Universal International Scientific Journal
46
Erkebayev X.O., Nishanboyev N.N
O‘zbekiston Respublikasi qishloq xo’jaligi vazirligi huzuridagi qishloq xo’jaligi
texnikasi va texnologiyalarini sertifikatlash va sinash markazi
Uzbekistan
Annotatsiya.
Jahon amaliyotida dehqon xo‘jaliklari, tomorqa yer egalari va issiqxonalar qishloq
xo‘jaligi mahsulotlarini yetishtiruvchi asosiy subyektlar qatorida turadi. Jahonning ko‘plab mamlakatlarida
kichik texnika vositalarining yangi namunalarini yaratish, sanoat nusxalarini tayyorlash, hamda
tijoratlashtirish masalalariga doir ilmiy-amaliy va innovatsion tadqiqotlar bajarilmoqda. Shulardan kelib
chiqib ushbu maqolada kichik dehqon xo‘jaliklari uchun yangi konstruksiyadagi motoblok pluglarini
yaratish borasida olib borilgan izlanishlar keltirilgan.
Kalit so‘zlar:
motoblok, plug, sozlash, tomorqa, kichik dehqon xo‘jaligi, kichik qishloq xo‘jaligi
texnikasi.
Аннотация:
В мировой практике дехканские хозяйства, владельцы приусадебных участков и
теплицы являются одними из основных субъектов, выращивающих сельскохозяйственную
продукцию. Во многих странах мира проводятся научно-практические и инновационные
исследования по созданию новых образцов малой сельскохозяйственной техники, изготовлению
промышленных образцов и их коммерциализации. Исходя из этого, в данной статье представлены
результаты исследований по разработке мотоблочных плугов новой конструкции для малых
дехканских хозяйств.
UNIVERSAL XALQARO ILMIY
JURNAL
Jurnalning bosh sahifasi:
KICHIK DEHQON XO‘JALIKLARIDA MOTOBLOK PLUGLARINING
AXAMIYATI VA O‘RNI
Universal International Scientific
Year: 2025 Issue: 2 Volume: 7
Published: 30.07.2025
International indexes
Universal International Scientific Journal
4
7
Ключевые слова:
мотоблок, плуг, настройка, приусадебный участок, малое дехканское
хозяйство, малая сельскохозяйственная техника.
Abstract:
In global practice, smallholder farms, owners of household plots, and greenhouses are
among the main entities growing agricultural products. Many countries worldwide are conducting
scientific, practical, and innovative research on creating new models of small agricultural machinery,
manufacturing industrial prototypes, and commercializing them. Based on this, this article presents the
results of research on developing new designs of motor-block plows for small-scale farms.
Keywords:
power tiller, plow, setup, household plot, small dekhkan farm, small agricultural
machinery.
Language:
Uzbek
Citation:
Erkebayev , X., & Nishanboyev , N. (2025). THE IMPORTANCE AND ROLE OF
MOTOBLOCK PLOUGHES IN SMALL FARM HOLDINGS. Universal International Scientific Journal,
2(7), 46–50. Retrieved from
https://universaljurnal.uz/index.php/jurnal/article/view/3568
Copyright © 2025 by author(s) and Scientific Research Publishing Inc. This work is licensed under
the
Creative
Commons
Attribution
International
License
(CC
BY
4.0).
http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/
O‘zbekiston Respublikasining 2021 yil 1
apreldagi “Tomorqa xo‘jaligi to‘g‘risida”gi
O‘RQ-681-sonli
Qonuni,
O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining 2020 yil 30
iyundagi “Aholi tomorqalaridan foydalanish
samaradorligini oshirishning qo‘shimcha chora-
tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ-4767-sonli Qarori,
O‘zbekiston
Respublikasi
Oliy
Majlisi
Qonunchilik palatasi va Senati Kengashlarining
2020 yil 13 apreldagi “Dehqon xo‘jaliklari va
tomorqa
yer
uchastkalaridan
foydalanish
samaradorligini yanada oshirishga doir chora-
tadbirlar to‘g‘risida”gi 222-IV-sonli Qo‘shma
qarori [1, 2, 3] hamda mavzuga tegishli boshqa
meʼyoriy-huquqiy
hujjatlarda
belgilangan
vazifalarni
amalga
oshirishga
muayyan
darajada xizmat qiladi.
2025 yil fevral oyi holatiga O‘zbekistonda
fermer xo‘jaliklari soni 87,6 mingtani, qishloq
xo‘jaligi korxonalari soni 25,6 mingtani,
dehqon (shaxsiy tomorqa) xo‘jaliklari soni 5
mln.tadan ortiqni tashkil etmoqda.
