362
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
Annotatsiya:
Ushbu maqolada lokal tarmoqni sozlash, ularni dasturiy
qismi matematik moduli haqida yoritib o‘tilgan. Bir to‘g‘ri chiziqda joylashgan
kompyuterlarda tarmoq hosil qilish ni bir nechta qadamlarining matematik modeli
yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
Nuqta, masofa, minimal, maksimal, yig‘indi, chiziq, to‘g‘ri
chiziq.
Annotation:
This article describes the configuration of a local network, the
software part of which is a mathematical module. Mathematical model of several
stages of network formation on computers located in a straight line is explained.
Key words:
Point, distance, minimum, maximum, sum, line, straight line.
Аннотация
:
В
данной
статье
описана
настройка
локальной
сети
,
программная
часть
которой
представляет
собой
математический
модуль
.
Объяснена
математическая
модель
нескольких
этапов
формирования
сети
на
компьютерах
,
расположенных
прямолинейно
.
Ключевые
слова
:
Точка
,
расстояние
,
минимум
,
максимум
,
сумма
,
линия
,
прямая
.
Lokal tarmoqni sozlashda matematik dasturlash masalalari
qo‘llanishi juda muhim ahamiyatga ega. Bu masalalar, ayniqsa tarmoqning
samarali ishlab chiqarishni taminlash va turli xil resurslarni optimal taqsimlash
uchun zarur bo‘ladi.
Lokal tarmoqni loyihalashtirishda matematik dasturlash usullarini qo‘llash samarali
va optimal tizim yaratishga yordam beradi. Quyida matematik dasturlash usullari va
ulardan lokal tarmoqlarni loyihalashtirishda foydalanishning qiziqarli jihatlarini
ko‘rib chiqamiz:[1. B. 560]
Matematika Dasturlash Usullari
Chiziqli dasturlash:
Bu usulda maqsad chiziqli cheklovlar va tenglamalar
orqali ifodalanadi. Masalan, resurslarni optimal taqsimlash muammosini hal qilishda
foydalaniladi.
Qo
‘
llanishi
: Tarmoqning trafik oqimini boshqarish, tarmoq resurslarini
optimal taqsimlash.
Dinamik dasturlash
: Bu usulda muammo kichik qadamlar orqali yechiladi,
har bir qadam oldingi qadamning natijalariga asoslanadi.
Qo
‘
llanishi:
Tarmoqlarni qayta marshrutlash, optimal yo‘nalishlarni
aniqlash.
Butun sonli dasturlash:
Bu usulda barcha o‘zgaruvchilar butun sonli
qiymatlar oladi, ya’ni aniq birliklar bilan ishlanadi.
Qo
‘
llanishi:
Kompyuter tarmog‘ida tugunlarni joylashtirish va resurslarni
taqsimlash.
Tarmoqlar
nazariyasi:
Tarmoqlardagi
tugunlar
va
qirralarni
optimallashtirish uchun ishlatiladi.
Qo
‘
llanishi:
Tarmoq topologiyasini aniqlash, eng qisqa yo‘nalishlarni topish.
Lokal Tarmoqlarni Loyihalashtirish
361
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
Adobe Photoshop dasturida uch o’lchamli fazodagi akvarium tasviri
quyidagi holda yaratildi. Ko‘rinib turibdi natija aniq, sifatli natijaga erishdik.
Boshqa dasturlardan farqi o‘rganish oson. Vaqt kam sarflanadi.
Akvariumning chap tarafidan ham qo’shimcha aks ob’ektlarini yarating
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Saidova M., Ta’limda multimedia texnologiyalaridan foydalanish. Durdona
nashriyoti Buxoro. 2022
2. Atul P. Godse. Multimedia Technologies. Technical Publications, 1
дек
.
2020
г
3.
Жук
Ю
.
А
.
Мултимедийные
технологии
:
учебное
пособие
:
самост
.
учеб
.
электрон
.
изд
. /
Ю
.
А
.
Жук
;
Сыкт
.
лесн
.
ин
-
т
. –
Сыктывкар
, 2012. -271
с
.
LOKAL TARMOQNI LOYHALASHTIRISHDA MATEMATIK
DASTURLASH MASALALARINI QO‘LLASH
Usmanjanova Nigora Shuxratali qizi
Namangan davlat universiteti “Raqamli ta’lim texnologiyalari” kafedrasi
o‘qituvchisi
Axmedov Asliddinxon Komilxon o‘g‘li
Namangan davlat universiteti “Amaliy matematika” yo‘nalishi 2-kurs
talabasi
Najmiddinov Ahliddin Sirojiddin o‘g‘li
American University of Technology universiteti 1-kurs "Software
engineering" yo'nalishi
360
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
14.
