606
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
O
ʻ
quvchilarning texnik ijodkorlik faoliyatini rivojlantirishda
texnologik ta’lim darslarini o’rni
Zuhriddinova Nilufar Nusrat qizi,
Andijon davlat pedagogika instituti
fizika va texnologik ta’lim kafedrasi o‘qituvchisi,
Mamatqulova Xosiyatxon Shavkatbek qizi,
Maxamatova Moxizarbonu Akmaljon qizi
texnologik ta‘lim yo‘nalishi talabalari
ANNOTATSIYA
Ushbu tezisda ijodkorlik, qobiliyat, texnik ijodkorlik, o`quvchilarning texnik
ijodkorlik faoliyatini rivojlantirish, q‘quvchilarning texnik ijodkorligini tashkil
qilishda ikki o‘zaro bog‘liq vazifa haqida so`z yuritiladi.
Kalit so`zlar: ijodkorlik, qobiliyat, texnik ijodkorlik, mehnat, kashfiyot, ixtiro,
ratsionalizatsiya, texnologik jarayon.
АННОТАЦИЯ
В
данной
дипломной
работе
говорится
о
творческих
способностях
,
способностях
,
техническом
творчестве
,
развитии
технического
творчества
учащихся
,
двух
взаимосвязанных
задачах
в
организации
технического
творчества
учащихся
.
Ключевые
слова
:
творчество
,
способность
,
техническое
творчество
,
труд
,
открытие
,
изобретение
,
рационализация
,
технологический
процесс
.
ANNOTATION
This thesis talks about creativity, ability, technical creativity, development of
students' technical creativity, two interrelated tasks in organizing students' technical
creativity.
Key words: creativity, ability, technical creativity, labor, discovery, invention,
rationalization, technological process.
O
ʻ
quvchilarni yoshligidan mehnatga o
ʻ
rgatish kelajak hayotlaida juda katta
samara beradi. Bunda mehnat ko
ʻ
nikmalari bilan birga o
ʻ
quvchilarda kreativlik,
texnik bilimlar, kollektiv ijodkorlik kabi qobiliyatlarni ham shakllantirish zarur.
Mashhur idealist faylasuf E.L. Radlov tomonidan yigirmanchi asr boshidagi eng
obro'li falsafiy lug'atlardan birida ijodkorlik "biror narsaning yaratilishi bilan
bog'liqligi, yaratilish qobiliyati Xudoga eng xos bo'lganligi va odam faqat nisbatan
ijodiy harakatlarni bajarishi mumkin ..". Bunday bayonotlar bilan bir qatorda,
ijodiy jarayon tarkibida ongsiz jarayonlarning mavjudligiga e'tibor qaratildi.
Keyinchalik, ijodkorlikning har xil turlarini ilmiy o'rganish o'zgargani sari,
umuman unga bo'lgan munosabat ham, ijodga berilgan ta'riflar ham o'zgardi.
So'nggi paytlarda, asosan, yangi mahsulotning yaratilishi ilgari bo'lmagan
ijodkorlik bilan bog'liqligiga e'tibor qaratildi; ijodkorlik inson faoliyatining turli
607
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
sohalarida, yangi moddiy va ma'naviy qadriyatlar vujudga kelganda namoyon
bo'ladi.
Ijodkorlik
- bu ma'lum bir mavzu uchun ilgari noma'lum narsani yaratishga,
kashf etishga hissa qo'shadigan faoliyat. Yana bir nuqta ijodiy faoliyat ko'lami
bilan bog'liq. Ijtimoiy amaliyotda, qoida tariqasida, ijodkorlik kashfiyot, ixtiro,
ratsionalizatsiya kabi yangilik toifalari bilan o'lchanadi. So'nggi paytlarda
tashkiliy va texnologik jarayonlarga yangilik kiritish bilan bog'liq innovatsion
(innovatsion) faoliyat haqida ko'p narsa aytildi. Ammo bunday faoliyatni
ratsionalizatsiya deb atash mumkin. Texnologiya fani darsi maktabdagi boshqa
fanlar uchun umumiy didaktik prinsiplarni qo
ʻ
llasada, uning o
ʻ
ziga xos
xususiyatlari ham mavjud. O
ʻ
quvchilar bilish faoliyati bilan emas, balki yaratish
faoliyati bilan shug
ʻ
ullanadilar. Texnologiya fani predmetlari, qurollari,
jarayonlari oddiy o
ʻ
rganish obyekti sifatida emas, balki o
ʻ
quvchilar ishlarini
faollashtiruvchi ko
ʻ
rsatmalilik vositasi, didaktik material, ta
ʼ
limning texnik
vositasi sifatida xizmat qiladi. O‘quvchilarning bilishga oid qo‘llanilgan usullarni,
paydo bo‘lgan muammo va uni yechish yo‘llarini tushunishi bo‘yicha fikr
yuritishi, tahlil etishi, o‘quvchilarning individual tarzda erishgan natijalarini
aniqlashda ko‘maklashishi, jamoa bo‘lib yaratilgan ta’limiy natijalarini aniqlashi,
izlanishli, ta’limiy vaziyatlarning asosiy texnologik elementlari: motivatsiya,
muammolar qo‘yish, vaziyat ishtirokchilari tomonidan muammoni yechish,
ta’limiy natijalarni namoyon etish, ularni bir-birlari bilan qiyoslashdan iborat.