Ishlab chiqarilgan qishloq xo‘jaligi
mahsulotlarining 3 foizi qishloq xo‘jaligi
korxonalari, 26,9 foizi esa fermer xo‘jaliklari
hissasiga to‘g‘ri keladi. Eng katta ulush esa,
dehqon (shaxsiy tomorqa) xo‘jaliklariga tegishli
– 70,1 foiz. Yuqoridagilardan kelib chiqib
hozirgi kunda mamlakatimizning oziq-ovqat
xavfsizligi taʼminlash va qishloq xo‘jaligi
mahsulotlari ishlab chiqarishda samaradorlikka
erishish aynan tomorqa egalarining saʼy-
harakatlariga bog‘liq, degan xulosaga kelish
mumkin.
O‘z navbatida, tomorqa yer uchastkalari
orqali
mahsulotlarni
yetishtirishda
ayrim
muammolar
mavjud.
Ushbu
muamolarni
yechimichmi sifatida kichik xajimli qishloq
xo‘jaligi texnikalariga extiyoj respublikamizda
katta.
Tomorqa yer uchastkalari egasi va oddiy
dehqon xo‘jaliklarida yer maydoni ko‘p
bo‘lmaydi, lekin shunga qaramay u turli qishloq
xo‘jalik mahsulotlari yetishtiradi. Masalan 10-
Universal International Scientific Journal
4
8
30 s. yoki 1-2 g. gacha yerni shudgorlash, ekin
ekishga yerni tayyorlash, ekish va hosilni
yig‘ishtirib olish uchun qishloq xo‘jaligi
traktorlarni yoki uning agregat qismlarni sotib
olish va ijaraga foydalanishga xar bir dehqon
xo‘jaligi yer egalarini imkoniyati mavjud
emasligi sababli, kichik xajmli qishloq xo‘jaligi
texnikalarga extiyoj tug‘iladi [4].
Ular
o‘zlarining
ishlab
chiqarish
faoliyatlarida
kichik
traktor,
kichik
mexanizatsiya vositasi kabi kichik texnika
vositalariga ehtiyoj sezadilar. Bu borada
Yaponiya, Xitoy, Italiya, Kareya, Indoneziya
va Belarusiya davlatlari birinchilardan bo‘lib,
kichik texnika vositalar ishlab chiqaraishni
boshlaganlar.
Material va metodlar: Motoblok-bitta o‘qli
shassi asosida universal mobil energiya vositasi,
kichik o‘lchamli traktorning bir turi. Motoblok
dvigatel, transmissiya, shassi, yurish tizimi va
boshqaruv tizimidan iborat. Dizel yoki benzinli
dvigatel bilan jihozlangan, quvvatiga qarab, u
bir ish smenasida qo‘lda haydash uchun bir
necha baravar ko‘proq vaqt talab qiladigan
kichik maydonni qayta ishlashga qodir. Yengil
motobloklarda dvigatellarning nominal quvvat
diapazoni
1-5 ot kuchiga teng, og‘ir motoblokda 4-
10 ot kuchiga ega bo’lib, motobloklarda
kuchliroq dvigatellar kamdan kam qo‘llaniladi.
Motobloklar
kichik
joylarda
(bog‘lar,
issiqxonalar, gulzorlar) asosiy (shudgorlash) va
qatorlararo (yuzaki) ishlov berish, o‘tlarni
kesish, qorni tozalash, statsionar mashinalarni
haydash, yuklarni qisqa masofalarga tashish
uchun
ishlatiladi
(yarim
tirkamalardan
foydalangan holda).
Yengil motobloklar va kultivatorlar
odatda faqat freza va baʼzan pushta olgich bilan
jihozlangan.
O‘rta sinf motobloklari olinadigan
g‘ildiraklar va tuproqni qayta ishlash frezalari,
plug, borona, pushta olgich, o‘rish mashinasi,
yarim tirkama bilan jihozlash mumkin.
Og‘ir motodloklar almashtirilmaydigan
g‘ildiraklarga ega. Ular omoch, quvvat olish
validan boshqariladigan freza, o‘rish mashinasi,
tirma, kultivator, qor tozalagich, buldozer
pichog‘i, borona, yarim tirkama bilan
jihozlangan bo‘lib, odamlar va yuklarni tashish
uchun texnik qurilmaga aylanadi. Isteʼmolchi
kerakli vositalar to‘plamini motoblokdan
alohida sotib oladi [5].
Kichik xajmli bir o‘qli traktorlarga
(motobloklar)
narxlari
25-50
ot
kuchi
traktorlarga, 50-100 ot kuchli traktorlarga
nibatan 20-40 baravargacha arzon va tomorqa
yer uchastkalarida ishlatish qulay, qo‘l
mehnatiga qaraganda ish 10-15 baravar unumli
hisoblanadi.
