445
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
MUSTAQIL TA’LIMNI TASHKIL ETISH ORQALI BO’LAJAK FIZIKA
FANI O’QITUVCHILARINI KASBIY KOMPETENSIYASINI
RIVOJLANTIRISH
Po’latova Nozimaxon Sobidxon qizi
NamDU tayanch doktoranti
Annotatsiya:
Ushbu ishda oliy ta’lim talabalari uchun
fi
zikadan mustaqil ish
turlari, bajarish usuli haqida so'z boradi.Talabalarga mustaqil o'quv va bilim
faoliyatini amalga oshirish davomida ularning kasbiy kompetensiyasini
rivojlantirishi yoritib berilgan
Kalit so'zlar:
mustaqil ish, ta'lim , kompetensiya ,kasbiy kompetensiya,fizika,
fizika o’qitish, mustaqil ta’lim
Аннотация
:
В
данной
работе
рассматриваются
виды
самостоятельной
работы
по
физике
для
студентов
высших
учебных
заведений
и
методика
ее
выполнения
,
разъясняется
студентам
развитие
их
профессиональной
компетентности
в
ходе
осуществления
самостоятельной
учебно
-
познавательной
деятельности
.
Ключевые
слова
:
самостоятельная
работа
,
образование
,
компетентность
,
профессиональная
компетентность
,
физика
,
преподавание
физики
,
самостоятельное
обучение
Abstract:
This work discusses the types of independent work in physics for
higher education students, their methods of implementation. Students are given
information on the development of their professional competence during the
implementation of independent educational and cognitive activities.
Keywords:
independent work, education, competence, professional
competence, physics, physics teaching, independent education
Fizikani o'qitishda asosiy muammolardan biri bu murakkab
fi
zik hodisalar
va jarayonlarni o'quvchilar ongiga singdirish qobiliyatidir. Ko'pgina jismoniy
jarayonlarni o'quvchi faqat ularni ongida tasavvur qilish orqali tushunishi
mumkin. Talaba ongida to'g'ri va aniq tasvirni yaratish qobiliyati o'qituvchining
mahoratiga, shuningdek talaba mustaqil o'rganish uchun foydalanadigan o'quv
qo'llanma mualli
fi
ning uslubi va mahoratiga bog'liq.
Oliy ta'lim muassasalarida mustaqil ishlash o'quv jarayonida
o'quvchilarning mustaqil faoliyatini tashkil etish va boshqarish, zarur bilim,
ko'nikma va malakalarni egallash, o'z-o'zini anglashning noyob vositasidir.
Mustaqil ish ta'lim muvaffaqiyatining asosiy ko'rsatkichi bo'lib, u o'quv jarayonida
ham, o'qitish natijalarida ham muhim ko'rsatkichdir. " Mustaqil ish"
tushunchasining o'zi tushuncha va yo'nalishlarning keng doirasini nazarda tutadi.
Mustaqil ish, qoida tariqasida, o'qituvchi tomonidan auditoriyada batafsil
taqdim etilgan materiallar asosida va batafsil namoyish etilgan metodikadan
foydalangan holda uy vazifasining yozma, og'zaki va eksperimental versiyasini
tayyorlash jarayonidir [2].
446
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
Mustaqil ishning asosiy maqsadi-sinf darslarida olingan bilimlarni
kengaytirish va chuqurlashtirish: juda iqtidorli o'quvchilarning individual
qobiliyatlarini aniqlash va rivojlantirish.
