329
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
HOZIRGI KUNDA ROBOTLARNING O’RNI
Buxoro davlat pedagogika instituti
“Texnologik ta’lim kafedrasi”
o‘
qituvchisi
Rayimova Dilnavoz Dilmurodovna
Buxoro davlat pedagogika instituti
“Texnologik ta’lim” yo’nalishi 1-bosqich talabasi
Axmadova Marjonabonu Anvar qizi
ANNOTATSIYA
Ushbu
maqolada
robototexnikaning
zamonaviy
hayotdagi
o‘rni,
avtomatlashtirilgan mashinalarning turli sohalarda, ayniqsa tibbiyotda muhimligi
va o‘ziga xos xususiyatlari. Robot yaratish uchun kerak bo‘ladigan zamonaviy
intelektual qurilmalar haqida yoritilgan. Robotlarning hayotdagi alohida o‘rni
haqida yoritilgan.
Kalit so’zlar:
Robot, sun’iy intellekt, manipulyatorlar, adaptiv boshqarish,
mikrokontrolleri, arduino, sensor, reflector, actuator.
ABSTRACT
In this article, the role of robotics in modern life, the importance and specific
features of automated machines in various fields, especially in medicine.
Describes the modern intelligent devices needed to create a robot. It's about the
special place of robots in life.
Keywords:
Robot, artificial intelligence, manipulators, adaptive control,
microcontrollers, arduino, sensor, reflector, actuator.
KIRISH
Robototexnika taraqqiyoti uzoq istiqbolga ega. Agar biz ushbu sohaning
tarixiga nazar tashlasak, robototexnika taraqqiyoti har yili tezlashayotganini
tushunishimiz mumkin. Va avtomatlashtirilgan mashinalarning turli sohalarda,
ayniqsa tibbiyotda muhimligini hisobga olsak, ularga qanday umidlar ishonish
qiyinligini tasavvur qilish qiyin emas.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Robototexnika rivojlanish tarixi nisbatan yaqinda boshlanganiga qaramay,
ushbu texnologiya sohasi juda yuqori darajaga ega. Dunyoning eng yaxshi
olimlari robotlarning yangi turlarini - tibbiyotda turli kasalliklarni davolashda
ishlatiladigan nanorobotlardan tortib to zamonaviy sun’iy aqlga ega mustaqil
mashinalargacha yaratish ustida tinimsiz mehnat qilmoqdalar. Hozirgi vaqtda siz
robototexnika sohasida qanday yuqori cho‘qqilarni zabt etishni tasavvur
qilishingiz mumkin.
Robotlarning 3 turi aniqlandi:
-
qat’iy harakatlar dasturi bilan;
-
inson operatori tomonidan boshqariladi;
-
inson aralashuvisiz maqsadli (oqilona) harakat qiluvchi sun’iy intellekt
(ba’zan integral deb ataladi) bilan.
Ko‘pgina
zamonaviy
robotlar
(uchala
nav
ham)
robotlarning
manipulyatorlari bo‘lib, garchi boshqa turdagi robotlar mavjud bo‘lsa (masalan,
330
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
ma’lumot, yurish va boshqalar). Birinchi va ikkinchi nav robotlarini bitta
mashinada birlashtirish mumkin, ularning ishlash vaqtini ajratish mumkin. Biror
kishi uchinchi turdagi robot bilan ishlashi ham maqbuldir (nazoratchilar deb
ataladigan rejimda). Quyidagi jadvalda robotlar funksiyalari odamlar funksiyalari
bilan solishtirilgan.
Robotlar manipulyatorlar deb ataladigan mashinalar sinfga kiradi.
Manipulyatorlar – ko‘p zvenolardan iborat mexanizm bo‘lib, odam qo‘li
harakatlarini imitatsiya qilishga mo‘ljallangan qurilmadir, u masofadan operator
yoki programmali boshqarish tizimi tomonidan boshqariladi.
Dastur nazorati - bu sanoat ob’ektlarida manipulyatorlarni boshqarish uchun
ishlatiladigan eng oddiy boshqaruv tizimi. Bunday robotlarda hissiy qism yo‘q,
barcha harakatlar qat’iy ravishda o‘rnatiladi va muntazam ravishda takrorlanadi.
Adaptiv boshqarish. Adaptiv boshqaruv robotlari sensorli qism bilan
jihozlangan. Datchiklar tomonidan yuborilgan signallar tahlil qilinadi va
natijalarga qarab, keyingi harakatlar to‘g‘risida qaror qabul qilinadi,
harakatlarning keyingi bosqichiga o‘tish va boshqalar.