Tadqiqot maqsadi: Bizga maʼlumki,
yerlarni tayyorlashda eng katta sarf xarajat bu
yerni shudgorlash xisoblanadi. Shudgorlashga
katta eʼtibor berish kerak. Chunki o‘z vaqtida,
sifatli o‘tkazilgan shudgor kelgusi yil hosiliga
puxta zamin yaratadi. Sifatli shudgorlangan
maydonlarda sho‘r yuvish, yaxob suvi berish,
erta bahorda tuproqni ekishga tayyorlash hamda
ekish kabi agrotexnik tadbirlarni o‘z vaqtida va
samarali o‘tkazishga erishiladi. Shudgorlashda
tuproqning namligi
16-18 foiz atrofida bo‘lsa, u yaxshi
maydalanadi,
plugning
korpuslariga
yopishmaydi, yonilg‘i sarfi kamayadi va ish
unumi oshadi. Tuproq nami yetarli bo‘lmasa,
dalani sug‘orish talab etiladi.
Natijalar. Motoblok xar hil turdagi pluglar
bilan jihozlanishi mumkin. Ulardan asosiylari
quyidagilar:
- bitta korpusli plug(1, a- rasm);
- aylanma korpusli plug (1, b- rasm);
- rotorli plug (1, v- rasm);
- diskli plug (1, g- rasm).
Universal International Scientific Journal
4
9
a
b
v
g
1-rasm. Motoblok uchun turli pluglar
Plug qismlar soniga qarab: bitta korpusli;
ikki korpusli; o‘ta murakkab vazifalarni bajarish
uchun ko‘p korpusi pluglar.
Motoblok uchun plugni to‘g‘ri sozlash
uchun asosiy 3 ta parametrga eʼtibor berish
kerak: kengligi, shudgorlash chuqurligi va
qiyalik.
Plugning
ish
sifatini
belgilovchi
agrotexnik talablar orasida haydash chuqurligi
va uning bir tekisda bo‘lishi hamda begona
o‘tlar, ularning urug‘i va ildizlarining ko‘milish
chuqurligi muhim hisoblanadi [6]. Ko‘pgina
motobloklar turli xil yig‘ish sxemalariga ruxsat
beradi,
ammo,
qoida
tariqasida,
engil
motobloklar uchun frezali kultivator asosiy
jihoz, og‘ir motobloklar uchun esa g‘ildirakli
plug hisoblanadi. Uni to‘g‘ri tanlash va sozlash
muhim ahamiyat kasb etadi. Mavjud pluglar
asosan bir korpusli bo‘lib, ulardan o‘rkachlar
hosil bo‘ladi. Yer shudgorlangandan so‘ng
dalani tekislashga ko‘p vaqt va mablag‘
sarflashga to‘g‘ri keladi. Ushbu kamchiliklarni
oldini olish uchun aylanma korpusli plugdan
foydalaniladi.
Xulosa.
Yuqoridagi
tahlillardan
ko‘rishimiz mumkinki, pluglar vazifasi va
konstruksiyasi deyarli bir birlaridan farq
qilmaydi.
Lekin
shudgorlash
chuqurligi,
kengligi va qiyaliklarini sozlash mexanizmlar
turlicha. Motoblokalar uchun mavjud pluglarni
o‘rganish natijasida vint mexanizmi bilan
sozlanadigan dala g‘ildiragi mavjud motoblok
uchun aylanma plug ish sifati, unumi, yonilg‘i
sarfi kamligini ko‘rishimiz mumkin. Shu
boisdan
keyingi
ilmiy
izlanishlar
respublikamizda kichik tomorqa xo‘jaliklarida
motoblok uchun aylanma korpusli plugning
yangi konstruksiyasi ishlab chiqish hamda talab
darajasidagi ish sifatini taʼminlash vazifasi
ko‘yilgan. Shular asosida hozirgi kunda
motoblok uchun korpusli plugning ish jarayoni
asoslandi va konstruktiv chizmalari tayyorlanib,
tajriba nusxasi tayyorlanmoqda. Sinovlar
asosida asoslangan texnologik ish jarayoni,
konstruktiv sxema va parametrlarga ega
motoblok uchun aylanma korpusli plugning
iqtisodiy ko‘rsatkichlarini aniqlash zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
O‘zbekiston Respublikasining 01.04.2021 y. O‘RQ-681-son "Tomorqa xo‘jaligi
to‘g‘risida"gi Qonuni.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 30.06.2020 y. PQ-4767-son "Aholi tomorqalaridan
foydalanish samaradorligini oshirishning qo‘shimcha chora-tadbirlari to‘g‘risida"gi Qarori.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik Palatasi va Senati Kengashlarining 2020
yil 13 apreldagi “Dehqon xo‘jaliklari va tomorqa yer uchastkalaridan foydalanish samaradorligini yanada
oshirishga doir chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi 222-IV/KQ-33-IV-sonli qo‘shma qarori.
