402
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
MAKTABLARDA INKLYUZIV TA’LIMNI BOSHQARISH
MASALALARI
M
о
‘min
о
v
а
Mux
а
yy
о
Usm
а
n
о
vn
а
N
а
m
а
ng
а
n d
а
vl
а
t universiteti tadqiqotchisi
Annotatsiya:
maqolada alohida ta’lim ehtiyojlari bo‘lgan bolalarga ta’lim
berishga oid normativ huquqiy xujjatlar; inkluziv ta’lim davlat siyosati bo
ʻ
lib,
nogiron va sog
ʻ
lom bolalar o
ʻ
rtasidagi to
ʻ
siqlarni bartaraf etish, inklyuziv
ta’limga
muhtoj
bolalarni
rivojlanishidagi
nuqsonlari
yoki
iqtisodiy
qiyinchiliklaridan qat’i nazar, ijtimoiy hayotga moslashtirishga yo
ʻ
naltirilgan
umumta’lim jarayoniga qo
ʻ
shishni ifodalovchi ta’lim tizimi ekanligi; maktabda
inklyuziv ta’lim tizimini to‘g‘ri tashkil etish hamda boshqarish masalalaridagi
muammolar; mavjud muammolarni bartaraf etish uchun aniq ko‘rsatmalar bayon
etilgan.
Kalit so‘zlar:
inklyuziv ta’lim, maqsad va vazifalar, integratsiya, resurs,
malakani oshirish, o‘quv dasturi va pedagogik moslashuv.
Аннотация
:
статья
содержит
нормативные
правовые
акты
,
касающиеся
образования
детей
с
особыми
образовательными
потребностями
;
что
инклюзивное
образование
-
это
государственная
политика
,
представляющая
собой
систему
образования
,
направленную
на
устранение
барьеров
между
инвалидами
и
здоровыми
детьми
,
интеграцию
детей
,
нуждающихся
в
инклюзивном
образовании
,
в
общеобразовательный
процесс
,
направленный
на
адаптацию
их
к
социальной
жизни
,
независимо
от
их
недостатков
в
развитии
или
экономических
трудностей
;
проблемы
в
вопросах
управления
;
изложены
конкретные
инструкции
по
устранению
существующих
проблем
.
Ключевые
слова
:
инклюзивное
образование
,
цели
и
задачи
,
интеграция
,
ресурсы
,
развитие
навыков
,
учебная
программа
и
педагогическая
адаптация
.
Abstract:
the article contains normative legal documents on the education
of children with special educational needs; inclusive education is a public policy
that represents the elimination of barriers between disabled and healthy children,
the inclusion of children in need of inclusive education in a universal educational
process aimed at adapting to social life, regardless of their defects or economic
difficulties in the development of children; specific guidelines are outlined to
eliminate existing problems.
Keywords:
inclusive education, goals and objectives, integration, resource,
qualification, curriculum and pedagogical adaptation.
Kirish
Milliy tiklanishdan milliy yuksalish sari odimlayotgan Yangi O‘zbekiston
uchun – boshqaruv tizimini tubdan takomillashtirish, rahbar (yosh) kadrlarni
tanlash, o‘qitish, qayta tayyorlash, malakasini oshirish va ularning bilim
saviyalarini yanada yuqori bo‘lishi bilan bog‘liq shart-sharoitlarni yaratish
masalasi taraqqiyotning muhim omiliga aylanib bormoqda. Prezident Sh.
