499
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
AXBOROT TEXNOLOGIYALARI FANLARIDA MUSTAQIL
TA'LIMNI BAHOLASHNING XALQARO USULLARI VA ULARNI
JORIY ETISHDAGI ISTIQBOLLARI
University of Business and Sciences universiteti
Innovatsion texnologiyalar kafedrasi o`qituvchisi Sulaymanov O. Yu
Annotattsiya:
Axborot texnologiyalari (AT) zamonaviy jamiyatning har
bir jabhasiga chuqur kirib bormoqda. Ta'lim tizimida axborot texnologiyalarining
o‘rni ham beqiyos darajada oshmoqda. Ayniqsa, mustaqil ta'limni tashkil etishda
AT'ning roli alohida ahamiyatga ega. Mustaqil ta'limni sifatli baholash va nazorat
qilish uchun xalqaro usullarni o‘rganish va ularni joriy etish bugungi kunning
dolzarb masalalaridandir.
Mazkur maqola xalqaro tajribalarni tahlil qilish, ularni AT fanlarida
qo‘llash imkoniyatlarini aniqlash va istiqbollarni yoritishga qaratilgan.
Kalit so‘zlar:
Musttaqil ta’lim, Learning Analytics, Peer Assessment,
Adaptive Assessment, Gamifikatsiya, Raqamli platforma
Mustaqil ta'limning zamonaviy yondashuvlari
Mustaqil ta'lim
— bu talabalar tomonidan darsdan tashqari
o‘zlashtiriladigan
bilim
jarayoni
bo‘lib,
u
o‘z-o‘zini
rivojlantirishga
yo‘naltirilgan. AT fanlarida mustaqil ta'limni tashkil etishda quyidagi tamoyillar
asosiy hisoblanadi:
Personalizatsiya:
Ta’lim jarayoni talabalar ehtiyojlari va qiziqishlariga
moslashtiriladi.
Moslashuvchanlik:
Talabalar ta'lim dasturlarini o‘z imkoniyatlariga mos
ravishda o‘zlashtiradilar.
Texnologiyalardan foydalanish:
Dasturiy vositalar, masofaviy ta'lim
platformalari va sun’iy intellekt yordami bilan jarayonni boshqarish.
Xalqaro baholash usullari
Mustaqil ta'limni baholash bo‘yicha xalqaro miqyosda bir nechta
muvaffaqiyatli usullar qo‘llaniladi. Ulardan asosiylari quyidagilardir:
1. Learning Analytics (Ta'lim tahlillari)
Learning Analytics – ta'lim jarayonida yig‘ilgan ma’lumotlar asosida
o‘quvchilarning faoliyatini tahlil qilish va baholash usuli. Ushbu yondashuv
quyidagi qadamlarni o‘z ichiga oladi:
ü
O‘quvchilar faoliyati va natijalarini real vaqt rejimida kuzatish.
ü
Natijalarni tahlil qilish orqali talabalar bilim darajasini o‘lchash.
ü
Kamchiliklarni aniqlash va individual o‘quv dasturlarini tuzish.
Afzalliklari:
ü
Moslashtirilgan baholash imkoniyati.
ü
Statistik ma’lumotlar asosida tahlil natijalarining aniq va ishonchli bo‘lishi.
Misol: Coursera va EdX kabi platformalarda Learning Analytics usuli
yordamida talabalar faoliyati doimiy nazorat qilinadi va natijalari baholanadi.
2. Peer Assessment (Hamkorlikdagi baholash)
500
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
Talabalarni o‘zaro baholash usuli xalqaro amaliyotda keng qo‘llaniladi. Ushbu
usulda talabalar bir-birlarining ishlarini baholab, konstruktiv fikr bildirishadi.
Afzalliklari:
ü
Talabalarda tanqidiy fikrlash ko‘nikmalarini shakllantiradi.
ü
Faol muloqot va bilim almashish imkonini beradi.
Misol: MIT (Massachusetts Texnologiya Instituti) tomonidan ishlab chiqilgan
masofaviy kurslarda Peer Assessment usuli talabalar o‘zlashtirgan bilimlarni
sinovdan o‘tkazishda muhim rol o‘ynaydi.
3. Adaptive Assessment (Moslashuvchan baholash)
Moslashuvchan baholash usuli sun’iy intellekt vositalari yordamida amalga
oshiriladi. Talaba javoblariga qarab, tizim yangi, moslashtirilgan savollarni taklif
etadi.
Afzalliklari:
ü
Har bir talabaning bilim darajasiga mos keluvchi test savollari yaratadi.
ü
Ta'lim jarayonini aniq va samarali baholashni ta’minlaydi.
Misol: Duolingo platformasida til o‘rganish jarayonida moslashuvchan test
tizimidan keng foydalaniladi.