K. D. Ushinskiy o'quv jarayonida talabalarning mustaqilligini
shakllantirish zarurligi haqida shunday yozgan edi: "o'quvchiga nafaqat ma'lum
bilimlarni etkazish, balki uni mustaqil ravishda rivojlantirish, o'qituvchisiz
yangi bilimlarni olish istagi va qobiliyatini shakllantirish, nafaqat kitoblardan,
balki hayotdan ham foydali bilimlar uning atro
fi
dagi voqealar va voqealar
qabul qilish mahoratini shakllantira olish kerak. Shuning uchun oliy ta'limining
eng muhim vazifalaridan biri aqliy salohiyatga ega o'quvchilarni atrofdagi voqea
va hodisalardan foydali ma'lumotlarni olish orqali mustaqil
fi
krlash va bilimlarini
oshirishga o'rgatishdir". Talabalar mustaqil ishlash ko'nikmalari va malakalariga
ega bo'lishlari bilan vazifalar mazmuni tobora murakkablashib boradi, talabalar
mustaqil faoliyatini faollashtirishga da'vat etiladi. N. A. Loshkarevaning so'zlariga
ko'ra, " tabiiy fanlar bo'yicha mustaqil ish o'qitish mazmunini oshirishi va
o'quvchilarning fan bo'yicha chuqur bilimlarini oshirishi kerak"[1]
Rekonstruktiv-o'zgaruvchan turdagi mustaqil ish , ilgari olingan bilimlar va
o'qituvchi tomonidan berilgan umumiy g'oyaga asoslanib, muammoni mustaqil
ravishda hal qilishning aniq usullarini topishga imkon beradi . Mustaqil ishning
bu turi talabalarni o'z bilimlarini tipik vaziyatlarga mazmunli o'tkazishga,
voqealar, hodisalar va faktlarni tahlil qilishga, kognitiv faoliyatning texnikasi va
usullarini shakllantirishga, ularning ichki motivatsiyasini rivojlantirishga hissa
qo'shishga o'rgatish uchun sharoit yaratadi. Ushbu turdagi mustaqil ish
talabaning keyingi ijodiy faoliyati uchun asos bo'lib xizmat qiladi.
Mustaqil ish o'quv jarayonining muhim tarkibiy qismidir. Uni o'qituvchining
bevosita yoki bilvosita rahbarligi ostida olib boriladigan faoliyatni tashkil etish
shakli sifatida ko'rib chiqish tavsiya etiladi . Mustaqil ish paytida talabalar
bilim, ko'nikma va shaxsiy fazilatlarni rivojlantirish uchun turli vazifalarni asosan
yoki to'liq mustaqil ravishda bajaradilar[4].
Mustaqillikning rivojlanishi talabalarning ta'lim faoliyati bilan uzviy
bog'liqdir. Talabalarning mustaqil ishlaridan maqbul foydalanish
fi
zika darsida
umumiy akademik bilim va ko'nikmalarni muvaffaqiyatli shakllantirishga va
ijodiy shaxsni tarbiyalashga yordam beradi. Mustaqil ishlarning har xil
turlaridan foydalanish o'qituvchiga talabaning bilim darajasini oshirishga yordam
beradi, talabaning bilimini yangi materialni o'rganishda ham, o'rganilgan narsalarni
mustahkamlashda ham faollashtiradi.
Fizika fanini o‘qitish jarayonida o‘quvchilarda nazariy xulosalar va
umumlashmalar asosida nazariy va amaliy tafakkurni tarbiyalash va rivojlantirish
zarur. Talabalardan o'quv jarayonining yuqoridagi barcha bosqichlarini mustaqil
bajarishni talab qilish mumkin emas, lekin fizika tarixidan faktlar misolida, ilmiy
testlar tuzilishini ochib, olimlar u yoki bu narsaga qanday kelganligini ko'rsatish
kerak. nazariy eksperimental kashfiyot, masalan, Nyutonning butun olam tortishish
qonunini o
ʻ
rganishda muhokama qilish mantiqi qanday edi, nima uchun aynan shu
davrda aynan Nyuton ilmiy tafakkurni rivojlantirishning birinchi yo
ʻ
li bo
ʻ
lgan
447
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
ushbu muammoni hal qilish bilan shug
ʻ
ullangan. Mustaqil ishni tashkil etishda:
Birinchi yo‘l – o‘quvchilarni masalalar yechish, gipoteza tuzish, masalalar
yechish yo‘llarini topish, test rejasini ishlab chiqish va test metodikasini ishlab
chiqishga jalb qilish.
Ikkinchi yo'l - sabab-oqibat munosabatlarini aniqlashga, tananing kuzatilgan
hodisalari va xususiyatlarini tushuntirishga, ideal modellar bilan ishlashga jalb
qilish;
Uchinchi yo'l - induksiya va deduksiya orqali xulosa chiqarish.
