455
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
MAKTABGACHA, UMUMIY
О
‘RTA, PROFESSIONAL VA OLIY
TA’LIM TIZIMLARIDA TEXNOLIGIK TA’LIMNING UZVIYLIGINI
TA’MINLASH KONSEPSIYASI MAZMUNI
Uluhanov Ibrohim To’xtaxujayevich, professor v.b.( NamDPI)
Ubaydullayev Solijon Qodirovich, dotsent v.b.( AndDPI)
ANNOTATSIYA
Mamlakatimizda mavjud ta
ʻ
lim muassasalarida zamonaviy texnologiya
fani yo
ʻ
nalishida o
ʻ
qituvchi pedagog-kadrlarni tayyorlash sifati bugungi kun
talablariga mos kelmasligi texnologiya fanini o
ʻ
qitishni tubdan qayta ko
ʻ
rib
chiqish va zamon talabiga mos ravishda yangilashni taqazo etmoqda. Maqolada
maktabgacha, umumiy o‘rta, professional va oliy ta
ʼ
lim tizimlarida texnologik
ta
ʼ
limni rivojlantirishning asosiy tendensiyalarini, Konsepsiyada belgilangan
talablar asosida tayyorlash va samarali natijalar haqida so’z yuritiladi.
Kalit so‘zlar:
ta’lim, uzluksiz ta’lim, uzviylik, texnologiya, dastur,
ustaxona, metodik ta
ʻ
minot, moddiy-texnik baza, elektron darslik, masofaviy
ta
ʻ
lim.
АННОТАЦИЯ
Качество
подготовки
учителей
и
педагогов
в
области
современных
технологий
в
существующих
образовательных
учреждениях
нашей
страны
не
соответствует
требованиям
сегодняшнего
дня
,
требует
радикального
пересмотра
преподавания
технологии
и
обновления
его
в
соответствии
с
потребностями
современного
мира
.
В
статье
расматрывается
вопрос
об
основных
тенденциях
развития
технологического
образования
в
системах
дошкольного
,
общего
среднего
,
профессионального
и
высшего
образования
,
подготовке
и
эффективных
результатах
на
основе
требований
,
определенных
в
Концепции
.
Ключевые
слова
:
образование
,
непрерывное
образование
,
интеграция
,
технология
,
программа
,
мастер
-
класс
,
методическое
обеспечение
,
материально
-
техническая
база
,
электронный
учебник
,
дистанционное
обучение
.
ANNOTATION
The fact that the quality of training of teachers and pedagogues in the field
of modern technology in the existing educational institutions of our country does
not correspond to today's requirements calls for a radical revision of the teaching
of technology and updating it in accordance with the needs of the times. The article
talks about the main trends in the development of technological education in
456
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
preschool, general secondary, professional and higher education systems,
preparation and effective results based on the requirements defined in the Concept
Key words:
education, continuous education, integration, technology, program,
workshop, methodological support, material and technical base, electronic textbook,
distance education.
O‘zbekiston Respublikasi maktabgacha, umumiy o‘rta, professional va oliy
ta
ʼ
lim tizimlarida texnologik ta’limning uzviyligini ta’minlash konsepsiyasi
O‘zbekiston Respublikasining 2035-yilgacha rivojlanish Strategiyasining
konsepsiyasi, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 8-maydagi
“O‘zbekiston Respublikasi maktabgacha ta
ʼ
lim tizimini 2030-yilgacha
rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi PQ-4312-sonli Qarori,
2019-yil 29-apreldagi “O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta
ʼ
limi tizimini 2030-
yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi PF-5712-sonli
hamda 2019-yil 6-sentabrdagi “Professional ta
ʼ
lim tizimini yanada
takomillashtirishga doir qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi PF-5812-sonli
va 2019-yil 8-oktabrdagi “O‘zbekiston Respublikasi Oliy ta
ʼ
lim tizimini 2030-
yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi PF-5847-sonli
Farmonlari, 2025-yilgacha O‘zbekiston sanoatining rivojlanishi konsepsiyasi
hamda O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 24-yanvarda Oliy
Majlisga Murojaatnomasida belgilangan vazifalar ijrosi doirasida ishlab
chiqilgan.
Konsepsiya maktabgacha, umumiy o‘rta, professional va oliy ta
ʼ
lim
tizimlarida texnologik ta
ʼ
limni rivojlantirishning asosiy tendensiyalarini belgilab
beradi. Unda:
- rivojlangan xorijiy mamlakatlarning ta
ʼ
lim sohasida me
ʼ
yorlarni belgilash
tajribasidan milliy xususiyatlarni va mamlakatda amalga oshirilayotgan
islohotlarni hisobga olgan holda takomillashtirish;
- texnologik ta
ʼ
lim me
ʼ
yoriy hujjatlarini ta
ʼ
lim sifati va kadrlar
tayyorlashga qo‘yiladigan xalqaro talablarga muvofiqligini ta
ʼ
minlash;
- texnologik ta
ʼ
lim bo‘yicha maktabgacha, umumiy o‘rta, professional
va oliy ta
ʼ
lim tizimlari bitiruvchilariga qo‘yiladigan malaka talablarining
uzviyligini ta
ʼ
minlash hamda amaliyotga tatbiq etish;
- texnologik ta
ʼ
lim mazmuni va mohiyatini sifat jihatidan yangilash,
shuningdek, o‘qitishning yangi aspektdagi metodikasini ishlab chiqish, ta
ʼ
lim-
tarbiya jarayoniga individuallashtirish tamoyillarini bosqichma-bosqich tatbiq
etish; maktabgacha, umumiy o‘rta, professional va oliy ta
ʼ
lim tizimlarida
texnologik ta
ʼ
limning o‘zaro integratsiyasini ta
ʼ
minlash va bitiruvchilarni
kasb-hunarga o‘rgatish orqali hayotga tayyorlash ishlarini tashkil etish;
457
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
- texnologik ta
ʼ
lim mazmuni, mustaqil hayotda qo‘llash imkoniyati bo‘lgan
texnologik savodxonlikni, tanqidiy fikrlash va ijodkorlik kompetensiyalarini
shakllantirish;
- texnologik ta
ʼ
limni tashkil etishning zamonaviy shakl, metod va vositalari
asosida dual tizimli o‘quv modullarini ishlab chiqish;
- ta
ʼ
lim jarayoniga milliy, umuminsoniy va ma
ʼ
naviy qadriyatlar asosida
bitiruvchilarni tarbiyalashning samarali metodikasini keng joriy etish; texnologik
ta
ʼ
lim jarayoniga raqamli texnologiyalar va zamonaviy usullarni joriy etish;
- o‘quv-tarbiya jarayoni samaradoriligini va natijaviyligini ta
ʼ
minlashda
innovatsionpedagogik va zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini
tatbiq etish; texnologik ta
ʼ
limning moddiy-texnika bazasini mustahkamlash va
budjetdan mablag‘ bilan ta
ʼ
minlashning samaradorligini oshirish;
- erkin bozor munosabatlariga va xususiy mulk ustuvorligiga asoslangan
iqtisodiyotni rivojlanishi hamda tadbirkorlik, kasanachilik faoliyatini keng
joriy qilishda o‘quvchi shaxsi, uning intilishlari, qobiliyati va qiziqishlarini
aniqlash;
- me
ʼ
yoriy hujjatlarda nazarda tutilgan kompetensiyalarga asoslangan
baholash mezonlarini ishlab chiqish va amaliyotga joriy etish kabi muhim
maqsadlar belgilangan.
Hozirgi vaqtda texnologik ta
ʼ
limning holati va to‘plangan tajribalar
tahlilidan: Taraqqiyotga erishish uchun raqamli bilimlar va zamonaviy axborot
texnologiyalarini egallash zarur va shartligi, raqamli texnologiyalar nafaqat
mahsulot va xizmatlar sifatini oshirishi, shuningdek, ortiqcha xarajatlarni
kamaytirishi, natijadorlikni oshirishi, qisqasi, odamlar turmushini keskin
yaxshilash mumkinligi anglab etildi. Bugungi kunda maktabgacha, umumiy o‘rta,
professional va oliy ta
ʼ
lim tizimlarida ta
ʼ
lim olayotgan o‘quvchilarda
sanoatlashgan mamlakatda ta
ʼ
lim olishi, yashashi va ishlashi uchun zarur
ko‘nikmalarni shakllantirish dolzarb masalaga aylanib bormoqda.
Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari oxirgi 30 yil ichida jamiyatni
o‘zgartirdi. Malakali xodimlarning yetishmasligi, o‘rta bo‘g‘in rahbar va
xodimlarning past darajadagi malakasi, ishchilarda mehnatga nisbatan rag‘batning
yo‘qligi, ishchi va muhandis-texnik kasblar obro‘sining tushgani, eskirgan ish
usullaridan foydalanish kabi muammolar o‘z yechimini kutmoqda.
Rivojlangan mamlakatlar o‘z iqtisodiy doktrinalarida tashqi tahdidlarga
qarshi kurashishga, rivojlanayotgan mamlakatlar esa ichki tahdidlarga qarshi
kurashishga ko‘proq e
ʼ
tibor beriladi. O‘zbekiston uchun tashqi tahdidlardan
biri ilg‘or texnologiyalarni ishlab chiqish va amalga oshirish sohasida ortda
qolishdir. Tashqi va ichki tahdidni bartaraf qilish, sanoat rivojlanishining 4.0
industriyasiga barqaror o‘tishning eng muhim omillaridan biri – bu texnologiya
ta
ʼ
limini tashkil etishda maktabgacha, umumiy o‘rta, professional va oliy ta
ʼ
lim
tizimlarida uzviylikni ta
ʼ
minlash va yangi bosqichga ko‘tarishdir. Umumiy
458
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
o‘rta ta
ʼ
limda 1-4-, 5-9- texnologiya fanidagi mazmun jihatidan uzviylik va
uzluksizlikning ta
ʼ
minlanmaganligi o‘z yechimini kutmoqda. 10-11-sinflarda
texnologiya fani o‘qitilmasligi yosh avlodning kasb tanlashida salbiy
holatlarga olib kelmoqda.
Sanoatdagi texnologik o‘zgarishlariqtisodiyotning barcha sohalarini
rivojlantirishda innovatsiyalarning rolini kuchaytiradi va ko‘plab an
ʼ
anaviy
o‘sish omillarining ta
ʼ
sirini kamaytiradi. Eng yangi avlod texnologiyalarining
rivojlanishidagi kechikish milliy iqtisodiyotningraqobatdoshligini pasaytirishi,
shuningdek, o‘sib borayotgan geosiyosiy raqobatsharoitida uning zaifligini
oshirishi mumkin.
Xususan, sanoatda kutilayotgan yangi texnologik o‘zgarishlar sharoitida
maktabgacha, umumiy o‘rta, professional ta
ʼ
lim tizimlarida texnologik ta
ʼ
lim
o‘quvchi-yoshlarda ijodkorlik qobiliyati va mehnat ko‘nikmalarini rivojlantirish,
ularda oliy ta
ʼ
lim bosqichida yoki mustaqil hayotga qadam qo‘yishda zarur
bo‘ladigan bazaviy kompetensiyalar va dunyoqarashlarni shakllantirishda asosiy
yechim bo‘lib xizmat qiladi
Texnologik ta
ʼ
lim o‘zlashtirgan bitiruvchilar sanoat sohasining barcha
tarmoqlarida xususiy injenering, ilmiy tadqiqot va tajriba konstruktorlik
bazalarining yanada rivojlanishi, bir so‘z bilan aytganda yuqori qiymatli
raqobatbardosh sanoat mahsulotlari ishlab chiqarilishida “drayver” rolini bajaradi.
Ishlab chiqarish jarayonlari yuqori darajada sanoatlashgan Filandiya, Buyuk
Britaniya, Fransiya, Germaniya, AQSH, Isroil, Yaponiya, Janubiy Koreya, Xitoy
Xalq Respublikasi va boshqa rivojlangan davlatlar ta
ʼ
lim tizimida ham texnologik
ta
ʼ
lim ishlab chiqarishning asosiy bo‘g‘ini hisoblanib, jahon mehnat bozoriga
malakali
mutaxassislar tayyorlashning
muhim bosqichlari
va
tashkil
etuvchilaridan biri deb qaraladi.
Maktabgacha ta’lim tizimida.
I. Uzviylikning metodologik asoslari va ilmiy-pedagogik tamoiyllari.
Ilk va maktabgacha yoshdagi bolalarni rivojlanishiga qo‘yiladigan davlat
talablari va O‘zbekiston Respublikasining “Ilk qadam” Davlat o‘quv dasturi
va boshlang‘ich ta’lim standartlarining ta’limiy, pedagogik va uslubiy
bog‘liqliklari quyidagicha:
yagona talablar
(Davlat talablari va boshlang‘ich ta’lim standartlarini
amalgaoshirish shartlariga, asosiy ta’lim dasturining mazmuniga erishish);
tizimli yondashuv
(bolaning beshta rivojlanish sohasiga tayanish,
bolalarning yosh xususiyatlariga e’tibor berish);
bolalarni rivojlanish sohalari asosida o‘qitish va tarbiyalashning
umumiy maqsadlari
(jismoniy rivojlanish va sog‘lom turmush tarzini
shakllantirish, ijtimoiy va hissiy rivojlanish, nutq, muloqot, o‘qish va yozish
qobiliyatlari, bilim jarayonini rivojlantirish, ijodiy rivojlanish).
459
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
II.Maktabgacha yoshdagi bolalarni maktabga tayyorlashga qo‘shma
pedagogik faoliyatni takomillashtirish.
Qo‘shma pedagogik faoliyat quyidagi vazifalarni hal qilishga qaratilgan:
-rivojlanish markazi, konstruksiyalar tuzish va qo‘l mehnati ta’limiy
faoliyati,ta’limiy va mustaqil faoliyatlarda bolalarni harakatlanish faolligini
maksimal darajada ta’minlash;
- maktabgacha yoshdagi bolalar va birinchi sinf o‘quvchilari uchun turli
xil ta’lim shakllarini, shu jumladan, integral faoliyat asosida aniq faoliyat
turlarini qo‘llash;
- o‘quv jarayonida bolalar o‘zlarining tajribalaridan foydalanishlari
uchun sharoit yaratadigan loyiha-tadqiqot faoliyatidan foydalanish;
- faoliyatni bolalarning kundalik (frontal, kichik guruhlar) hayoti, ularning
mustaqil(o‘yin, badiiy, konstruktiv va boshqa) faoliyati bilan o‘zaro bog‘liqligini
ta’minlash;
- bolalar faoliyati mazmunini funksional ravishda simulyatsiya qiladigan
maktabgacha ta’lim tashkilotida va boshlang‘ich maktabda ham
rivojlantiruvchi muhitni qo‘1lab quvvatlash;
-
bolalarda
fikrlash,
tasavvurni
(hayolot),
qidiruv
faoliyatini
faollashtiradigan usullarni, ya’ni o‘rganishda muammolilik elementlarini yanada
kengroq qo‘llash;
- o‘yin texnikasidan kengroq foydalanish, hissiy jihatdanahamiyatli
vaziyatlar, mustaqil amaliy faoliyat uchun sharoitlar yaratish;
- katta maktabgacha yoshdagi guruhlarda va boshlang‘ich maktabning 1-
sinfdagi darslarda bolalar faoliyatining barcha turlarida, bolalarning muloqot
shakllarinio‘zgartirish.
III. Yagona tarbiya makonini shakllantirish.
Yagona subyekt-fazoviy rivojlanish muhitini yaratish muhim omil
hisoblanadi. Uzviylik uchun asos:
tarbiya maqsadi va vazifalarining birligi;
yagona ta’lim va tarbiya makonini yaratish;
tadbirlarni loyihalash va tayyorlashda birgalikda ishtirok etish;
bolalarni faol ijodiy faoliyatga jalb qilish.
Yagona ta’lim va tarbiya makonining mazmuni katta maktabgacha yoshdagi
bolalarda
hamda
kichik
boshlang‘ich
o‘quvchilarda
vatanparvalikni,
mehnatsevarlikni va odobaxloq tarbiyasini ta’minlaydi.
IV. Tarkibiy jihatning psixologik-pedagogik qo‘llab-quvvatlashning
mazmunli jihatlari.