4. Gamification (Gamifikatsiya)
Gamifikatsiya – ta'limni o‘yin elementlari bilan uyg‘unlashtirgan holda
baholash usuli. Talabalar bilimlarini o‘yin tarzida tekshiradi va natijalarini ko‘rib
boradi.
Afzalliklari:
ü
Motivatsiyani oshiradi.
ü
O‘quv jarayonini qiziqarli qiladi.
Misol: Codecademy va Khan Academy platformalari gamifikatsiyaga
asoslangan testlarni qo‘llab, talabalar faoliyatini baholashda muvaffaqiyatga
erishgan.
AT fanlarida xalqaro usullarni joriy etish yo‘llari
O‘zbekiston ta’lim tizimida mustaqil ta’limni baholashda yuqorida
ko‘rsatilgan usullarni qo‘llash uchun quyidagi qadamlarni amalga oshirish zarur:
1. Raqamli platformalar yaratish:
Mahalliy ta’lim platformalarini
rivojlantirish va Learning Analytics, Peer Assessment kabi texnologiyalarni
integratsiya qilish.
2. O‘qituvchilarni tayyorlash:
AT bo‘yicha o‘qituvchilarning malakasini
oshirish va xalqaro tajribalarni ularga yetkazish.
3. Innovatsion texnologiyalardan foydalanish:
Sun’iy intellekt va
moslashuvchan tizimlarni baholash jarayoniga kiritish.
4. Talabalar fikrini inobatga olish:
Baholash jarayonlarini talabalar
ehtiyojlariga moslashtirish va ularning fikr-mulohazalarini o‘rganish.
Xalqaro tajribalar va O‘zbekistondagi istiqbollar
Xalqaro tajribalardan kelib chiqib, O‘zbekistonda quyidagi sohalar
bo‘yicha rivojlanish amalga oshirilishi mumkin:
Masofaviy ta’limni rivojlantirish:
Talabalar uchun maxsus onlayn kurslar
yaratish va ularni baholashda yuqorida ko‘rsatilgan usullardan foydalanish.
501
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
AT sohasida xalqaro reytinglar tizimini joriy etish:
Har bir talabaning
bilim darajasini xalqaro mezonlarga mos ravishda baholash va natijalarni shaffof
ko‘rinishda taqdim etish.
Sun’iy intellektdan foydalanish:
Baholash jarayonlarini avtomatlashtirish
va tahlil qilishni samarali tashkil etish.
Xulosa
Axborot texnologiyalari fanlarida mustaqil ta’limni baholash zamonaviy
yondashuvlarni talab qiladi. Xalqaro usullardan Learning Analytics, Peer
Assessment va Gamifikatsiya kabi yondashuvlar samaradorlikni oshiradi.
O‘zbekiston ta’lim tizimida ushbu usullarni integratsiya qilish orqali talabalar
bilimini obyektiv baholashga erishish va ta’lim sifatini yaxshilash mumkin.
Ushbu yo‘nalishdagi kelajakdagi ishlar ta’lim jarayonini globallashuvga
moslashtirishga va innovatsion texnologiyalarni keng joriy etishga qaratilgan
bo‘lishi lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining qarori. (2020-yil 6-noyabr).
Ta’lim sifatini oshirish va raqamli ta’lim platformalarini joriy etish to‘g‘risida.
2. Stacey, P., & Gerstein, J. (2018). The Fourth Industrial Revolution in
Education: The Role of Technology in Transforming Teaching and Learning.
Springer. Axborot texnologiyalarini ta'lim jarayoniga integratsiya qilish bo‘yicha
zamonaviy tadqiqotlar.
3. Siemens, G. (2005). Connectivism: A Learning Theory for the Digital
Age. Raqamli ta'lim nazariyalari va baholash tizimlari.
4. Picciano, A. G. (2019). The Evolution of Big Data and Learning
Analytics in American Higher Education. Journal of Learning Analytics, 6(3), 7-
22. Learning Analytics usuli va uni ta'lim tizimida qo‘llash.
5. Boud, D., & Falchikov, N. (2007). Rethinking Assessment in Higher
Education: Learning for the Longer Term. Routledge. Talabalarni baholashning
xalqaro tamoyillari va metodlari.
6. Horvitz, E., & Ghanem, M. (2019). Artificial Intelligence in Educational
Assessment: New Frontiers and Challenges. IEEE Education Journal, 12(4), 55-
73.
Sun'iy intellekt yordamida ta'limni baholashning afzalliklari va istiqbollari.
7. Yuldashev, N. A., & Karimov, J. (2022). O‘zbekiston ta’lim tizimida
masofaviy ta’limni joriy etish tajribalari. Toshkent: Axborot texnologiyalari va
kommunikatsiyalarni rivojlantirish vazirligi. Mahalliy ta’lim tajribalariga
bag‘ishlangan tahliliy ish.
