382
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
Zamonaviy teodalitlar.
Mamajonova Nodiraxon Andijon iqtisodiyot vaqurilish instituti,
“Arxitektura va qurilish” kafedrasi o’qituvchisi.
Baxodirova Roziyabonu Andijon iqtisodiyot vaqurilish instituti, “Qurilish
muhandisligi” BIQ yo’nalishi 13-23 guruh talabasi.
Kalit so’zlar:
Teodalizm, Ijtimoiy ierarxiya, Korporativ teodalizm,
Resurslar taqsimoti, Iqtisodiy elitalar, Siyosiy boshqaruv.
Annotatsiya
. Maqola zamonaviy teodalitlar — bu jamiyatda kuchli ijtimoiy,
siyosiy va iqtisodiy strukturalar orqali resurslar va yer taqsimoti boshqariladigan
tizimlardir. Ular o'zining ildizlarini o'rta asrlardagi
teodalizm
tizimlaridan olgan
bo'lib, bugungi kunda asosan katta
korporatsiyalar,
iqtisodiy
elitalar
yoki
mafioz
tizimlarda ko'rinadi.
Ключевые
слова
:
теодализм
,
социальная
иерархия
,
корпоративный
теодализм
,
распределение
ресурсов
,
экономические
элиты
,
политический
менеджмент
.
Абстрактный
.
В
статье
утверждается
,
что
современные
теодалиты
представляют
собой
системы
,
в
которых
распределение
ресурсов
и
земли
контролируется
мощными
социальными
,
политическими
и
экономическими
структурами
общества
.
Они
уходят
своими
корнями
в
средневековые
системы
теодализма
,
а
сегодня
их
чаще
всего
можно
увидеть
в
крупных
корпорациях
,
экономических
элитах
или
мафиозных
системах
.
Key words:
Theodalism, Social Hierarchy, Corporate Theodalism, Resource
Allocation, Economic Elites, Political Management.
Abstract.
The article states that modern theodalites are systems in which the
distribution of resources and land is controlled by powerful social, political, and
economic structures in a society. They have their roots in medieval systems of
theodalism, and today are mostly seen in large corporations, economic elites, or
mafia systems.
Zamonaviy teodalitlar yerga yoki iqtisodiy resurslarga egalik qilish va
boshqarish orqali kuchli ijtimoiy ierarxiyalarni yaratadi. Bunday tizimlarda yuqori
qatlamdagi
guruhlar
, odatda davlat yoki kompaniya
rahbarlari
, pastki qatlamlar
— mehnatkashlar yoki oddiy fuqarolarni boshqaradi.
Zamonaviy teodlitlar-
bu geodeziya, qurilish va kartografiya sohalarida
keng qo`llaniladigan yuqori aniqlikdagi o`lchov asboblari. Ular yer yuzidagi
nuqtalar orasidagi burchaklarni o`lchashda ob`ektlarning holatini aniqlash va
joylashuvlarini belgilash uchun qo`llaniladi. An`anaviy teodolitlarlarga nisbatan
bugungi zamonaviy teodolitlar electron va lazer texnologiyalaridan foydalangan
holda,yuqori darajada aniqlik va tezlik bilan ishlash imkonini beradi. Ushbu
maqolada zamonaviy teodolitlarning turlari, afzalliklari va qo`llanilish sohalari
haqida batafsil to`xtab o`tamiz. Teodolitlar- aniq o`lchash va yer o`lchash
ishlarida keng qo`llaniladigan optic asbob. Teodolitlarning eng muhim
xususiyatlaridan biri, ularning gorizontal va vertical burchaklarni aniq o`lchash
383
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
imkoniyatiga ega bo`lishidir. Zamonaviy texnologiyalar yordamida rivojlangan
bu asboblar ko`plab sohalarda qo`llanilib, injiniring, qurilish, geodeziya va
topografik tadqiqotlarda katta ahamiyat kasb etmoqda. Bu asboblar yordamida
muhandislar va yer o`lchovchilar aniq chizmalarga kiritishadi, So`nggi yillarda
zamonaviy teodolitlar sezilarli darajada rivojlanib, raqamli va lazerli o`lchash
imkoniyatlariga ega bo`ldi. Bu ularning yanada aniqroq, tezkor va qulay
ishlashini ta`minlaydi. Zamonaviy teodolitlar ilg`or raqamli va lazer
texnologiyalari yordamida yanada ishonchli va qulay ishlashni taminlab, aniqlik
va samaradorlikni oshiradi. Teodolitlar boshqa o`lchov asboblari kabi, teodolitlar
ham texnologiyaning rivojlanishi bilan sezilarli darajada takomillashtirildi.