Mirziyoyevning Oliy Majlisga Murojaatnomalari, asarlari mazmunini tashkil
403
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
qiluvchi konseptual g‘oyalar, Oliy Majlisning Qonunchilik palatasi hamda Senat
fraksiyalarida, Hukumat doirasida qabul qilinayotgan qarorlar ham bu masalani
hozirgi kunning nechog‘lik darajadagi dolzarb muammosi ekanligini
ko‘rsatmoqda.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 1-dekabrdagi PF-5270-
son “Nogironligi bo‘lgan shaxslarni davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash tizimini
tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”, 2019-yil 29-apreldagi PF-
5712-son “Xalq ta’limi tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasi
to‘g‘risida”, 2020-yil 6-noyabrdagi PF-6108-son “O‘zbekistonning yangi
taraqqiyot davrida ta’lim-tarbiya va ilm-fan sohalarini rivojlantirish chora-
tadbirlari to‘g‘risida”gi, 2022-yil 28-yanvardagi PF-60-son “2022-2026-yillarga
mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida”,
farmonlari, 2020-yil 13-oktabrdagi PQ–4860-son “Alohida ta’lim ehtiyojlari
bo‘lgan bolalarga ta’lim-tarbiya berish tizimini yanada takomillashtirish chora-
tadbirlari
to‘g‘risida”gi
qarori,
O‘zbekiston
Respublikasi
Vazirlar
Mahkamasining 2021-yil 12-oktabrdagi 638-son “Alohida ta’lim ehtiyojlari
bo‘lgan bolalarga ta’lim berishga oid normativ huquqiy xujjatlarni tasdiqlash
to‘g‘risida”gi qarori va boshqa xujjatlarda kadrlar masalasi, ta’lim mazmunini
modernizatsiyalash, jarayonni metodik va didaktik ta’minlash vazifalari belgilab
berilgan.
Asosiy qism.
Inklyuziv ta’lim – o
ʻ
quvchilarning imkoniyatlari, individual-psixologik,
jismoniy nuqson va o
ʻ
zlashtirish xususiyatlarini hisobga olgan holda tashkil
etiladigan ta’lim jarayonidir.
Shuningdek, inkluziv ta’lim davlat siyosati bo
ʻ
lib, nogiron va sog
ʻ
lom
bolalar o
ʻ
rtasidagi to
ʻ
siqlarni bartaraf etish, inklyuziv ta’limga muhtoj bolalarni
rivojlanishidagi nuqsonlari yoki iqtisodiy qiyinchiliklaridan qat’i nazar, ijtimoiy
hayotga moslashtirishga yo
ʻ
naltirilgan umumta’lim jarayoniga qo
ʻ
shishni
ifodalovchi ta’lim tizimidir.
Inklyuziv ta’lim jismoniy va psixik imkoniyatlari cheklangan o
ʻ
quvchilarni
sog
ʻ
lom o
ʻ
quvchilar bilan birgalikda o
ʻ
qitishni anglatadi. Inklyuziv ta’lim bir
qator muhim tamoyillarga tayanilgan holda amalga oshiriladi. Jumladan, inson
qadri uning layoqatlari va yutuqlariga bog
ʻ
liq emasligi prinsipi; har bir shaxsning
his qilish va o
ʻ
ylash layoqatiga egaligi prinsipi; har bir shaxsning muloqot qilish
va tinglash huquqiga egaligi prinsipi; har bir shaxsning bir-biriga kerakliligi
prinsipi; shaxsga yo
ʻ
naltirilgan ta’lim jarayonining aniq hamkorlik asosida
amalga oshirilishi prinsipi; har bir o
ʻ
quvchining o
ʻ
z tengdoshlarining qo
ʻ
llab-
quvvatlovi va do
ʻ
stona munosabatlariga ehtiyojmandligi prinsipi; turli-tumanlik
o
ʻ
quvchi hayotining barcha jabhalarini rivojlantirishni ta’minlashi zarurligi
prinsipi kabilar.
Inklyuziv ta’limning maqsadi - alohida ta’lim ehtiyojlari bo
ʻ
lgan o
ʻ
quvchilar
uchun maktabda maxsus vosita va metodlarni qo
ʻ
llash orqali maxsus pedagoglarni
jalb etgan holda to
ʻ
siqsiz moslashtirilgan ta’lim muhitini yaratish, ularning
404
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
jamiyatga samarali moslashuvi hamda to
ʻ
laqonli uyg
ʻ
unlashuviga xizmat
qiladigan sifatli ta’lim berishni ta’minlashdan iborat.