Uzviylikni psixologik qo‘llab-quvvatlash muhim vazifa bo‘lib, u quyidagi
vazifalarni hal qiladi:
460
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
Maktabgacha yoshda
(o‘yin texnologiyalaridan foydalanishini olgan
holda ta’lim jarayonida ta’lim faoliyati uchun zarur shart-sharoitlarni
shakllantirish);
Boshlang‘ich maktabdagi yoshda
(birinchi sinfga kirgan maktabgacha
yoshdagi bolalarning shaxsiy rivojlanish darajasiga tayanish, ularning
bilim,ko‘nikma va malakalari shakllantirishdagi ishtiroki).
V. 6–7 Yoshli bolalarda shakllantiriladigan umumiy muhim
kompetensiyalari.
Davlat talablari tug‘ilgandan 7 yoshgacha bo‘lgan bolalarning beshta
asosiy rivojlanish sohalari asosida belgilanadi. O‘z navbatida har bir
rivojlanish sohasi kichik sohalarga bo‘lingan bo‘lib, ular har bir yosh
guruhiga mos bir nechta kutilayotgan rivojlanish ko‘rsatkichlaridan
(talablardan) iborat.
Maktabgacha yoshdagi bolalarga ta’lim berishda kompetensiyaviy
yondashuv o‘sib borayotgan bola shaxsini hayotga tayyorlash, unda hayotiy
muhim masalalarni hal qilish uchun zarur bo‘lgan, axloqiy me’yor va
qadriyatlarni o‘zlashtirish, boshqa insonlar bilan muloqot qilish, “Men” obrazini
qurish bilan bog‘liq bo‘lgan faoliyat usullarini shakllantirishga tayyorgarlikni
ko‘zda tutadi.
Boshlang‘ich muhim kompetensiyalar bolaning faoliyat va axloq subyekti
sifatidagi yaxlit rivojlanishini talab etadi.
Kompetensiya
bolaning bilim, ko‘nikma, malaka va qadriyatlari
majmuyidir. Boshlang‘ich kompetensiyalar, rivojlanish sohasidan qat’iy nazar,
bola shaxsi shakllanishi uchun asos bo‘lib xizmat qiladi.
6–7
yoshli
bolalarda
shakllantiriladigan
umumiy
muhim
kompetensiyalari:
Kommunikativ kompetensiya
– muloqot vositalaridan turli vaziyatlarda
foydalana bilish ko‘nikmasi.
O‘yin kompetensiyasi
– bolaning o‘yin jarayoni va uni tashkil qilishda
tajriba, bilim va ko‘nikmalardan ijodiy foydalanishi. O‘quv-tarbiyaviy jarayon
uchun asos hisoblanadi.
Ijtimoiy kompetensiya
– hayotiy vaziyatlarda kattalar va tengdoshlar
bilan muloqotda axloq qoidalari va me’yorlariga rioya qilgan holda o‘zini tuta
olish mahorati.
Bilish kompetensiyasi
– atrofdagi olamni ongli ravishda idrok qilish
va olingan bilim, ko‘nikma, malaka va qadriyatlardan o‘quv va amaliy
vazifalarni hal qilish uchun foydalanish.
Bolaning rivojlanish sohalari kompetensiyalari bola rivojining
quyidagi sohalarida belgilanadi:
-
jismoniy rivojlanish va sog‘lom turmush tarzining shakllanishi;
-
ijtimoiy-hissiy rivojlanish;
461
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
-
nutq, muloqot, o‘qish va yozish malakalari;
-
bilish jarayonining rivojlanishi;
-
ijodiy rivojlanish.
VI. Bolaning rivojlanish sohalari.
1. Jismoniy rivojlanish va sog‘lom turmush tarzining shakllanishi:
-
yirik motorika;
-
mayda motorika;
-
sensomotorika;
- sog‘lom turmush tarzi va xavfsizlik.
2. Ijtimoiy-hissiy rivojlanish:
- “Men” konsepsiyasi;
- hissiyotlar va ularni boshqarish;
- ijtimoiylashuv, kattalar va tengdoshlar bilan muloqot.
3. Nutq, muloqot, o‘qish va yozish malakalari:
- nutq va til;
- o‘qish malakalari;
- qo‘l barmoqlari mayda motorikasi.
4. Bilish jarayonini rivojlanishi:
- intellektual-anglash malakalari;
- elementar matematik malakalar;
- tadqiqiy-bilish va samarali refleksiv faoliyat.
5. Ijodiy rivojlanish:
- dunyoni badiiy tasavvur etish;
- badiiy-ijodiy qobiliyatlar.
Tadqiqiy-bilish va samarali refleksiv faoliyat. Bola o‘zining tabiiy
muhitiga qiziqishini namoyon qiladi, fanni o‘rganishda faol. Jumladan,
quyidagilarni bajara olishi kutiladi:
-
qurilmani mustaqil o‘lchaydi (balandligi, uzunligi, kengligi bo‘yicha);
-
shaxsiy qiziqishi va kuzatuvlariga bog‘liq savollar beradi;
-
shaxsiy taxminlari haqida gapiradi, avvalgi va hozirgi tajribasini
umumlashtiradi va tushuntiradi;
-
tadqiqotda yechimini talab etayotgan muammoni belgilaydi;
-
turli resurslarni qo‘llagan holda shaxsiy kuzatuvlami tasdiqlaydi va
ta’riflaydi; atrofmuhitni yaxshilashda ishtirokning muhimligini tushunadi
(masalan, axlat chiqindilarini tashlash, ularni ajratish, daraxt va gullar ekish,
suv, elektr energiyasi va qog‘ozni asrash).
Maktabgacha ta’lim tashkilotining maqsad va vazifalari.
Maktabgacha ta’lim tashkilotining maqsadi:
-
bolaning ta’lim olishga bo‘lgan huquqini amalga oshirishni ta’minlash;
-
bolaning jismoniy, aqliy va ma’naviy kamolotini saqlash va mustahkamlash;
-
umumta’lim muassasalarida bolaning jamiyatga moslashishini va ta’lim
olishni davom ettirishga tayyorligini ta’minlash.
462
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
Maktabgacha ta’lim tashkiloti vazifalari:
-
bolalarga, shu jumladan, o‘ziga xos ehtiyojlari bor bolalarga yakka tartibda
ta’lim
dasturlaridan foydalanish, shuningdek, o‘z vaqtida inkluziv maktabgacha
ta’lim va tarbiya olish imkonini beradigan qulay muhit yaratish;
-
bolalarda Vatanga muhabbat tuyg‘usini, oilaga, o‘z xalqining milliy,
tarixiy, madaniy qadriyatlariga hurmat bilan munosabatda bo‘lishni, atrof-
muhitga ehtiyotkor munosabatni shakllantirish;
-
bolaning shaxsini shakllantirish, uning ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirish,
ijtimoiy tajriba orttirishini ta’minlash;
-
bolaning jamiyatga moslashishini va boshlang‘ich ta’limga tayyorligini
ta’minlash;
-
ta’lim-tarbiya jarayoniga zamonaviy ta’lim dasturlari va texnologiyalarni
joriy etishdan iborat.
Ta’lim-tarbiya jarayoniga bolalarni har tomonlama intellektual,
ma’naviy-axloqiy va jismoniy rivojlantirishni ta’minlaydigan zamonaviy ta’lim
dasturlari, ilg‘or axborot texnologiyalarini joriy etish, tarbiyalanuvchilarni
maktabga tayyorlash darajasini oshirish, maktabgacha ta’limni boshqarishning
zamonaviy standartlarini yaratish bugungi kunda maktabgacha ta’lim tizimi
oldida turgan asosiy vazifalardan biri bo‘lib hisoblanadi.