Aqlli boshqaruv. Aqlli boshqaruv usuli sun’iy intellekt usullariga asoslangan.
Bunday robotning misoli uzoqdan boshqariladigan minalarni tozalash mashinasi.
Arduino - bu unchalik katta bo‘lmagan plata bo‘lib o‘zining protsessori
(mikrokontrolleri) va xotirasiga ega bo‘lgan qurilma hisoblanadi.
Arduinoning ko‘plab turlari mavjud bo‘lib bularga misol qilib: arduino uno,
arduino mega va h.k larni olishimiz mumkin (2-jadval). Arduino robototexnika va
elektronikiga qiziquvchi va izlanuvchi yoshlarga juda qo‘l keladi chunki bu
qurilmada kichik va katta bo‘lgan dastur, algoritmlar yaratgan holda xar hil
qurilmalar, robotlar va boshqa qiziq amaliyotlarni bajarsa bo‘ladi.
331
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
Boshqacha qilib aytganda, Arduino dasturiy va texnik qismlarni birlashtirib
beruvchi qurilmadir.
1-rasm. Arduino ko‘rinishi.
Yuqorida keltirib o‘tganimizdek Arduinoning juda ko‘p turlari mavjud
bo‘lib, Arduinoni o‘rganishni boshlovchilar asosan Arduinoning Uno yoki Nano
turidan foydalanishni boshlashadi.
Arduino Uno ning boshqa turlaridan farqi protsessori, mikrokontrolleri,
raqamli va analog chiqishlarning ko‘p yoki kamligi bilan farqlanadi. Arduinodan
foydalanayotgan kishi unga har xil elektr komponentalar va modullarni ulash
imkoniyatiga ega bo‘ladi, masalan: led chiroqlar, datchiklar, rele modullari
tarmoq (Wi-fi, Bluetooth, Ethernet) modullari, sensorlar, motorlar, magnit eshik
qulflari va elektr energiyasi bilan ishlaydigan barcha narsalar.
Arduinoning Uno va Nano turini yaxshilab o‘rganib bo‘lgan yoshlar endi
Arduinoning buturiga qoniqmay Arduinoning Mega yoki Mega 2560 turini sotib
olishga oshiqishadi. Chunki, endi Arduino Uno, Nano turning xarakteristikasi
(texnik ko‘rsatkichlari) robototexnik uchun kamlik qiladi. Ayrim robototexniklar
esa Arduino Uno bilan tanishib chiqib uni imkoniyatlaridan foydalanib
bo‘lgandan so‘ng, Arduinoning Mega turini sotib olib o‘tirmay o‘zlari yasab
tayyorlab ko‘rishga harakat qilishadi. To‘g‘rida chunki endi ular dasturchi,
robototexnik bemalol mikrokontrollerga dastur yozib uni mikrokontrollerga
yuklay oladi. Arduino Uno ning boshqa turlaridan farqi protsessori,
mikrokontrolleri, raqamli va analog chiqishlarning ko‘p yoki kamligi bilan
farqlanadi. Arduinodan foydalanayotgan kishi unga har xil elektr komponentalar
va modullarni ulash imkoniyatiga ega bo‘ladi, masalan: led chiroqlar, datchiklar,
rele modullari tarmoq (Wi-fi, Bluetooth, Ethernet) modullari, sensorlar, motorlar,
magnit eshik qulflari va elektr energiyasi bilan ishlaydigan barcha narsalar.
Yuqorida aytilgandek Arduino texnik va dasturiy qismni birlashtirib beruvchi
qurilma.