O‘quvchilar ijodkorlik faoliyatida diqqat, psixik faoliyatning yo‘naltirilishi
bilan birga uning to‘planishi mazkur faoliyatga hech qanday aloqasi bo‘lmagan
boshqa narsalardek, hamma faoliyatdan diqqatni chalg‘itish demakdir. Diqqatning
bir joyga to‘planishi deganda mazkur faoliyatga butunlay berilish, unga
ozmiko‘pmi chuqur e’tibor berish tushuniladi. Qiziqish bilimlarning ongli, puxta,
barqaror, anglangan holda o‘zlashtirilishida ko‘nikma va malakalarni
shakllantirishda shaxs qobiliyati, zehni, o‘quvchanligi rivojlanishiga, olamni
mukammalroq bilishga, bilim saviyasini kengayishiga yordam beradi. Qiziqish
motiv singari borliqning mo‘jizakor tomonlarini bilishga, fan asoslarini
egallashga, faoliyatning turli-tuman shakllariga nisbatan ijodiy yondashishni
vujudga keltiradi. O‘quvchilarni ijodkorlikka mas’uliyat bilan munosabatda
bo‘lishini shakllantiradi, o‘quvchilarda ishchanlik, g‘ayrat shijoat, egilmas irodani
tarkib toptirishga puxta shart-sharoit yaratadi. O‘quvchilarning texnik
ijodkorligini tashkil qilishda ikki o‘zaro bog‘liq vazifani e’tiborga olish lozim.
Ularning birinchisi o‘quvchilar ijodkorlik faoliyatida mustaqil fikrlashini
rivojlantirish, bilimlarni egallashdagi intiluvchanligi, ilmiy dunyoqarashini
shakllantirilishi bilan; ikkinchisi - o‘zlashtirilgan bilimlarni ta’limda va amaliy
faoliyatda mustaqil qo‘llay olishga o‘rgatish bilan belgilanadi.
Texnik ijodkorlik o‘quvchilar egallayotgan bilimlarining mustahkamligi va
mukammalligini ta’minlash, ularda faol va mustaqil fikrlovchi shaxs xislatlarini
shakllantirish, aqliy qobiliyatlarini rivojlantirishga xizmat qiluvchi faoliyat turi
hisoblanadi. Bu holat, ayniqsa bo‘lajak mehnat va kasb ta’limi o‘qituvchilarining
fan asoslarini o‘zlashtirishida, keyinchalik bu jarayonga bevosita rahbarlikni
608
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
amalga oshirishda ijodiy ishlar shakllarini ishlab chiqishida muhim ahamiyat kasb
etadi. Ijodkorlik faoliyatida o‘quvchining psixologik xususiyatlari aqliy
yaratuvchanlik, ixtiroga moyilligi, hohishi va bevosita qiziqishlari muhim
ahamiyat kasb etadi. Agar biz ijodiy faoliyatni psixologik-pedagogik yondashuv
nuqtai nazaridan ma’lum bir mavzu uchun yangi bilim, ko‘nikma va boshqalarni
olish shaklida yangi qadriyatlarni yaratish jarayoni deb hisoblasak, ijodkorlik esa
bunday faoliyat sifatida qaraladi. Ma’lum bir mavzuga ilgari noma’lum bo‘lgan
narsalarni kashf qilish yoki yaratishga hissa qo‘shadi. Bu yondashuvning asosiy
vositalari: intuitiv fikrlash, ijodiy tasavvur, mantiqiy fikrlash dizayndagi shaxsiy-
faoliyat yondashuvi ta’lim maydonini loyihalashda ijodiy faoliyat sifatida
qaraladi. U faqat ham mualliflar, o‘quv jarayoni sub’ektlari, xususan, o‘quvchi,
madaniyat va shaxsning muloqotida paydo bo‘lishi mumkin. Shuni aytish joizki,
ta’lim jarayonida ijodiy faoliyatni samarali tashkil etishni amalga oshirish o‘quv
sharoitlarini yaratishga, o‘qitish usullarini ushbu aniq shartlarga asosan tanlashga
bog‘liq; ijodkorlikning o‘ziga xosligi va o‘rganilayotgan materialning
xususiyatini, o‘quvchilarning loyihalashtirish metodiga egaligini hisobga olgan