Maktabgacha
ta’lim
tizimining
birlamchi
yo‘nalishlaridan
biri
maktabgacha yoshdagi bolalarni badiiy-estetik tarbiyalash hisoblanadi. Estetik
tarbiyalashni amalga oshirishda maktabgacha ta’lim tashkilotlarida o‘tiladigan
tasviriy faoliyat mashg‘ulotlari, ya’ni “Rasm chizish”, “Applikatsiya”,
“Konstruksiyalar tuzish va qo‘l mehnati”, “Plastilin va loydan yasash” katta
ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa, tasviriy faoliyat mashg‘ulotlarida applikatsiya
texnologiyasida tasvirlash jarayonida bolalarda:
-
badiiy didni tarbiyalash;
-
amaliy badiiy faoliyat va malakalarni rivojlantirish;
-
fantaziya, ijodiy fikrlash va tasavvur qilish, idrok qilishni rivojlantirish;
-
qo‘lning aniq harakatlari va barmoqlarning mayda motorikasini rivojlantirish;
-
kasbiy badiiy ijodiy faoliyat kurtaklarini namoyon bo‘lishi uchun imkon
yaratish kabi ta’limiy tarbiyaviy masalalar hal etib boriladi.
Maktabgacha ta’limni rivojlantirish sohasida davlat siyosatini
muvaffaqiyatli yuritishga va ta’lim-tarbiya jarayonlarini talab darajasida
tashkil etishga to‘sqinlik qilayotgan bir qator tizimli muammolar va kamchiliklar
mavjud.
Bular quyidagilar:
-
maktabgacha ta’lim tashkilotlarida ta’lim samaradorligini baholash va
takomillashtirish bo‘yicha ilg‘or xorijiy tajribalarni o‘rganish asosida ishlarni
to‘laqonli yo‘lga qo‘yilmaganligi;
463
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
-
ta’lim-tarbiya usullarining ta’sirchanligini oshirishga xizmat qiluvchi
mexanizmlarning yo‘qligi;
-
maktabgacha ta’lim tashkilotlari tarbiyachilar uchun zamonaviy sharoit
va ehtiyojlar asosida ishlab chiqilgan o‘quv-metodik adabiyotlar yetarli
darajada ta’minlanmaganligi;
-
mamlakatimizda keyingi yillarda amalga oshirilayotgan ta’limiy
islohotlarga hamohang tarzda maktabgacha ta’lim tashkilotlari uchun
konstruksiyalar tuzish va qo‘l mehnati, tasviriy faoliyatlari bo‘yicha
zamonaviy mazmun-mohiyatini kasb etuvchi metodik ishlanmalar yetarli
darajada yaratilmaganligi;
-
maktabgacha ta’lim tashkilotlarining malakali pedagog kadrlar (tasviriy
faoliyatga o‘rgatish malakalari, rasm chizish, loydan narsalar yasash,
qog‘ozdan qirqib yopishtirish, konstruksiyalar tuzish malakalari yetarli
emas) bilan to‘liq ta’minlanmaganligi;
-
konstruksiyalar tuzish va qo‘l mehnati, tasviriy faoliyat mashg‘ulotlarini
tashkil etish uchun multimedia va didaktik materiallarning yetishmasligi;
-
maktabgacha ta’lim va boshlang‘ich ta’lim o‘rtasidagi uzviylikning mavjud
emasligi;
-
zamonaviy o‘quv metodik materiallar va ko‘rgazmali qurollarning
yetishmasligi;
-
ilg‘or ish tajribalarni o‘rganish, ularni ommalashtirish ishlari talab darajasida
tashkil etilmaganligi.
Umumiy o‘rta ta
ʼ
lim tizimida.
O‘quvchilarga ta
ʼ
lim berishning zamonaviy innovatsion uslublarini joriy
etish O‘zbekiston Respublikasi iqtisodiyoti keyingi 10 yil ichida dunyoning
taraqqiy etgan industrial-texnologik lokomotivlari qatoriga kirishi, ya
ʼ
ni 2030-
yilga kelib iqtisodiyotning sanoat va texnologik tarmoqlari bo‘yicha jahonda
yetakchi davlatlardan biriga aylanishiga zamin yaratishda muhim shartlardan
biridir.
Xalq ta
ʼ
limi vazirligi tizimida 11 yillik ta
ʼ
lim joriy qilinishi va o‘rta
maxsus, kasbhunar ta
ʼ
limi tizimining funksiyalari o‘zgarishi hisobiga
texnologiya fanini o‘qitishning institutsional rivojlanishida ayrim bo‘shliq va
kamchiliklar yuzaga kelgan, shu jumladan:
-
Uzluksiz ta
ʼ
lim tizimida texnologiya fani mazmunini uzviyligini ta
ʼ
minlash;
-
texnologiya fanining ilmiy metodik ta
ʼ
minoti (darslik, o‘qituvchi kitobi,
ish daftari, multimedia ilovalar, didaktik materiallar va boshqa) yetarli
darajada ishlab chiqilmaganligi;
-
umumiy o‘rta ta
ʼ
lim maktablarida o‘qitiladigan amaldagi texnologiya fani
mazmuni, mustaqil hayotda qo‘llash imkoniyati bo‘lgan texnologik
savodxonlikni,
tanqidiy
fikrlash
va
ijodkorlik
kompetensiyalarini
shakllantirish uchun yetarli emas;
-
texnologiya fanini o‘qitishda metapredmet kompetensiyalar va fanlararo
bog‘liqlikning kamligi;
464
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
-
texnologiya fanini 10-11 sinflarda o‘qitilmasligi natijasida uzluksiz ta
ʼ
lim
tizimida uzviylikning ta
ʼ
minlanmaganligi;
-
texnologiya fani me
ʼ
yoriy hujjatlarida baholash mezonlarining faqat
bitiruvchi kompetensiyasi uchun ishlanganligi va darslik, ishchi daftar va
o‘qituvchi kitoblari, multimedia ilovalari, didaktik materiallarning
yetishmasligi;
-
texnologiya fani mazmuniga mexatronika, robototexnika, elektrotexnika,
avtomatika, arduino dasturlash tizimi kabi O‘zbekiston iqtisodiyoti rivoji
uchun zarur bo‘ladigan elementlarning kiritilmaganligi bo‘lajak maktab
bitiruvchisi
va
mutaxassislarning
kasbiy
sifatlariga
salbiy
ta
ʼ
sir
ko‘rsatmoqda;
-
o‘quvchilarda ta
ʼ
lim olishga kuchli motivatsiyani shakllantirish uchun
o‘quvchilarda
zamonaviy
texnika,
mexatronika,
robototexnika,
elektrotexnika, avtomatika sohasidagi takdil kompetensiyalarni
rivojlantirishga yo‘naltirilgan jihoz va uskunalarning yetishmasligi;
-
texnologiya fani moddiy-texnika bazasini eskirganligi, zamonaviy texnika
va texnologiyalar bilan jihozlanmaganligi hamda budjetdan mablag‘ bilan
ta
ʼ
minlash bo‘yicha yetarli choralar ko‘rish yuzasidan takliflar ishlab
chiqilmaganligi;
-
pedagoglarning metodik ta
ʼ
minotini yaxshilash, texnologiya fani
o‘qituvchilari va mentorlari uchun masofadan o‘qitishning yangi shakllari
joriy etilmaganligi va h.
Professional ta
ʼ
lim tizimida.
-
ta
ʼ
lim tizimlari o‘rtasida uzviylikni ta
ʼ
minlanmaganligi mehnat bozori
talablariga mos yuqori malakali kadrlarni tayyorlash sifatiga ta
ʼ
sir
etayotganligi;
-
ta
ʼ
lim sifatini baholashning xalqaro standartlarini joriy etilmaganligi;
-
innovatsion ilm-fan yutuqlarini amaliyotga tatbiq etishning samarali
mexanizmlar ishlab chiqilmaganligi;
-
ta
ʼ
limning xalqaro standart tasniflagichi (MSKO) darajalari bilan
uyg‘unlashma -gan ligi;
-
o‘quv jarayoniga O‘zbekistonning Milliy kvalifikatsiya tizimi to‘laqonli
joriy etilmaganligi tayyorlanayotgan kadrlarning mehnat bozorida munosib
o‘rin egallashlariga to‘sqinlik qilayotganligi;
-
tabaqalashtirilgan ta
ʼ
lim dasturlarini joriy etiladigan ta
ʼ
lim muassasalari
tarmog‘I tashkil etilmaganligi;
-
xalqaro tasniflagichning darajalariga mos keluvchi ta
ʼ
lim dasturlarini
ishlab chiqilmaganligi;
-
umumta
ʼ
lim muassasalarining 9-sinf bitiruvchilari hisobidan shakllantirilgan
guruhlarda
2
yillik
umumta
ʼ
lim
va
mutaxassislik
fanlarining
integratsiyalashgan dasturlarida uzviylikni ta
ʼ
minlanmaganligi;
-
“Hayot davomida ta
ʼ
lim olish” prinsipi asosida kasblar va mutaxassisliklarni
o‘rgatish tizimi mavjud emasligi;
465
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
-
O‘zbekiston Respublikasida milliy kvalifikatsiya tizimi va ramkasini, Milliy
professional standartlarni ishlab chiqish va amaliyotga joriy etishga e
ʼ
tibor
qaratilmaganligi;
-
professional ta
ʼ
lim tizimida ishlab chiqarish ta
ʼ
limi ustalarini qayta
tayyorlash va malakasini oshirishning yangi tizimi joriy etilmaganligi va h.