Inklyuziv ta’limning vazifalari quyidagilardan iborat:
-
rivojlanishning turli imkoniyatlariga ega bo
ʻ
lgan o
ʻ
quvchilar uchun har
qanday kamsitilishni istisno qiladigan, barcha bolalarga teng munosabatda bo
ʻ
lishni
ta’minlaydigan yagona moslashtirilgan ijtimoiy muhitni yaratish;
-
jamoatchilik hamda ta’lim jarayonining barcha ishtirokchilarida
alohida ta’lim ehtiyojlari bo
ʻ
lgan o
ʻ
quvchilar muammolariga nisbatan bag
ʻ
rikenglik
munosabatini shakllantirish;
-
ta’lim jarayonida sog
ʻ
lom bolalar bilan bir qatorda alohida ta’lim
ehtiyojlari bo
ʻ
lgan bolalarning aqliy va ijtimoiy salohiyatlarini rivojlantirish;
-
barcha o
ʻ
quvchilar uchun davlat ta’lim standartlariga muvofiq
maktabgacha, umumiy o
ʻ
rta, kasb-hunar va oliy ta’lim dasturlarini o
ʻ
zlashtirish
uchun imkoniyat yaratish;
-
o
ʻ
quvchilarning har tomonlama rivojlanishi, emotsional-irodaviy
sohasi, bilish faoliyatini faollashtirish, ijtimoiy ko
ʻ
nikma va salohiyatini
shakllantirish uchun shart-sharoitlar yaratish;
-
alohida ta’lim ehtiyojlari bo
ʻ
lgan bolalarni tarbiyalayotgan oilalarga
maslahat yordami berish hamda ota-onalarni farzandlariga ta’lim-tarbiya berish,
pedagogik texnologiyalar, ta’lim-tarbiya metod va vositalarini qo
ʻ
llash sohasida
xabardorlik darajasini oshirish, ularni psixologikpedagogik jihatdan qo
ʻ
llab-
quvvatlash.
Inklyuziv ta’lim jarayonida alohida ta’lim ehtiyojiga ega bo
ʻ
lgan o
ʻ
quvchilar
sog
ʻ
lom bolalar bilan birga bir maktabda, sinfda o
ʻ
qitiladi. Imkoniyati cheklangan
bolalar maktabga qadam qo
ʻ
ygan kunlaridan boshlab alohida qo
ʻ
llab-
quvvatlashga muhtoj bo
ʻ
ladilar. Bunday qo
ʻ
llab-quvvatlash ularning butun
hayotlari davomida zarur hisoblanadi. Shuning uchun ham maktab ta’limining
dastlabki bo
ʻ
g
ʻ
inlaridan boshlab, bunday o
ʻ
quvchilarning ijtimoiy rivojlanishlari
uchun qulay shart-sharoit yaratish talab etiladi. Imkoniyati cheklangan
o
ʻ
quvchilar bilan tashkil etiladigan ta’lim jarayoni inklyuziv ta’lim shakllarini
aniqlash va uni umumiy ta’lim jarayoni bilan integratsiyalashni talab etmoqda.
Bunday integratsiya ularning o
ʻ
zlariga xos bo
ʻ
lgan ta’limiy ehtiyojlariga mos
kelishi lozim. Imkoniyati cheklangan o
ʻ
quvchilarning ta’lim muassasasida
o
ʻ
qishni davom ettirishlari va faqatgina o
ʻ
zlari kabi imkoniyati cheklanganlar
muhitida bo
ʻ
lishlari ularning rivojlanishlari, ijtimoiylashishlariga salbiy ta’sir
ko
ʻ
rsatishi mumkin.
