Universal International Scientific Journal
53
Raxmonova Nozimaxon Kodirovna
Qo‘qon universiteti Andijon filiali mustaqil izlanuvchisi
Uzbekistan
Annotatsiya.
Yangi iqtisodiy siyosat davrida O‘zbekistonda amalga oshirilgan va Sovet davlatida
1921 yildan e’tiboran "harbiy kommunizm" siyosati urnida joriy etilgan Yangi iktisodiy siyosat (NEP)
butun mamlakatda xalq xo‘jaligini qayta tiklash, iqtisodiyotni ma’lum rivojlanish yo‘nalishiga solish
imkonini berdi. Yangi iqtisodiy siyosatning joriy etilishi bu davrda RSFSR tarkibida bo‘lgan Turkiston
ASSRning ham iqtisodiyotiga, umuman, xalq xo‘jaligining barcha tarmoqlariga muayyan o‘zgarishlar
kiritdi. Qayd etib o‘tish kerakki, bu paytda Turkiston ASSR xalq xo‘jaligi o‘z xususiyatiga ko‘ra Ittifoqdagi
umumiy iqtisodiy vaziyat va holatlardan keskin farq qilar ediki, shu boisdan ham o‘lkada yangi iqtisodiy
siyosatni joriy etishda bir qator ziddiyatli jihatlar namoyon bo‘ldi.
Kalit so‘zlar:
Yangi iqtisodiy siyosat, madaniy-ma’rifiy islohatlar, jadidchilik harakati, ayollar
faolligi, Farg‘ona vodiysi, ta’lim muassasalari.
Аннотация:
В период новой экономической политики, проводимой вместо политики
«военного коммунизма», действовавшей в Советском государстве до 1921 года, в Узбекистане были
осуществлены значительные преобразования. Введение новой экономической политики (НЭП) дало
возможность восстановить народное хозяйство по всей стране и направить экономику на путь
определённого развития. Введение НЭПа оказало влияние и на экономику Туркестанской АССР,
UNIVERSAL XALQARO ILMIY
JURNAL
Jurnalning bosh sahifasi:
YANGI IQTISODIY SIYOSAT DAVRIDA TURKISTON O‘LKASIDA MADANIY-MA’RIFIY
ISHLARNI TASHKIL ETISH ASOSLARI
Universal International Scientific
Year: 2025 Issue: 2 Volume: 5
Published: 29.06.2025
International indexes
Universal International Scientific Journal
5
4
входившей в состав РСФСР в тот период, вызвав изменения во всех отраслях народного хозяйства.
Следует отметить, что в то время народное хозяйство Туркестанской АССР по своим особенностям
значительно отличалось от общей экономической ситуации в остальной части Союза. Поэтому
внедрение новой экономической политики в регионе сопровождалось рядом противоречий.
Ключевые слова:
новая экономическая политика, культурно-просветительские реформы,
джадидское движение, национальные кадры, активность женщин, Ферганская долина,
образовательные учреждения.
Abstract:
During the period of the New Economic Policy (NEP), which was introduced in 1921 in
place of the “War Communism” policy previously implemented in the Soviet state, significant reforms
were carried out in Uzbekistan. The introduction of the NEP made it possible to restore the national
economy nationwide and set the economy on a specific path of development. This policy also impacted the
economy of the Turkestan ASSR, which, at the time (1921), was part of the RSFSR, bringing notable
changes to all sectors of the national economy. It should be noted that the national economy of the Turkestan
ASSR had unique features that sharply distinguished it from the general economic conditions in the rest of
the Union. As a result, the implementation of the NEP in the region was accompanied by several
contradictions.
Keywords:
New Economic Policy, cultural and educational reforms, Jadid movement, national
personnel, women's activity, Fergana Valley, educational institutions.
Language:
Uzbek
Citation:
Rakhmonova , N. (2025). BASIS OF ORGANIZATION OF CULTURAL AND
EDUCATIONAL WORK IN TURKESTAN REGION IN THE PERIOD OF THE NEW ECONOMIC
POLICY.