Oliy ta
ʼ
lim tizimida.
Oliy ta
ʼ
lim muassasalarida texnologik ta
ʼ
lim yo‘nalishida o‘qituvchi
pedagogkadrlarni tayyorlash sifati bugungi kun talablariga mos kelmasligi,
texnologiya fanlarini o‘qitishni tubdan qayta ko‘rib chiqish va zamon talabiga
mos ravishda yangilashni taqozo etmoqda.
-
Texnologik ta
ʼ
lim yo‘nalishi bakalavr va magistratura mutaxassisliklarida
umumta
ʼ
lim maktablarida (1- 4, 5- 9) texnologiya fanini o‘qitishga
tayyorlash va barcha sinflarda texnologiya fani mazmunini uzviyligini
ta
ʼ
minlash;
-
texnologik ta
ʼ
lim yo‘nalishi bo‘yicha ilmiy metodik ta
ʼ
minoti yetarli darajada
ishlab chiqilmaganligi;
-
texnologik ta
ʼ
limning moddiy-texnika bazasini eskirganligi, zamonaviy
texnik va texnologiyalar bilan jihozlanmaganligi hamda budjetdan mablag‘
bilan ta
ʼ
minlash bo‘yicha yetarli choralar ko‘rish yuzasidan takliflar ishlab
chiqilmaganligi;
-
xalqaro tajribalardan kelib chiqib, oliy ta
ʼ
limning ilg‘or standartlarini
joriy etish, jumladan texnologik ta
ʼ
lim o‘quv dasturlarida nazariy bilim
olishga yo‘naltirilgan ta
ʼ
limdan amaliy ko‘nikmalarni shakllantirishga
yo‘naltirilgan ta
ʼ
lim tizimiga bosqichmabosqich o‘tishda beparvoliklarga yo‘l
qo‘yilayotganligi;
-
texnologik ta
ʼ
lim mazmunini sifat jihatidan yangi bosqichga ko‘tarish,
ijtimoiy soha va iqtisodiyot tarmoqlarining barqaror rivojlanishiga munosib
hissa qo‘shadigan, mehnat bozorida o‘z o‘rnini topa oladigan yuqori
malakali kadrlar tayyorlash sifatini takomillashtirilmaganligi;
-
xorijiy investitsiyalarni keng jalb qilish, pullik xizmatlar ko‘lamini
kengaytirish va boshqa budjetdan tashqari mablag‘lar hisobiga texnologik
ta
ʼ
limni rivojlantirish bo‘yicha texnopark, forsayt, texnologiyalar transferi,
startap, akselerator markazlari tashkil etilmaganligi;
-
ta
ʼ
limning ishlab chiqarish korxonalari va ilmiy-tadqiqot tashkilotlari
bilan o‘zaro manfaatli hamkorligini yo‘lga qo‘yishda me
ʼ
yoriy-huquqiy
hujjatlarni eskirganligi hamda hamkorlik bo‘yicha ishlab chiqilgan
dasturlarda bosqichma-bosqich uzviylikni ta
ʼ
minlanmaganligi;
-
o‘quv dasturlarini takomillashtirish va zamonaviy pedagogik texnologiyalarni
joriyetish yuzasidan asoslangan tavsiyalarni ishlab chiqilmaganligi;
-
ta
ʼ
lim berishda qo‘llanilayotgan ta
ʼ
lim-tarbiya usullarining ta
ʼ
sirchanligini
oshirishga xizmat qiluvchi mexanizmlarning yo‘qligi;
-
hamkorlikning yangi shakllarini rivojlanmay qolayotganligi va qo‘shma
ta
ʼ
lim dasturlarining mavjud emasligi;
466
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
-
texnologik ta
ʼ
lim samaradorligini baholash va takomillashtirish bo‘yicha
ilg‘or xorijiy tajribalarni o‘rganish asosida ishlarni to‘laqonli yo‘lga
qo‘yilmaganligi.
Texnologik ta’lim konsepsiyasining asosiy maqsadi va rivojlanishining
ustuvor y
о
‘nalishlari.
Quyidagilar
texnologik
ta
ʼ
limni
rivojlantirishning
strategik
maqsadlari hisoblanadi:
texnologik ta
ʼ
limni mehnat bozori talablari asosida modernizatsiya qilish,
ijtimoiyiqtisodiy jihatdan barqaror rivojlantirish;
bitiruvchilarda texnik obyekt hamda texnologik jarayon davomida
bajariladigan operatsiyalar yuzasidan olgan bilim, ko‘nikma va malakalarini
mustaqil amaliy faoliyatda qo‘llash, kasb-hunar tanlash, milliy va
umuminsoniy qadriyatlar asosida ijtimoiy munosabatlarga kirisha olish,
mehnat bozorida zarur bo‘ladigan kompetensiyalarini shakllantirish;
texnologik savodxonlik, tanqidiy, kreativ va tizimli fikrlash, mustaqil
qaror qabul qila olish, o‘z intellektual qobiliyatlarini namoyon eta olish va
ma
ʼ
naviy barkamol shaxs sifatida shakllanishi uchun zarur shart-sharoit yaratish.
Texnologik ta
ʼ
limni rivojlantirish quyidagi vazifalarga asosan amalga
oshiriladi:
ta
ʼ
limning barcha bosqichlarida izchil texnologik ta
ʼ
limni o‘qitish tizimini
yaratish;
texnologik ta
ʼ
limning ilmiy metodik ta
ʼ
minotini rivojlantirish;
texnologik ta
ʼ
lim tizimining moddiy-texnik ta
ʼ
minotini mustahkamlash,
zamonaviy texnika va texnologiyalar bilan ta
ʼ
minlash bo‘yicha takliflar ishlab
chiqish;
texnologik ta
ʼ
lim jarayoniga raqamli texnologiyalar va zamonaviy
usullarni joriy etish orqali innovatsion infratuzilmasini shakllantirish;
texnologik ta
ʼ
lim tizimi maqomini uning fundamental bilimlarning
inson yaratuvchilik faoliyati bilan bog‘liqligini hamda atrof-muhit va umumiy
ta
ʼ
lim mazmuni o‘rtasidagi o‘zaro ta
ʼ
sirni ta
ʼ
minlashdagi asosiy roliga munosib
ravishda o‘zlashtirishga erishish;
maktabgacha, umumiy o‘rta, professional va oliy ta
ʼ
lim tizimlarida
o‘qitilayotgan texnologik ta
ʼ
lim jarayonini o‘zaro uzviyligini ta
ʼ
minlash;
fan doirasida o‘rgatiladigan va mamlakatimiz iqtisodiyoti uchun istiqbolli
deb
tanlangan kasblar hamda mutaxassislarni tayyorlashning tayanch bosqichi
sifatida xizmat qilishi;
kadrlarni tayyorlash, mavjud kadrlar ta
ʼ
minotini modernizatsiyalash va
insonpotensialidan samarali foydalanish;
malaka talablarini, shuningdek, yangilangan ta
ʼ
lim standartlarini joriy etish
uchunegallanadigan ko‘nikmalarni aniqlashning yangi usullarini joriy etish;
467
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
fanning mazmuni, o‘ziga xos xususiyatlari, malaka talablari va
shakllantiriladigan kompetensiyalardan kelib chiqqan holda baholash tizimini
ishlab chiqish;
ta
ʼ
limning barcha bosqichlarida fan bo‘yicha olimpiadani tashkil etish
nizomini ishlab chiqish va amaliyotga joriy qilish;
iqtidorli o‘quvchi-yoshlarni aniqlash, baholash va rag‘batlantirish
tizimini texnologiya, shu jumladan, dizayn, muhandislik, robototexnika,
elektronika, bolalar uchun ixtiro masalalarini yechish algoritmi kabi tanlov va
ko‘rgazmalarini tashkil etish;
intellektual salohiyatning mehnat bozoridagi o‘rni haqidagi madaniyatni
shakllantirish;
perspektiv
texnologik,
zamonaviy
standartlarga
mos
keluvchi,
yo‘nalishlarni tadqiq qilish va joriy etish;
o‘quvchilarda loyihalash va tadqiqot ishlari madaniyatini shakllantirish;
ta
ʼ
limning ilg‘or amaliyotini ommalashtirish va texnologik ta
ʼ
limni
o‘qitishning shakllari xilma-xilligini rag‘batlantirish;
amaliy jihatdan texnologiya sohasidagi bilim – texnologiyalar transferi bilan
bog‘liq, keng ma
ʼ
noda kelajak avlodni yuz berishi mumkin bo‘lgan texnologik
o‘zgarishlar bilan ishlashga tayyorlash.