holda, loyihalashtirish metodi o‘quvchilarning o‘quv va ilmiy-tadqiqot faoliyatida
ijodiy o‘z-o‘zini anglashi va unda ijodiy o‘zini-o‘zi rivojlantirish asosini tashkil
etadi. O‘quvchilarning ilmiy tadqiqot faoliyatini tashkil etish ijodkorlikni
rivojlantirish va kasbiy ko‘nikmalarni shakllantirish usullaridan biridir.
O‘quvchining ijodkorlik qobiliyatlarini rivojlantirish bugungi kunda texnika
taraqqiy etayotgan davrda bu muhim omillardan biridir. Ijodkorlik faoliyatida
qobiliyat muhim bir omil hisoblanadi. Lekin qobiliyat o‘zi nima?
Qobiliyat
-shaxsning individual psixologik xususiyati bo‘lib, unga bilimlar,
ko‘nikmalar va malakalarni o‘zlashtirilishining to‘liqligi, yengilligi, chuqurligi,
hamda turli faoliyatni o‘zlashtirish va uni muvaffaqiyatli bajarishga bog‘liqligidir.
Ijodkorlik qobiliyatlari ijodkorlikda o‘quvchilarni psixologik xususiyatlarini
ko‘rsatsa ularni jismoniy, aqliy fiziologik jihatdan buyumlarni, har xil
operatsiyalarni bajara olishi ularni rivojlantirish ijodkorlikda fiziologik
xususiyatlarini o‘rganish texologiya darslarida o‘qituvchining mahoratini
ko‘rsatib beradi. Ijodiy mehnat asoslarini o‘zlashtirish va ijodkor shaxsni
tarbiyalash o‘quvchilarning ijodiy va ijtimoiy faolligini oshirishga yordam beradi.
Bu esa o‘z navbatida ma’naviy barkamol, bilimlarni puxta egallagan yoshlarni
tarbiyalashga, fan-texnika taraqqiyotining jadallashuviga xizmat qiladi.
O
ʻ
quvchilarni mehnatga muhabbat va yaratuvchanlik faoliyati jarayonida oz bilim
va malakalarini ijodiy qollash konikmalarini shakllantirish, texnik ijodiyotni
rivojlantirishning asosiy omillari hisoblanadi. Osib kelayotgan yosh avlod texnik
ijodkorlik qobiliyatini, texnika sirlarini anglashi va shu yonalishda talim berilsa,
respublikamizda erishilgan fan va texnika yutuqlariga tayanib ish korilsa, uning
ildizini yanada chuqurroq tushunib kelajakda kuchli texnik mutaxassislar, fan va
texnika yutuqlariga oz hissasini qosha oladigan pirovardida esa shu yoshlar chet
el mahsulotlari va asbob-uskunalaridan kuchliroq mashinalar yaratish qobiliyatiga
ega bolgan, shu yolda xizmat qila oladigan bolishi lozim. Ozbekiston
Respublikasining davlat mustaqilligiga erishuvining talim va tarbiya milliy
609
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
shakllarini yanada rivoj topishida ham katta imkoniyatlar ochib berdi. Yosh
avlodni an’analarimiz ruhida tarbiyalab hunar orgatilsa, ijodkorlikka yonaltirilsa,
xalqimizning urf-odatlari, madaniyatimiz va tilimizga munosabatlar ildizi
chuqurligi yanada oydinlashadi.Texnik ijodiyotni rivojlantirishda umuminsoniy
qadriyatlar doimo diqqat markazida bolish uni amalga oshirish uchun shaxs
erkinligi va demokratiyani himoyalash har bir kishining vazifasidir.Texnik
ijodkorlikni rivoj topishida oquvchilarning tabiatga, oz vataniga mas’uliyatli
bolish munosabatlarini tarkib toptirish muhimdir.Texnik ijodkorlik katta
tarbiyaviy potentsialni oz ichiga oladi. Texnik ijodiyot oquvchilarni ona Vatan,
mehnatga bolgan muhabbatini ostirib ularni erkin fikrlashga, mustaqillikka
undaydi.