Arduinoning Uno turi texnik ko‘rsatkichlari:
- Mikrokontroller: ATmega328;
332
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
Ishlash kuchlanishi: 5 V;
- Kirish kuchlanishi(tavsiya etilgani): 7-12 V;
- Kirish kuchlanishi(eng yuqori): 6-20 V;
- Raqamli kirish/chiqish: 14 ta (ulardan 6 tasi KIM (
ШиротноИмпульсная
модуляция
) sifatida foydalanish mumkin);
- Analog kirish: 6 ta; - Kirish/chiqish orqali o‘zgarmas tok: 40 mA;
- 3.3 V kiritish uchun o‘zgarmas tok: 50 mA;
- Flesh xotira: 32 KB(ATmega328) undan 0.5 KB yuklovchi sifatida
foydalaniladi;
- Tezkor xotira: 2 KB(ATmega328);
- EEPROM: 1 KB(ATmega328);
- Chastota: 16 MGs;
Robot yoki bot (Eng. Bot, abbr. Robot) - bu avtomatik ravishda va yoki
belgilangan jadvalga binoan doimiy foydalanuvchi kabi bir xil interfeyslar orqali
har qanday harakatlarni bajaradigan maxsus dastur. Qoidaga ko‘ra, atama
Internetga nisbatan ishlatiladi. Tarmoq o‘yinlarida botlarni ba’zan kompyuter
tomonidan boshqariladigan pleyerlar deyishadi.
Robot atamasi barqarorlikka ega emas. Qo‘shimcha so‘z (masalan, sanoat
yoki BEAM) unga deyarli har doim kerak.
Robot uchta tarkibiy qismni o‘z ichiga olishi kerak:
1. Sensor - Robot muhitini sezadigan sensor.
2. Reflektor - Dastur, ishlov berish moslamasi, neyron, neyron ...
3. Aktuator - Robotning ishlashi muhitida ishlarni bajarishga imkon
beradigan mexanizm.
Robot sensor – reflector - aktuator zanjirida aloqa mexanizmini amalga
oshiradigan ish muhitidan mustaqil bo‘lgan avtonom tizimdir.
«Robot» so‘zining kelib chiqishi shubhasizdir, ammo juda g‘alati, kam
ma’lum.
1921 yilda mashhur chex yozuvchisi Karel Shapek «R.U.R.» pyesasini
yozdi. («Rossum universal robotlar»), ularning qahramonlari odamlar va robotlar
- sun’iy odamlar edi.
Apapek «robot» so‘zi Chexiya robotasidan kelib chiqqan - bizning
fikrimizcha «ish».
Spektakl qahramonlaridan biri, RURP bosh direktori «Robotlar nima?»
Degan savolga javob berar ekan, deydi: «Robotlar odamlar emas, ... ular bizdan
ko‘ra mexanik jihatdan mukammaldirlar, ular aql bovar qilmaydigan darajada aql-
idrokka ega, lekin ularning joni yo‘q.
Ushbu fazilatlar («mexanik mukammallik» va «aql bovar qilmaydigan
darajada kuchli aql») tufayli robotlar odamlar kabi ishlashga va takomillashishga
qodir.
Robotlarning prototiplari shuningdek arab olimi va ixtirochisi Al-Jazari
tomonidan yaratilgan mexanik shakllar edi (1136-1206). Shunday qilib, u daf
chaladigan, arfa va nay chaladigan to‘rtta mexanik musiqachilar bilan qayiq
yaratdi.
333
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
Gumanoid robotning rasmini Leonardo da Vinchi 1495 yil atrofida yasagan.
Leonardoning 1950 yillarda topilgan yozuvlarida mexanik ritsarning o‘tirishi,
qo‘llarini yoyishi, boshini silkitishi va qopqog‘ini ochishi mumkin bo‘lgan
batafsil rasmlari mavjud. Dizayn, ehtimol, Vitruviyalik odamda o‘tkazilgan
anatomik tadqiqotlar asosida yaratilgan.Leonardo robotni yaratishga uringanmi
yoki yo‘qmi noma’lum.
G‘arbiy Evropada XVI-XVIII asrlarda odamlar yoki hayvonlarga o‘xshab
ko‘rinadigan va ba’zida juda murakkab harakatlarni amalga oshiradigan
avtomatika - soat mexanizmi qurilishi keng tarqaldi. Smitson instituti
kollektsiyasida bunday avtomatlarning eng qadimgi namunalaridan biri bor -
«Ispaniyalik rohib» (balandligi taxminan 40 sm), yura oladigan, o‘ng qo‘li bilan
ko‘kragiga urib, boshini qimirlatgan; vaqti-vaqti bilan chap qo‘lidagi yog‘och
xochni lablariga olib kelib, uni o‘padi. Bu avtomat taxminan 1560 yilda imperator
Charlz V uchun mexanik Xuanelo Turriano tomonidan yaratilgan deb ishoniladi.