Universal
International
Scientific
Journal,
2(6),
53–56.
Retrieved
from
https://universaljurnal.uz/index.php/jurnal/article/view/3382
Copyright © 2025 by author(s) and Scientific Research Publishing Inc. This work is licensed under
the
Creative
Commons
Attribution
International
License
(CC
BY
4.0).
http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/
Kirish. O‘zbekistonda 1921–1929 yillar
Yangi iqtisodiy siyosat davri sifatida e’tirof
etiladi. Bu davrda iqtisodiy va siyosiy islohotlar
bilan bir qatorda, madaniy-ma’rifiy sohalarda
ham keng qamrovli o‘zgarishlar amalga
oshirildi.
Axborot
tarqatish
vositalari,
savodsizlikka qarshi kurash, ta’lim tizimi va
ayollar
faoliyatini
tashkil
etish
kabi
yo‘nalishlarda davlat siyosatining amaliy
ifodasi ko‘zga tashlanadi. Ayniqsa, Farg‘ona
vodiysidagi faoliyat markazlari orqali mahalliy
aholini ma’rifat va ilmga jalb qilish jarayoni
muhim ahamiyat kasb etgan.
Adabiyotlar tahlili. Mavzuning ilmiy
tadqiq
etilishida
tarixiy
hujjatlar,
arxiv
materiallari, jadidlar asarlari, partiya va
hukumat
qarorlari,
shuningdek,
ilmiy
adabiyotlar
asos
qilindi.
Xususan,
Q.
Abduraxmonov, Sh. Ismoilov, A. Rahmonov,
Universal International Scientific Journal
5
5
B. Yusupov, Z. Toshmatova va boshqalarning
ishlari asos qilib olindi [1–8].
1. YaIS va madaniy-ma’rifiy siyosatning
umumiy ko‘rinishi
YaIS
asosan
iqtisodiy
barqarorlikni
ta’minlashga qaratilgan bo‘lsa-da, ijtimoiy va
ma’naviy sohalarda ham keng imkoniyatlar
yaratdi. Davlat siyosatining ajralmas qismi
sifatida ma’rifiy ishlarga katta e’tibor berildi.
Buning
natijasida
kutubxonalar,
klublar,
savodxonlik kurslari va jadid maktablari tashkil
etildi. [1]
2. Farg‘ona vodiysida madaniy-ma’rifiy
muassasalarning shakllanishi
Farg‘ona vodiysi jadidchilik harakatining
markazlaridan biri sifatida tanilgan. 1920-
yillarda
bu
yerda
yangi
maktablar,
kutubxonalar, savodxonlik kurslari va turli
ma’rifiy muassasalar tashkil etildi. Jadidlar —
mahalliy ziyolilar, ta’lim va ma’rifat sohasida
islohotlarni amalga oshirishga bel bog‘ladilar.
Ular milliy uyg‘onish g‘oyasini yoyish bilan
birga, sovet hukumatining ma’rifiy dasturlarini
amalga oshirishda faol ishtirok etdilar. [2]
3.
Jadid
maktablari
va ta’limdagi
islohotlar
Yangi maktablar an’anaviy usullardan
farqli ravishda, fan va uslublar asosida
shakllantirildi. Jadid maktablarida arifmetika,
geografiya, tarix, tabiatshunoslik kabi fanlar
o‘qitildi. Bu jarayonda mahalliy til va
madaniyat ham saqlandi [9]. Ayniqsa qizlar
maktablari tashkil etilishi — ta’limdagi
inqilobiy o‘zgarishlardan biri bo‘ldi. [3]
4. Kutubxonalar va klublar faoliyati
Kutubxona va klublar savodsizlikka qarshi
kurashda muhim o‘rin tutdi. Ularda nafaqat
kitob o‘qish, balki mafkuraviy targ‘ibot,
madaniy tadbirlar, spektakllar va disputlar
o‘tkazildi.