Texnik ijodkorlikni rivojlantirishda o
ʻ
quvchi yoshlarning o
ʻ
zlari qiziqib sevib
o
ʻ
rganadigan turli yo
ʻ
nalishlari bo
ʻ
lishi mumkin. Texnik ijodiyotga o
ʻ
quvchilarni
yo
ʻ
naltirishda birinchi navbatda, milliy xalq hunarmandchiligiga, an’analarning
milliy estetik manbaiga hamda boy sharq miniatura san’ati, haykaltaroshlik,
kulolchilik, yogoch o
ʻ
ymakorligi va hunarmandchilikning boshqa turlariga
alohida e’tibor berish lozim.
XULOSA.
Davlatimizning mustaqillikka erishuvi o
ʻ
z navbatida har qanday
taraqqiyparvar jamiyatga iste’dodli shaxslar zarurligi nuqtai nazaridan iste’dodli
bolalarni aniqlash, tarbiyalash va o
ʻ
qitish respublikaning bolajak aql zakovatli va
ijobiy fikrlovchi kuchlarini tayyorlashning muhim omilidir. Iste’dodlarni
namoyon qilish va ularni sonini oshirish uchun sharoit yaratish maqsadida avvalgi
yutuq, tajribalarni ommaviylashtirish, ularning ijobiy qiziqishlarini rivojlantirib
turli tadbirlar, korik-tanlovlar o
ʻ
quvchilar texnik ijodiyoti korgazmalari
uchrashuvlarga jalb etish muhimdir. Iste’dodli bolalarni aniqlash, tarbiyalash va
o
ʻ
qitishni ta’minlash bo
ʻ
lajak respublikamizning iqtidorli kuch qudratini
tayyorlashning istiqboli bilan bog`liqdir.
Foydalanilgan adabiyotlar ro`yxati:
1.Ubaydullayev
S.Q.-
Texnik
ijodkorlik
va
dizayn.
O’quv
qo’llanma.Andijon: 2023
2.M.X.Shomirzayev. “Texnik ijodkorlik va dizayn”. O`quv qo`llanma.
Termiz-2019
3.Sh. Kenjabayev, Sh. Qayumova. Texnik ijodkorlik va dizayn.
Ma’ruzalar
matni. Namangan 2005.
4.Alimov.N Talabalar ilmiy texnikaviy ijodkorligi ijtimoiy pedagogik tizmi
sifatida. Kasb hunar ta
ʼ
limi T.: 2006
5.Sharipov.S. Sh, Qo
ʻ
ysinov. O.A, Ergashev.Sh.T. Texnologiya fanini
o
ʻ
qitish va va psixologik xizmatlarni tashkil etishda innovatsion
texnologiyalardan foydalanish //o
ʻ
qituvchilar uchun metodik qo
ʻ
llanma T.: 2017
6.Toxirov. O
ʻ
.O Texnologiya o
ʻ
quv fani davlat ta'lim standarti va o
ʻ
quv
dasturini ta
ʼ
lim amaliyotiga joriy etish metodikasi T.: 2017
610
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
7.Ulukhanov, I., & Khusayinova, G. (2024). DIGITALIZED LEARNING
AND ITS EFFECTIVENESS IN TECHNOLOGICAL EDUCATION.
Science
and innovation
,
3
(B4), 236-243.
8.
Uluxanov, I. T. X. J., & Ubaydullaev, S. Q. (2021). O’QUVCHILARNING
KREATIV
KOMPETENTLIKINI
SHAKLLANTIRISH
MEZONLARI.
Scientific progress
,
2
(8), 814-822.