Teodolitlar XVII asrda kashf etilgan bo`lib dastlabki modellar oddiy optik
asboblardan iborat edi. Vaqt o`tishi bilan, ular yanada rivojlanib, bugungi kunda
zamonaviy texnologiyalar bilan jihozlangan turli xil teodolitlarga aylandi.
Teodolitlar geodeziya va topografiya sohalarida o`ziga xos muhim rol o`ynaydi.
Teodolitlar asosan joyda gorizontal va vertikal burchaklarni o`lchash uchun
xizmat qiladi. Teodolit bilan ko`rish trubasidagi iplar to`rining dalnomer iplari
(Ipli dalnomer) yordamida masofalarni vertical doira yoniga o`rnatiladigan
orientirlash bussoli yordamida esa, kuzatilayotgan yo`nalishning magnit azimutini
xam o`lchash mumkin.
Zamonaviy teodolitlar bir qancha yangi xususiyatlarga ega bo`lib, o`lchov
jarayonini avtomatlashtirish va yanada samarali qilish uchun turli xil
texnologiyalar bilan jihozlangan. Zamonaviy teodolitlar avvalgi mexanik
teodolitlardan bir necha farqlar bilan ajralib turadi:ular elektron, raqamli
texnologiyalar bilan jihozlangan bo`lib,yanada yuqori aniqlik va qulaylikka
ega.Quyida zamonaviy teodolitlarning ba`zi asosiy jihatlari bilan tanishib
chiqamiz. Teodolit-bu vertikal va gorizontal burchaklarni o`lchash uchun
mo`ljallangan asbob.Dastlabki teodolitlar XVl-XVll asrlarda paydo bo`lgan
bo`lib,ular asosan metall va oyna elementlardan tashkil topgan mexanik asboblar
edi. Zamonaviy texnologiyalar rivojlanishi bilan teodolitlar elektron va raqamli
texnologiyalar bilan boyitildi, natijada o`lchash aniqligi oshdi,jarayon esa
qulaylashdi.
Elektron ko`rish optikasi:
Ko`plab teodolitlar yuqori aniqlikdagi ko`rish
optikasiga ega bo`lib,bu nishonlarni yaqin va aniq ko`rish imkonini beradi.Ayrim
modellar masofani lazer yordamida o`lchash imkoniyatiga ega.
Elektron displey:
Barcha o`lchov natijalari displeyda ko`rsatiladi, bu esa
operator uchun qulaylik yaratadi.
Raqamli sensorlar:
Teodolitlar qiyosiy mexanik o`lchov usulidan
foydalanmasdan, raqamli sensorlar yordamida o`lchash imkonini beradi.Bu esa
aniq va ishonchli ma`lumotlarni olishni osonlashtiradi.
Avtomatik gorizontal va vertikal tekislash:
Teodolitlar avtomatik ravishda
tekislanadi, bu esa operatorning ishini sezilarli darajada osonlashtiriladi va
aniqlikni oshiradi.
384
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
Teodolitlarning tekshirish va tuzatish.
Gorizontal burchak o`lchash
mohiyatidan kelib chiqqan holda, har qanday teodolitning burchak o`lchash
jarayonida quyidagi asosiy shartlarni qanoatlantirilishi kerak.
A)
Teodolitning vertikal o`qi tik bo`lishi shart:
B)
Limbning tekisligi gorizontalbo`lishi shart:
C)
Vizirlash tekisligi vertikal bo`lishi shart
Xar bir teodolitda bu geometrik shartlar mavjudligini aniqlab chiqish uchun
teodolitni tekshirish deb ataladigan ma`lum ishlar bajariladi.Geometrik shartlarni
qanoatlantirilishiga teodolitni tuzatish (Yustirovka qilish) deyiladi.
Teodolitning ishlash tamoyillari.
Teleskop:
Kuzatish uchun ishlatiladi va ob`ektlarni kattalashtirish imkonini
beradi.
Gorizontal va vertikal graduslar shkalasi: Burchaklarni o`lchash uchun
qimmatli ma`lumot beradi.