Texnologik ta
ʼ
limning o‘quv-metodik ta
ʼ
minotini ishlab chiqishda
uzviylikni ta
ʼ
minlash
Texnologik ta
ʼ
limning o‘quv-metodik ta
ʼ
minotini rivojlantirish
bo‘yicha quyidagi tadbirlar amalga oshiriladi:
ilg‘or xorijiy tajribalar, xalqaro standartlar va milliy an
ʼ
analar
uyg‘unligida texnologik ta
ʼ
lim bo‘yicha davlat ta
ʼ
lim standartini ishlab chiqish;
texnologik ta
ʼ
lim bo‘yicha uzviylikni e
ʼ
tiborga olgan holda ta
ʼ
lim
bosqichlari uchun alohida tartibda bitiruvchilarga qo‘yiladigan malaka talablarini
ishlab chiqish;
texnologik ta
ʼ
lim tizimi o‘quv yuklamalarining minimal hajmi hamda
ularning
taqsimoti yuzasidan takliflar tayyorlash;
texnologik ta
ʼ
lim tizimi bo‘yicha o‘quv-metodik majmualarni (darslik,
mashq daftari, o‘qituvchi uchun metodik qo‘llanma, darsliklarning multimediali
ilovasi va boshqa) yangi avlodini bosqichma-bosqich ishlab chiqish;
texnologik ta
ʼ
lim tizimi mazmuni, o‘ziga xos xususiyatlari, malaka
talablari va shakllantiriladigan kompetensiyalardan kelib chiqqan holda
baholash tizimini ishlab chiqish;
xavfsizlik texnikasi qoidalari va sanitariya-gigiyena talablarini ishlab
chiqish.
Texnologik ta
ʼ
lim bo‘yicha o‘quv-metodik majmualarni ishlab chiqish
quyidagi prinsiplar asosida amalga oshiriladi:
468
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
o‘quv-metodik majmualar ta
ʼ
lim sohasidagi davlat siyosatining asosiy
prinsiplari asosida yaratilganligi;
o‘quvchi-yoshlarning aqliy va jismoniy imkoniyatlari, yoshi,
psixofiziologik
xususiyatlari, bilim darajasi, qiziqishlari, layoqatlari hisobga olinganligi;
o‘quvchi-yoshlarda vatanparvarlik va milliy g‘urur hissini
shakllantirishga qaratilganligi;
o‘quvchi-yoshlarda mustaqil ijodiy fikrlash, tashkilotchilik qobiliyati va
amaliy tajriba ko‘nikmalarini rivojlantirishga yo‘naltirilganligi.
O‘quv-metodik majmualarni ishlab chiqishga quyidagicha talablar
qo‘yiladi:
a) didaktik talablar:
• o‘quv materiallarining to‘liq o‘zlashtirilishini ta
ʼ
minlash;
• matnlar axborot berishga emas, balki o‘quv fanining mazmun-
mohiyatini tushuntirish maqsadlariga xizmat qilishi;
• qiziqarli, lo‘nda va hamma uchun qulay va tabaqalashtirilgan bo‘lishi;
• ilmiy dunyoqarashni shakllantirish, vatanparvarlik va millatlararo
totuvlik
talablariga javob berishi, aniq dalillarga asoslangan materiallardan tarkib
topishi;
• ta
ʼ
limning kundalik hayot va amaliyot o‘rtasidagi bog‘liqligini
ta
ʼ
minlashga, olingan bilimlarni amaliyotda qo‘llay olish layoqatlari
shakllantirilishiga, boshqa o‘quv fanlari bilan uzviy bog‘liqlikni ta
ʼ
minlashga
yo‘naltirilgan bo‘lishi;
• rasmlar ko‘rinishidagi illustratsiyalar: xaritalar, chizmalar, sxemalar,
jadvallar, diagrammalar va fotosuratlar bilan bezatilgan bo‘lishi;
• yangi tushunchalar, atamalar, qoidalar, formulalar, ta
ʼ
riflar va shu
kabilar lug‘at ko‘rinishida ifodalangan bo‘lishi lozim.
b) ilmiy-metodik talablar:
fan-texnikaning so‘nggi yutuqlarini o‘zida aks ettirishi;
• o‘quv fani mavzularining mazmunan yaxlitligi ta
ʼ
minlangan bo‘lishi;
• o‘quv fani mavzulari o‘zbek adabiy tili qoidalariga to‘liq rioya qilgan
holda oddiy va sodda, tushunarli va ravon tilda bayon qilinishi;
• mantiqiy ketma-ketlikka va izchillikka amal qilinishi;
• milliy g‘oya va O‘zbekiston xalqining mentalitetiga zid bo‘lmagan
tegishli illustratsiyalar bilan boyitilishi;
• savol va topshiriqlar aniq ifodalangan bo‘lishi;
• o‘quvchilarni fikrlashga, yozishga, tasvirlashga, chizma chizishga,
hisoblashga, amaliy ishlarni bajarishga, tajribalar o‘tkazishga o‘rgatishda
pedagogik texnologiyalardan foydalanish nazarda tutilgan bo‘lishi;
469
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
• bir tushunchaning ikki xil atama bilan ifodalanishiga, sanalarni
keltirishda mavhumlikka yo‘l qo‘yilmasligi;
• kasb-hunarga yo‘naltirishga oid matnlar va rasmlar, izohli lug‘at, texnik
ijodkorlik va mantiqiy tafakkurni o‘stirishga qaratilgan loyihalash hamda
modellashtirish yuzasidan topshiriqlarni qamrab olgan bo‘lishi lozim.
v) pedagogik-psixologik talablar:
• keng jamoatchilik tomonidan tan olingan ilmiy asoslangan
ma
ʼ
lumotlar,
o‘quvchilarning bilim darajalari, eslab qolish qobiliyatlari, tafakkuri hisobga
olingan holda voqea va hodisalarning mohiyatini anglashga hamda amaliy
qiziqishlarini rivojlantirishga, bilim olishga va amaliy faoliyat bilan
shug‘ullanishga bo‘lgan ehtiyojlarini to‘laqonli qondirishga yo‘naltirilgan
bo‘lishi;
• o‘quv fani mavzularining yosh va psixofiziologik xususiyatlariga mos
holda berilishi, ma
ʼ
lum faktlar, tushunchalar, qoidalar hamda fanlararo
bog‘liqlikni hisobga olgan holda tushunarli bayon qilinishi;
• o‘quvchilarning yangiliklarni qabul qilish qobiliyatlari, oldin olgan
bilimlarini o‘zlashtirganlik darajasi hisobga olingan bo‘lishi lozim.
g) estetik talablar:
• imkon darajasida yorqin, rangli, qiziqarli va chiroyli bo‘lishi;
• matnlar o‘quvchi-yoshlarga ma
ʼ
lum ijobiy hissiy ta
ʼ
sirlarni o‘tkazishi
va o‘quv faniga qiziqish uyg‘otishi;
• bo‘lim, bob, paragraf va mavzular matnlarining turli shakl va ranglar bilan
ajratilishi, mutanosibligi ta
ʼ
minlanishi;
• rasm va tasvirlar badiiy estetik talablarga javob berishi, aniq va tiniq
ifodalanishi lozim.
d) gigiyenik talablar:
• matn va illustratsiyalar sanitariya qoidalari, normalari va gigiyena
normativlariga mos bo‘lishi;
• harflarning kattaligi va qog‘ozning sifati (og‘irligi, qalinligi, oqligi va
shaffofligi) me
ʼ
yoriy hujjatlarda belgilangan talablarga mos bo‘lishi lozim.