XULOSA
Robotlarga asoslangan o‘qitish dasturi Koreya Respublikasida yaxshi
natijalar ko‘rsatdi. U yerda hukumat ko‘magida butun mamlakat bo‘ylab mingdan
ziyod o‘quvchilarni qamrab olgan 140 ta sinf ochildi. Fransiya, Ispaniya, Kosta-
Rika va Perudagi maktablar va bolalar bog‘chalarida ham shu kabi pilot dasturlari
ishga tushirilgan. «Kelajak robototexnika va avtomatlashtirilgan sanoatga tegishli
bo‘ladi. Biz O‘zbekistonda ushbu taraqqiyotga daxldor ekanligimizdan
mamnunmiz hamda Koreya va O‘zbekiston nafaqat robototexnika sohasida, balki
innovatsiya sohasida ham samarali hamkorlik qilishiga umid qilamiz», – dedi
KIRIA kompaniyasi prezidenti Chonil Mun. Albert va Genibot robotlari butun
O‘zbekiston bo‘ylab 53 ta TMTga taqsimlanadi. Joylarda ustozlarni o‘qitish va
pilot loyihasi natijalarini monitoring qilish ishlari MTV huzuridagi Axborot va
pedagogik texnologiyalar innovatsion markazi tomonidan olib boriladi. Agar pilot
loyihasi muvaffaqiyatli yakunlansa, O‘zbekiston Maktabgacha ta’lim vazirligi
yanada ko‘p bolalar bog‘chalarini aqlli robotlar bilan ta’minlaydi, shuningdek,
ularning ish funksiyalarini imkoniyatlari cheklangan bolalarga mo‘ljallangan
dastur bilan to‘ldiradi.
Adabiyotlar.
1.
Жураев
А
.
Р
.,
АслоноваМ
.
С
.,
Бахранова
У
.
И
.
Методика
использования
электронных
учебников
в
обучении
направления
“
Технология
и
дизайн
”
предмета
технологии
// “
Проблемы
педагогики
”
научно
–
методический
журнал
№
3 (35) /
Россия
,
Москва
. 2018. –
С
. 23 – 25.
2.
Жураев
А
.
Р
.,
Рауфова
Н
.
Р
.
Методика
использования
программы
Flash
при
обучении
предмета
технологии
по
направлению
“
Технология
и
дизайн
” // “
Аса
demy”
научно
–
методический
журнал
№
6 (33) /
Россия
,
Москва
. 2018. –
С
. 79 – 80.
3.
Уринов
,
Жамол
Рашидович
,
Эркин
Тохирович
Рустамов
, and
Умид
Халилович
Равшанов
. "
Исследования
неавтоклавных
ячеистых
бетонов
334
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
и
конструкций
из
них
для
применения
в
сейсмостойких
зданиях
."
Вестник
науки
и
образования
10-1 (64) (2019).
4. Rustamov, Erkin Toxirovich, and Nozim Qayumovich Idiyev. "CHIZMA
BAJARISHDA OQUVCHILAR YOL QOYADIGAN TIPIK
Х
AT
О
LAR."
Интернаука
20-2 (2018): 58-60.
5.
Рустамов
,
Эркин
Тохирович
, and
Джамал
Рашидович
Уринов
.
"
НАХОЖДЕНИЕ
ТЕНИ
МНОГОГРАННИКОВ
В
ОРТОГОНАЛЬНЫХ
ПРОЕКЦИЯХ
." COVID-19
и
современное
общество
:
социально
-
экономические
последствия
и
новые
вызовы
. 2020.
6. B. Sh. I., Dilmurodovna, R. D., Tohirovich, R. E., & Norjona, P. (2023).
TEXNOLOGIYA FANINI O ‘QITISHDA INTERFAOL USULLARNI QO
‘LLASH METODIKASI. Ta’lim fidoyilari, 4(1), 191-197.
7. Dilmurodovna R. D. XALQ HUNARMANDCHILIGI NAMUNALARINI
TAKOMILLASHTIRISH VA RIVOJLANTIRISH (ZARDO ‘ZLIK
SAN’ATI MISOLIDA) //IJODKOR O'QITUVCHI. – 2023. –
Т
. 3. –
№
. 27.
–
С
. 9-12.
8. Dilmurodovna R. D. XALQ HUNARMANDCHILIGI NAMUNALARINI
TAKOMILLASHTIRISH VA RIVOJLANTIRISH (ZARDO ‘ZLIK
SAN’ATI MISOLIDA) //IJODKOR O'QITUVCHI. – 2023. –
Т
. 3. –
№
. 27.
–
С
. 9-12.