Inklyuziv ta’lim jismoniy, intellektual yoki hissiy muammolaridan qat’i
nazar, barcha o‘quvchilar uchun sifatli ta’limni teng olishni ta’minlaydigan
yondashuv sifatida butun dunyoda katta e’tibor qozondi. Biroq maktablarda
inklyuziv ta’limni amalga oshirish ko‘pincha turli xil boshqaruv muammolariga
duch keladi. Ushbu muammolar turli xil ehtiyojlarga ega bo‘lgan o‘quvchilarni
umumiy o‘quv muhitiga qo‘shishning murakkabligidan kelib chiqadi. Samarali
boshqaruv inklyuziv ta’limning muvaffaqiyati uchun juda muhimdir va tegishli
405
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
ma’muriy strategiyalarsiz ko‘plab maktablar inklyuziv amaliyotni to‘liq qabul
qilish va amalga oshirish uchun kurashadilar.
Inklyuziv ta’limdagi asosiy boshqaruv muammolari:
ü
Resurslarni taqsimlash va boshqarish:
Inklyuziv ta’limni boshqarishning eng muhim masalalaridan biri bu
resurslarni samarali taqsimlash va ulardan foydalanishdir. Inklyuziv ta’lim
maxsus ta’lim o‘qituvchilari, o‘qituvchi yordamchilari, yordamchi texnologiyalar
va o‘zgartirilgan o‘quv materiallari kabi qo‘shimcha manbalarni talab qiladi.
Biroq ko‘plab maktablar byudjet cheklovlariga duch kelmoqdalar va ushbu
ehtiyojlarni qondirish uchun yetarli mablag‘ yetishmayapti. Resurslardan samarali
foydalanish va maktablar barcha o‘quvchilar uchun tegishli turar joy bilan
ta’minlash imkoniyatini topish uchun samarali boshqaruv talab etiladi.
ü
O‘qituvchilarning malakasini oshirish:
Inklyuziv ta’limni muvaffaqiyatli amalga oshirish, asosan, o‘qituvchilarning
malakasi va tayyorgarligiga bog‘liq. O‘qituvchilar o‘quvchilarning turli
ehtiyojlarini, shu jumladan, nogironlar, o‘qishdagi qiyinchiliklar va boshqa
muammolarni hal qilish uchun bilim va strategiyalar bilan jihozlangan bo‘lishi
kerak. Biroq, ko‘plab maktablarda o‘qituvchilar uchun malaka oshirish dasturlari
yetarli yoki mavjud bo‘lmasligi mumkin. Ma’muriyat o‘qituvchilarni o‘qitishni
birinchi o‘ringa qo‘yishlari, kasbiy ta’lim madaniyatini rivojlantirishlari kerak.
ü
Madaniy va munosabat to‘siqlari:
Yana bir muhim masala – xodimlar, ota-onalar yoki hatto o‘quvchilarning
o‘zlari tomonidan inklyuziv ta’limga qarshilik ko‘rsatish. Ta’limga an’anaviy
munosabat, ko‘pincha, alohida ehtiyojli o‘quvchilar tengdoshlaridan alohida
o‘qitiladigan ajratilgan tizimlarni afzal ko‘radi. Bunday muhitda menejment
munosabatlarni o‘zgartirishda va qabul qilish, inklyuzivlik madaniyatini targ‘ib
qilishda muhim rol o‘ynashi kerak. Bu tegishli tashkilotlarni o‘z ichiga olishi
mumkin, seminarlar va konferensiyalar orqali muhitni tarbiyalash mumkin.
ü
O‘quv dasturi va pedagogik moslashuv:
Standart o‘quv dasturi har doim ham inklyuziv sinfdagi turli xil o‘quvchilar
uchun mos kelmasligi mumkin. O‘qituvchilar aksariyat hollarda darslarni
o‘quvchilarning turli qobiliyatlari, o‘zlashtirish darajalari va o‘rganish uslublariga
moslashtirishda qiyinchiliklarga duch kelishadi. Samarali boshqaruv o‘quv
dasturlarining moslashuvchanligini va barcha o‘quvchilarga xizmat ko‘rsatish
uchun
o‘qitish
usullarining
xilma-xilligini ta’minlashi
kerak.
Bunga
tabaqalashtirilgan ko‘rsatmalar berish, baholashni moslashtirish yoki o‘rganishni
qo‘llab-quvvatlash uchun yordamchi texnologiyalardan foydalanish kiradi.