Ko`zoynak:
Ko`pincha fokusni sozlash va uzoqdagi ob`ektlarni aniqroq
ko`rish uchun yordam beradi.
Statik osma:
Asbobning stabil o`rnatilishi va barqarorligi uchun yordam
beradi.
Teodolitdan foydalanishda teleskop kuzatish qilinadigan ob`ektga
yo`naltiriladi. Gorizontal va vertikal koordinat shkalalari yordamida burchaklar
aniqlanadi.Zamonaviy teodolitlarda bu o`lchash jarayonida avtomatik hisoblash
tizimi orqali amalga oshiriladi.
Zamonaviy teodolitlarning asosiy turlari.
Zamonaviy teodolitlar ikki
asosiy turga bo`linadi.
1.
Optik-teodolitlar
2.
Elektron teodolitlar
Optik-teodolitlar asosan an`anaviy usulda foydalaniladi. Ko`rish optikasi va
ko`zgular yordamida burchaklarni o`lchash imkonini beradi. Hozirda optik-
teodolitlardan kamroq foydalaniladi.
Elektron teodolitlar eng zamonaviy va ko`p qirrali teodolitlar bo`lib,raqamli
displey va elektron boshqaruv modullari bilan jihozlangan.Ular nafaqat
burchaklarni, balki masofalarni ham aniq o`lchash imkoniyatini beradi.Elektron
teodolitlarda odatda lazer va ultratovush sensori bo`lib bu asbob masofani juda
aniqlik bilan o`lchashda foydalaniladi.
Elektron teodolitlarning afzallik tomonlari.
1.
Aniqlik va ishonchlilik
2.
Raqamli o`lchash
3.
Tez va samarali o`lchash
4.
Ma`lumotlarni saqlash va uzatish
Teodolit bilan olingan planni tuzish
Teodolit bilan olingan planni tuzishda oldindan tomonlari 10cm kvadratdan
bo`lgan koordinata to`ri chiziladi.Koordinata to`rini chizish aniqligi bo`lajak plan
385
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
tuzish aniqligiga katta ta`sir qiladi.Shuning uchun koordinata to`rini diqqat va
extiyotkorlik bilan chiziladi.
Xulosa
Zamonaviy teodalitlar bu tizimlar resurslar taqsimoti va ijtimoiy
tengsizlikni kuchaytirishi, shuningdek, ijtimoiy harakatlar va raqobatni cheklashi
mumkin. Zamonaviy teodalizmda hukmron guruhlar ko'pincha o'zlarining
iqtisodiy va siyosiy ta'sirini saqlab qolish uchun pasaygan raqobat, erkin bozor
prinsiplariga qarshi chiqish yoki ijtimoiy adolatsizlikka sabab bo'lishi mumkin.
Xulosa qilib aytganda, zamonaviy teodalitlar global iqtisodiyotda va siyosiy
tuzilmalarda kuch va resurslarning tengsizlikka olib keladigan, lekin ba'zan
samarali boshqaruvni ta'minlaydigan tizimlar sifatida mavjuddir.
Foydalanilgan adabiyotlar.
1. Weber, Max
. "The Theory of Social and Economic Organization" (1947).
- Max Weberning ijtimoiy va iqtisodiy tashkilotlar nazariyasi, ijtimoiy ierarxiyalar
va zamonaviy boshqaruv tuzilmalarini tahlil qilishda foydalidir.
2.
Eisenstadt,
S.N.
"Traditional
Patrimonialism
and
Modern
Neopatimonialism"
(1973).
-
Bu
asar
zamonaviy
teodalizmning
neopatimonialistik shakllarini, ya'ni kuch va resurslar nazorati orqali
boshqariladigan tizimlarni tushuntiradi.
3
. Mamajonova, Nodira, et al. "Exploring the Possibilities of 3DS MAX in
Architectural Design: A Comprehensive Review."
HOLDERS OF REASON
2.1
(2024): 383-391.
4.
Мамаджонова
,
Нодира
и
др
. «
Педагогико
-
психологические
основы
преподавания
архитектурно
-
строительного
черчения
в
различных
образовательных
условиях
».
HOLDERS OF REASON
2.1 (2024): 409-414.
5.
Мамаджонова
,
Нодира
и
др
. «
Проектирование
объектов
в
ландшафтной
архитектуре
:
научное
исследование
».
HOLDERS
OF
REASON
2.1 (2024): 392-400