Texnologik ta
ʼ
lim tizimining moddiy-texnik ta
ʼ
minotini (moddiy-
texnik bazasini) mustahkamlash bo‘yicha quyidagi tadbirlar amalga
oshiriladi:
Maktabgacha ta
ʼ
lim tizimida.
Maktabgacha yoshdagi bolalarni maktab ta
ʼ
limiga tayyorlash, jumladan,
maktabda “Texnologiya” fanida zarur bo‘ladigan bilim va ko‘nikmalarni
maktabgacha ta
ʼ
lim tashkilotlarida o‘tiladigan tasviriy faoliyat mashg‘ulotlari,
ya
ʼ
ni “Rasm chizish”, “Applikatsiya”, “Konstruksiyalar tuzish va qo‘l mehnati”,
“Plastilin va loydan yasash” faoliyatlarida shakllantiradi.
Ushbu bilim va ko‘nikmalarni samarali shakllantirish uchun quyidagilarni
470
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
mustahkamlash zarur:
O‘quv-metodik hamda didaktik materiallar, rivojlantiruvchi o‘yinlar va
o‘yinchoqlar, mebel, kompyuter texnikasi, o‘quv uskunalar bilan jihozlash;
maktabgacha ta
ʼ
lim sohasiga xususiy sektorning jalb qilinishi, uning
ijtimoiy
javobgarligini oshirilishi, moliyalashtirish manbalarining kengaytirilishi va
maktabgacha ta
ʼ
lim xizmatlari turlarining ko‘payishi;
maktabgacha ta
ʼ
lim tizimini rivojlantirishda moliyalashtirishni zaruriy
darajada
amalga oshirilishi, maktabgacha ta
ʼ
lim xizmatlarini ko‘rsatishda budjet
mablag‘laridan foydalanish samaradorligini oshirish.
Maktabgacha ta
ʼ
lim tashkilotining moddiy-texnik bazasini mustahkamlash.
Umumiy o‘rta ta
ʼ
lim tizimida.
“Zamonaviy maktab” davlat dasturi doirasida umumiy o‘rta ta
ʼ
lim
maktablari uchun xalqaro tajribalarni hisobga olgan holda yangi turdagi
zamonaviy o‘quv ishlab chiqarish ustaxonalarini barpo etish va muqaddam
qurilgan o‘quv ishlab chiqarish ustaxonalarini zamonaviy maktab namunasiga
moslashtirishni ta
ʼ
minlash;
o‘quv ishlab chiqarish ustaxonalarini zamonaviy mebel, jihozlar, asbob-
uskuna va moslamalar, o‘quv-uslubiy materiallar, kompyuter, interaktiv doska,
planshet va multimedia texnikalari, internet, videokuzatuv tizimlari bilan
jihozlashni ta
ʼ
minlash, ularning o‘z vaqtida yangilab borish choralarini ko‘rish;
o‘quv ishlab chiqarish ustaxonalarini jihozlanish darajasini xalqaro
standartlarga javob beradigan o‘quv uskunalari (asbob-uskuna va moslamalar,
zamonaviy stanoklar) bilan ta
ʼ
minlash;
o‘quv ishlab chiqarish ustaxonalarida o‘tkaziladigan amaliy
mashg‘ulotlar
uchun kerakli xomashyo materiallarini davlat budjeti, homiy tashkilotlar
va ta
ʼ
lim muassasasining budjetdan tashqari mablag‘lari hisobidan ta
ʼ
minlash
bo‘yicha takliflar ishlab chiqish;
davr talabi hamda o‘quvchilarning qiziqishlarini hisobga olgan holda
dolzarb kasblarning birlamchi asoslarini o‘rgatish uchun to‘garaklar, shu
jumladan, robototexnika, dasturlash bo‘yicha yo‘nalishlari moddiy-texnik
ta
ʼ
minotini mustahkamlash;
o‘quv ishlab chiqarish ustaxonalarini moddiy-texnik ta
ʼ
minoti va xomashyo
bazasidan oqilona foydalanish va asrab-avaylash;
xavfsizlik texnikasi qoidalari va sanitariya-gigiyena talablariga rioya
qilgan holda foydalanish.
Professional ta
ʼ
lim tizimida.
Professional ta
ʼ
lim muassasalarida kasb va mutaxassisliklarning
xususiyatlaridan kelib chiqib texnologik ta
ʼ
limga tegishli bilim, ko‘nikma va
471
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
malakalarning qo‘llanilishi natijasida nazariy va amaliy mashg‘ulotlarining sifatli
o‘qitilishini ta
ʼ
minlashda quyidagi jihatlar muhim o‘rin egallaydi:
profession al ta
ʼ
lim muassasalarida kasb-hunar egallash mazmun
mohiyatiga
tegishli, kasb va mutaxassisliklar xususiyatidan kelib chiqqan holda maxsus
fan xona -larini tashkil etish;
o‘quv xonasini o‘quvchilarning yoshiga, o‘zlashtirish darajalarini
inobatga olgan holda kasb-hunar sirlarini o‘rganishda oddiydan murakkabga
qarab yo‘naltirilgan o‘quv metodik, ko‘rgazmali vositalar, virtual stendlar,
kasbga oid turli maketlar majmualari ta
ʼ
minotini yaratish;
o‘quvchilar tomonidan o‘tkaziladigan amaliy mashg‘ulotlar uchun
xomashyo
materiallari bilan ta
ʼ
minlangan bo‘lishi;
o‘quvchilar uchun kasb-hunarlarni mukammal o‘rganib borishlari uchun
mustaqil ravishda shug‘ullanishlarida amaliy mashg‘ulotlar topshiriqlar bazasini
mavjud bo‘lishi;
professional ta
ʼ
lim muassasalarida turdosh kasblar (bir nechta o‘xshash
kasblar) bo‘yicha maxsus o‘quv ustaxonasini tashkil etish;
o‘quv ustaxonasi zamonaviy o‘quv jihozlari, animatsion o‘quv
materiallari bilan ta
ʼ
minlangan bo‘lishi;
o‘quvchilarning o‘zlari egallaydigan kasblariga bo‘lgan qiziqish va
ko‘nikmalarini yana-da oshirish maqsadida, o‘quvchilar tomonidan texnologik
ta
ʼ
limning amaliy mashg‘ulotlari vaqtida tayyorlanadigan mahsulotlarni
sifatiga mos ravishda sotishni yo‘lga qo‘yish va shu orqali ta
ʼ
lim muassasasiga
budjetdan tashqari mablag‘lar topishni rivojlantirish hamda o‘quvchilar mehnatini
rag‘batlantirish mexanizmlarini joriy etish;
ta
ʼ
lim turlari bo‘yicha texnologik ta
ʼ
limni o‘qitishda uzluksizligi
ta
ʼ
minlangan yagona ta
ʼ
lim dasturini joriy etish;
xorijiy ta
ʼ
lim muassasalari bilan pedagogik tajriba almashish tizimini
yo‘lga qo‘yishda zamonaviy kompyuter texnikalari va internet tarmog‘ining
uzluksiz ishlashini ta
ʼ
minlash;
o‘quvchi yoshlarni amaliy mashg‘ulotlar davrida texnika xavfsizligi
qoidalariga amal qilish tartiblari bo‘yicha ko‘rgazmali vositalar bilan ta
ʼ
minlash;
professional ta
ʼ
lim muassasalari o‘quvchilari uchun kasbga oid o‘quv
adabiyotlaridan erkin foydalanishlarini ta
ʼ
minlash uchun elektron kutubxona
platformasini joriy etish.