ü
Hamkorlik va jamoaviy ish:
Inklyuziv ta’lim nafaqat o‘qituvchilar, balki ota-onalar, terapevtlar va
mutaxassislar bilan ham hamkorlikni talab qiladi. Muvofiqlashtirish va aloqa
o‘quvchilarning ehtiyojlarini aniqlash va individual ta’lim rejalarini ishlab chiqish
uchun juda muhimdir. Maktabni boshqarish uchun muammo barcha manfaatdor
tomonlar o‘rtasida mustahkam hamkorlikni rivojlantirish va ularning umumiy
406
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
ta’lim maqsadlari yo‘lida birgalikda ishlashini ta’minlashdir. Maktab jamoasida
hamkorlik madaniyatini shakllantirish bu qiyinchilikni yengishning kalitidir.
ü
Yetakchilik va boshqaruv:
Inklyuziv ta’lim amaliyotini muvaffaqiyatli boshqarish uchun kuchli
yetakchilik zarur. Maktab rahbarlari aniq yo‘nalish berishlari, inklyuziv siyosatni
ilgari surishlari va maktab tizimining barcha darajalarida samarali aloqa
mavjudligini ta’minlashlari kerak. Biroq ba’zi maktablarda inklyuziv amaliyotni
amalga oshirish uchun bilim yoki tajribaga ega rahbarlar yetishmasligi mumkin.
Yuqori tashkilotlar rahbarlarning yaxshi o‘qitilganligini va butun maktab jamoasi
uchun inklyuziv qadriyatlarni modellashtirishini ta’minlashi kerak.
Xulosa
Xulosa qilib aytganda, maktablarda inklyuziv ta’limni boshqarish ko‘plab
muammolarga duch kelmoqda, shu jumladan, resurs cheklovlari, kasbiy
rivojlanish, munosabatlardagi qarshilik, o‘quv dasturlarini moslashtirish va
samarali hamkorlik zaruriyati.
Inklyuziv ta’lim muvaffaqiyatli bo‘lishi uchun maktablar ushbu
muammolarni hal qiladigan, resurslarni teng taqsimlashni ta’minlaydigan va
inklyuziv madaniyatni rivojlantiradigan yaxlit boshqaruv yondashuvini
qo‘llashlari kerak. Samarali yetakchilik, malaka oshirish va jamoatchilikni jalb
qilish bilan maktablar ushbu to‘siqlarni yengib o‘tishlari va har bir o‘quvchi
muvaffaqiyatga erishish imkoniyatiga ega bo‘lgan muhitni yaratishlari mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Xolmuratov Sh., Xolmurodov A, Nuraliyeva N. Umumiy o‘rta ta’lim
muassasalarida samarali boshqarishni tashkil etish yo‘llari. O‘quv qo‘llanma.
Jizzax-2024.
2. YUNESCO: Jamiyatga va inklyuziv ta’limga muhtojlarga qaratilgan Dastur.
– 1994.
3.
Педагогик
атамалар
луғати
. –
Т
.: “
Фан
”, 2008. –
Б
.47
407
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
4.
Умумий
ўрта
таълим
ташкилотларида
инклюзив
таълимни
ташкил
этиш
тартиби
тўғрисидаги
Низом
. –
Т
.: “
Вазирлар
Маҳкамасининг
638-
сон
қарори
иловаси
”, 2021.
5.
https://scholar.google.ru/citations?view_op=view_citation&hl=ru&user=Wq
q3kHsAAAAJ&citation_for_view=Wqq3kHsAAAAJ:9yKSN-GCB0IC
6. Maxsudova, S. (2020). ON A BOUNDARY PROBLEM FOR AN
EQUATION OF SHIFTED TYPE WITH DIFFERENT ORDERS OF
DEGENERACY. Scientific Bulletin of Namangan State University, 2(1), 36-39.
7.
https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=en&user=k
XvDfHgAAAAJ&pagesize=80&citation_for_view=kXvDfHgAAAAJ:d1gkVwhD
pl0C
