog‘lomligini
ta’minlaydi.
O‘zbekiston
banklari uchun risklarni aniqlash, baholash va
monitoring
qilishda
zamonaviy
texnologiyalarni joriy etish zarurati dolzarb
masala sifatida qayd etildi.
Takliflar:
1. Zamonaviy Texnologiyalarni Joriy
Etish: Sun’iy intellekt, blokcheyn va
avtomatlashtirilgan tahlil tizimlarini risk
menejment jarayonlariga integratsiya qilish
orqali kredit portfellarining sifatini real vaqt
rejimida monitoring qilish va risklarni
oldindan
aniqlash
imkoniyatlarini
kengaytirish.
2. Xalqaro Standartlarni Qo‘llash: Basel
III talablariga mos ravishda kapital yetarliligi
va
likvidlilik
ko‘rsatkichlarini
yanada
mustahkamlash, stress-testlarni muntazam
o‘tkazish.
3. Risk Madaniyatini Rivojlantirish:
Bank xodimlarini xalqaro standartlar asosida
o‘qitish, ichki audit va risk madaniyati
tizimlarini
kuchaytirish,
Turkiya
va
Skandinaviya
tajribalarini
mahalliy
sharoitlarga moslashtirish.
4. Huquqiy va Tashkiliy Islohotlar: Risk
menejment tizimining huquqiy asoslarini
takomillashtirish,
tashkiliy
tuzilmalarni
optimallashtirish va risklarni boshqarish
bo‘yicha mustaqil bo‘linmalarni faoliyatini
kuchaytirish.
5. Xalqaro Hamkorlikni Kengaytirish:
Jahon banki, Xalqaro valyuta jamg‘armasi
kabi xalqaro moliyaviy institutlar bilan
hamkorlikni mustahkamlash orqali ilg‘or
tajribalarni
o‘zlashtirish
va
xorijiy
investitsiyalarni jalb qilish..
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati
1.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy Banki. (2023). “Bank tizimi barqarorligi to‘g‘risida
hisobot”. Risk menejmenti va bank ko‘rsatkichlari. (cbu.uz)
2.
Xolmatov, A. (2021). “O‘zbekiston bank tizimida risklarni boshqarish”. Mahalliy banklarda
risk menejmenti muammolari. (Toshkent Moliya Instituti nashrlari)
3.
BCBS. (2019). “Basel III: Finalising Post-Crisis Reforms”. Xalqaro risk menejmenti
standartlari. (www.bis.org)
4.
cbu.uz – O‘zbekiston bank tizimi statistikasi va qonunchilik
5.
uba.uz – O‘zbekiston banklari faoliyatining tahlili.
6.
data.gov.uz – O‘zbekiston bank tizimi bo‘yicha ochiq ma’lumotlar.
7.
www.worldbank.org – Mahalliy bank islohotlari bo‘yicha hisobotlar.