Oliy ta
ʼ
lim tizimida.
Jahon oliy ta
ʼ
lim tizimidagi texnologik ta
ʼ
lim yo‘nalishiga oid yetuk
zamonaviy kadrlar tayyorlash davlat dasturi doirasida umumiy o‘rta ta
ʼ
lim
maktablari uchun xalqaro tajribalarni hisobga olgan holda malakali
mutaxassislar tayyorlashda yangi turdagi zamonaviy o‘quv ishlab chiqarish
472
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
ustaxonalarini barpo etish, maxsus jihozlangan texnoparklar qurish va muqaddam
qurilgan o‘quv ishlab chiqarish ustaxonalarini zamonaviy xorijiy tajribalar
asosida jahon standartlariga moslashtirish;
o‘quv ishlab chiqarish ustaxonalari hamda amaliy (ustaxona) xonalarini
zamonaviy mebel, jihozlar, asbob-uskuna va moslamalar, o‘quv-uslubiy
materiallar, ustaxona jihozlari, kompyuter, interaktiv doska, planshet hamda
multimedia texnikalari, internet, videokuzatuv tizimlari, masofaviy o‘qitish
jihozlari, 3D printer bilan ta
ʼ
minlash, ularning o‘z vaqtida yangilab borish
choralarini ko‘rish;
o‘quv ishlab chiqarish ustaxonalarini xonalari, maxsus fanlarni o‘qitish
uchun texnoparklar qurish, ilmiy tadqiqot va laboratoriya tajribalarini
o‘tkazish obyektlarni yaratish jihozlanish darajasini xalqaro standartlarga javob
beradigan o‘quv uskunalari (asbob-uskuna va moslamalar, zamonaviy stanoklar)
bilan ta
ʼ
minlash;
masofadan turib foydalanish imkonini beruvchi elektron kutubxona
tizimini keng joriy etish, talabalarning oliy ta
ʼ
lim muassasasida o‘qishni
tamomlaganlaridan so‘ng kutubxona fondi, axborot bazalaridan foydalanishini
yo‘lga qo‘yish orqali ularning kasbiy malakasini uzluksiz oshirib borish
imkoniyatlarini kengaytirish;
“Energiya
tejovchi
texnologiyalar,
nazorat-o‘lchov
va
avtomatlashtirilgan tizimlar”, “Robototexnika va mexatronika” hamda “Oziq-
ovqat mahsulotlari va texnologiyasi” yo‘nalishlari bo‘yicha ilmiy-tadqiqot
laboratoriyasini tashkil etish;
oliy ta
ʼ
lim muassasalarini zamonaviy dasturiy mahsulotlar bilan ta
ʼ
minlash,
o‘quv va ilmiy jarayonlarni o‘quv va laboratoriya uskunalari, shuningdek,
laboratoriya materiallari (reaktivlar, kimyoviy idish, butlovchi, biologik
materiallar va boshqa obyektlar) bilan muntazam ravishda zarur miqdorlarda
ta
ʼ
minlab borishning samarali mexanizmlarini yaratish;
kutubxona, o‘quv ustaxonalari, laboratoriyalar infratuzilma obyektlariga
nisbatan o‘sib borayotgan ehtiyojni o‘z vaqtida ta
ʼ
minlash va zamon talablari
asosida ularning moddiy-texnik bazasini mustahkamlash;
innovatsion kutubxonalarni tashkil etish, ulardagi kitob fondini yangi
avlod o‘quv adabiyotlari bilan muntazam boyitish;
oliy ta
ʼ
lim muassasalarini yuqori tezlikdagi internet bilan uzluksiz
ta
ʼ
minlash,
talabalarning
mustaqil
ta
ʼ
lim
olishi
uchun
infratuzilma
imkoniyatlarini kengaytirish;
talabalar, o‘qituvchilar va yosh tadqiqotchilarning elektron ta
ʼ
lim
resurslari, zamonaviy ilmiy adabiyotlarning elektron kataloglari va ma
ʼ
lumotlar
bazalaridan bepul foydalanish imkoniyatlarini kengaytirish .
ADABIYOTLAR
473
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
1.Sh.Mirziyoyev. 2017—2021 yillarda O‘zbekistonni rivojlantirishning
beshta ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha harakat strategiyasi. 7 yanvar 2017 yil.
2. Sh.Mirziyoyev. Tanqidiy taxlil, qat’iy tartib – intizom va shaxsiy
javobgarlik – har bir raxbar faoliyatining kundalik qoidasi bo‘lishi kerak.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2016 yil yakunlari va 2017 yil
istiqbollariga bag‘ishlangan majlisdagi O‘zbekiston republikasi prezidentining
nutqi. // Xalq so‘zi gazetasi. 2017 yil 16 yanvar,
№
11.
1.O.Qo‘ysinov, A.Nosirov .Texnologiyafani bo‘yicha “O‘zbekiston
Respublikasi uzluksiz ta’lim milliy o‘quv dasturlari” Toshkent -2021y
2.S.X.Abdullayev,
X.M.Akramov,
I.T.Uluhanov,
A.M.Matkarimov.“Texnologiya ta’limi metodikasi”. Darslik. Toshkent. 2022. -
365 b.
3.Muslimov N.A. Bo‘lajak kasb ta’limi o‘qituvchisini
kasbiyshakllantirish. - T.: Fan. 2004. - 124 b.
4.
Abdugaffor Khurmamatov, Abdurahim Matkarimov, Alisher Auesbaev,
Usnatdin Utegenov
Results Of Experiments On Studying The Composition And
Purification Of Technical Water Of Oil And Gas Processing Plant //
Processes of
Petrochemistry and Oil Refining 2023
.-
№
4
5. Ulukhanov I.T., Khusainova G.A., Ubaydullaev S.K. Pedagogical
conditions for the formation of creative competence of students. web of scientist:
international scientific research journal. ISSN: 2776-0979.Voliume 3, Issue 5,
May. 2022. Impact factor(2022):7,565.
6.
А
.
Маткаримов
Применение
технологии
проблемного
обучения
в
преподавании
основ
безопасности
жизнедеятельности
.
Проблемы
науки
2017
.-
№
7 (20)
7. Ulukhanov I.T., Khusainova G.A., Ubaydullaev S.K. O’quvchilarning
kreativ kompetentlikini shakllantirish mezonlari. scentific journal of scientific
progress. VOLUME 2
ǀ
ISSUE 8
ǀ
2021 ISSN: 2181-1601. 814-828 b.
8.
А
.
Маткаримов
Измерение
и
контроль
вибраций
при
производственном
процессе
.
Достижения
науки
и
образования
2017.
-
№
5
(18)
9. I.T.Uluxanov(NamDU, S.Ubaydullaev(AnDU). Texnologiya darslarida
nazorat-o’lchov asboblaridan foydalanishning amaliy ahamiyati. “Innovatsion
g’oyalar, ishlanmalar amaliyotga, muammolar va yechimlar”. Xalqaro ilmiy-
amaliy anjuman materiallari. Andijon. 2020. 27 may.
10
.
I.T.Uluxanov, A.Zuparov(AnDU). Ta’lim jarayonida mul’timedia
texnologiyalaridan foydalanish. “Umumiy o’rta ta’lim maktablarida texnologiya
fanini o’qitishning muammolari va yechimlari” mavzusida respublika miqyosida
ilmiy-texnikaviy konferentsiya. Qo’qon. 2020 yil 18 noyabr. 276-278.
474
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
11.I.T.Uluxanov, G.Xusayinova, M.Turg’unpo’latov. Moylovchi materiallar
va ulardan samarali foydalanish usullari. O’zbekistonda fanlararo innovatsiyalar
va ilmiy tadqiqotlar. 2021 yil. 3-son. 386-389.
12.
А
.
Маткаримов
Проблема
охраны
труда
и
промышленная
безопасность
на
опасных
производственных
объектах
.
Достижения
науки
и
образования
2017.
-
№
6 (19)
13. I.T.Uluxanov, G.Xusayinova, Z.Quvvatova. Texnik fanlarni asoslarini
o’rganishda ekologik masalalar yechimi. O’zbekistonda fanlararo innovatsiyalar
va ilmiy tadqiqotlar. 2021 yil. 3-son. 394-398.