Kutubxonalarda
ilmiy-ma’rifiy
kitoblar bilan birga mahalliy adabiyotlar ham
aholining
dunyoqarashini
kengaytirishga
xizmat qildi [4][5].
5. Savodsizlikka qarshi kurash va ayollar
1920-yillar boshida aholining 80–85%
qismi savodsiz edi. Savodxonlik kurslari orqali
kattalarni o‘qitish yo‘lga qo‘yildi. Ayollar
uchun maxsus kurslar, klublar va tashkilotlar
faoliyati natijasida ularning ijtimoiy hayotdagi
ishtiroki keskin oshdi. Ayollar o‘rtasidagi
ma’rifiy ishlarni mahalliy faollar, jumladan,
ustoz-ayollar amalga oshirdi. [6][7]
6. Milliy kadrlar tayyorlash siyosati
YaIS
davrida
mahalliy
kadrlar
tayyorlashga alohida e’tibor qaratildi. Farg‘ona
vodiysida o‘qituvchilar, vrachlar, muhandislar
va boshqa soha mutaxassislarini tayyorlash
maqsadida maxsus kurslar tashkil etildi. Bu, o‘z
navbatida,
mahalliy
aholini
boshqaruv
jarayoniga jalb etishga xizmat qildi. [6]
7. Ma’rifiy ishlarga moliyaviy va tashkiliy
ko‘mak
Davlat
tomonidan
madaniy-ma’rifiy
muassasalarning faoliyatini moliyalashtirish,
o‘quv qurollari bilan ta’minlash, kadrlar tanlovi
va ularni tayyorlash ishlariga ko‘mak berildi.
Lekin ayrim joylarda byurokratik to‘siqlar,
markazdan moliyalashtirishda kechikishlar ham
kuzatildi. [8]
Natijalar.
Yangi
iqtisodiy
siyosat
davridagi madaniy-ma’rifiy ishlar xalq orasida
savodxonlik
darajasini
oshirish,
milliy
tafakkurni shakllantirish, mahalliy kadrlarni
tayyorlash va ayollarning ijtimoiy mavqeini
oshirishga xizmat qildi. Farg‘ona vodiysidagi
tajriba
umumiy
respublika
tajribasining
ajralmas qismi sifatida namoyon bo‘ldi.
Xulosa. YaIS davrida amalga oshirilgan
madaniy-ma’rifiy ishlar nafaqat tarixiy jarayon
sifatida, balki hozirgi kunda ham ilmiy jihatdan
o‘rganilishi lozim bo‘lgan murakkab va
mazmunli jarayondir. Bu davrdagi faoliyat
jamiyatning
ma’naviy
va
intellektual
Universal International Scientific Journal
5
6
salohiyatini yuksaltirishda hal qiluvchi o‘rin
tutdi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati
[1] Abduraxmonov Q. O‘zbekistonda yangi iqtisodiy siyosat: nazariy va amaliy jihatlari. – T.: Fan, 2005.
[2] Rahmonov A. Madaniyat va ma’rifat tarixidan lavhalar. – T.: Ma’naviyat, 2001.
[3] Ismoilov Sh. Jadidchilik va uning ma’rifiy asoslari. – Farg‘ona: Ilm nur, 1998.
[4] Karimov H. O‘rta Osiyoda ta’lim islohotlari. – Samarqand: Ta’lim, 2002.
[5] Yusupov B. Kutubxona va klublar tarixi. – T.: Iste’dod, 2000.
[6] Rahimov J. Milliy kadrlar siyosati. – Andijon: Bilim, 2004.
[7] Toshmatova Z. Ayollar va ma’rifat. – T.: O‘qituvchi, 2003.
[8] Xidirov A. Yangi iqtisodiy siyosat davrida ijtimoiy muammolar. – T.: Siyosat, 2006.