Fizikani o'rganishda induksiya usuli ko'proq qo'llaniladi. Shu bilan birga,
o'quvchilarni deduksiya usulidan foydalangan holda xulosa chiqarishga
bosqichma-bosqich jalb qilish kerak. Ijodiy faoliyat - mustaqil faoliyatning eng
yuqori darajasi. Ijodiy faoliyatni shakllantirish va rivojlantirish uchun ijodiy
qobiliyatlarni rivojlantirish kerak. Ijodkorlik inson faoliyati va mustaqilligining
oliy shaklidir. Ijodiy qobiliyatlar - bu yaratish, yangilik ehtiyoji va imkoniyatlarini
tushunish va shakllantirish qobiliyatidir.
Mustaqil ishni taskil etish talabalarda bir qator kompetensiyalarni
shakllantirishda ulkan yordam berishi yuqoridagilardan ko’rinib turibdi.
Masalan: O'quv va kognitiv kompetentsiya (O’KK) - umumiy ta'lim
qobiliyatlari va ko'nikmalarini o'zlashtirish (tadqiqot o'tkazish, qisqa yozuvlar
yozish, formulalardan foydalanish, hisob-kitoblarni amalga oshirish, kuzatuvlar va
tajribalar asosida xulosalar chiqarish, ob'ektlar, hodisalar, jarayonlarning tavsifini
berish, o'lchash ko'nikmalarini o'zlashtirish). Ushbu kompetentsiya quyidagilar
orqali amalga oshiriladi : eksperimentning o'zi – unda talabalar amaliy tadqiqotlar
olib borishlari, eksperimental ma'lumotlarni olishlari va kerakli miqdorlarning
qiymatlarini hisoblashlari, olingan ma'lumotlar, kuzatuvlar va tajribalar asosida ish
bo'yicha xulosalar chiqarishlari kerak; nazariy va ma'lumotnoma materiallari bilan
ishlash, kerakli ma'lumotlarni topish uchun ma'lumotnomalardan foydalanish
qobiliyati ma'lumotlar, kirish va chiqish nazoratini amalga oshirish [3].
Axborot kompetentsiyasi (AK) - kerakli ma'lumotlarni mustaqil ravishda
tanlash, qayta ishlash va uzatish ko'nikmalarini o'zlashtirish: haqiqiy eksperimental
qurilmalar, jismoniy ob'ektlarning kompyuter modellari bilan ishlash, ob'ektlar,
hodisalar va jarayonlarning xususiyatlarini ular asosida o'rganish, olingan
ma'lumotlarni turli shakllarda taqdim etish , jadval, grafik, talabaning axborot bilan
ishlash ko'nikmalarini shakllantirish, fizika ba'zi bir jarayonlarni kuzatish.
Shaxsiy o'zini o'zi takomillashtirish vakolati - dunyoni tushunish uchun
fizikadan asosiy va chuqur ta'lim darajasini o'zlashtirish, o'z qiymat yo'nalishlari va
dunyoqarash tizimini shakllantirish, ularni himoya qilish va rivojlantirish qobiliyati
va istagi, faollik, mustaqillik, mas'uliyat, aqliy va ijodiy qobiliyatlarni
rivojlantirish.
448
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
Mustaqil ta’lim shunga o’xshash bir necha kompetensiyalarni rivojlantirishda
samara beradi va bo’lajak fizika fani o’qituvchisining dars jarayonini sifatli tashkil
etishga yordam beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. S.T Shermetova . Principles of organizing independent education
in
physics
in
general
secondary
educations
.
https://doi.org/10.5281/zenodo.7785683
2.
Э
.
З
.
Имамов
,
Х
.
Н
.
Каримов
, C.C.
Халилов
,
А
.
Э
.
Имамов
//
Будущее
за
обучением
с
активным
процессом
самообразования
студентов
// “Science and
innovation”
international scientific journal. (ISSN: 2181-3337) 2022.
№
5.-
С
. 479-482.
URL:
//cyberleninka.ru/article/n/buduschee-za-obucheniem-s-aktivnym-
protsessomsamoobrazovaniya-studentov/viewer
3. N.S.Po’latova. Bo‘lajak fizika fani o‘qituvchilarining pedagogik
kompetensiyasini rivojlantirsh .
https://doi.org/10.5281/zenodo.10993090
4. Sh.Q.Muhitdinova. The importance of it technology in organizing self-
education of students through project activities