[Elliptical Marquee] aslahasi yordamida akvarium sohasini tahminan
belgilab, [Filter-Distort-Spherize] oynachasiga kirib, berilmalarini o’rnatib [Ok]
tugmachasini bosing.
Bir necha marta filtrni [Ctrl-F] tugmalari yordamida tadbiq qiling.
[Ctrl] tugmasini bosib turib “MASTER” qavatiga sichqoncha bilan cherting,
keyin [Ctrl-Shift-I] yordamida qolgan qismini belgilab, kerak bo’lmas chiziqlarni
o’chiring.
“PIXEL STRETCH” qavatiga maska qoshib, gradient yordamida yarim
shafoflikni taminlang, chunki aks chiziqlar ob’ekt chekkasida aniqroq bo’lishi
kerak.
[Pen] aslahasi yordamida, [Path] usilida akvariumda yana bir nurli aks
holati uchun soha yarating.
XULOSA
359
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
tasvirlangan. Shu jumladan bu dastur boshqa dasturlardan farqi boshlang‘ich
holatdan boshlab amalga oshiriladi. Dasturda uch o‘lchovli fazodagi
chizmalarni shu dasturda amalda qo‘llanilmoqda. Programmadagi tasvir
aniq
PIXEL
STRETCH
shu
holatda
ko‘rishimiz
mumkin.
11.
Yangi “WATER” qavatini hosil qilib, uni oq rang bilan to’ldiring va
aralashish turini “Overlay” hamda “Opasity” holatini 40% -ga o’rnating.
12.
WATER qavati ustidan yangi PIXEL STRETCH qavatini yaratib, 10-15
pikselli aniq chegarali moy qalam bilan bir necha chiziq va nuqtalar hosil
qiling.
13.
To’rtburchak belgilash aslahasi yordamida nuqta, chiziqlarni belgilab,
[Ctrl-T] tugmalar yordamida “Free Transform” hoatiga o’tib, akvarium bo’yi
bo’yicha pastga torting.
NATIJALAR
358
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
[Layers] oynachasini pastki qismiga tortib, “MASTER” qavatidan [Inner
Shadow]
usulini
o’chiring.
“MASTER CLIP” qavatini faollashtirib, [Ctrl – T] tugmasini bosib,
“FreeTransform” holatiga o’ting. [Alt] tugmasini bosib turgan holda tepadagi
o’rta
nuqtasini
yuqoriga
torting.
9.
“MASTER CLIP” qavatini faollashtirib, [Ctrl - G] tugmalarini bosib,
aralashish usuluni “Overlay” va “Opasity” berilmasini 70% qiling.
10.
Akvariumda suv ko’rinishini yasash uchun [Pen] aslahasini tanlab,
akvarium tepa qismida suv satxini chizing:
[Path] oynachaga o’tib, [Work Path] qavati faolligida oynachaning pastki
qismidagi [Load Path as selection] tugmachasiga cherting va yo’lagni
belgilangan holatiga ot’kazing.
[Layers] oynachasiga o’tib, [Ctrl-Alt-Shift] tugmalarini bosib turgan holda
“MASTER” qavatiga sichqoncha bilan cherting.
MUHOKAMA
Adobe Photoshop dasturida uch o’lchamli fazodagi akvarium tasvirini
yaratish bo‘yicha Makromedia flash va boshqa dasturlarda turli xil
357
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
Nihoyat qavatga “MASTER” nomini bering, chunki bu – asosiy ishchi qavat
bo’ladi.
7.
“MASTER” qavatiga ikki marta chertib, [Layers Style] oynachasida [Inner
Shadow] usulini tanlab, quydagicha berilmalarini o’rnating:
8.
“MASTER” qavatini aralashish turini [Multiply] qiling.
[Ctrl-J] tugmalari yordamida “MASTER” qavatidan nusxa olib, unga
“MASTER CLIP” nomini bering.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODLAR
Adobe Photoshop dasturida uch o’lchamli fazodagi akvarium tasvirini
yaratish bo‘yicha Saidova M., Ta’limda multimedia texnologiyalaridan
foydalanish. Durdona nashriyoti Buxoro. 2022 yildagi kitobda boshqa dasturda
yoritilgan. Ushbu maqolada Adobe Photoshop dasturi bosqichma-bosqich qatlam
asosida akvarium hosil qilindi. Yuqoridagi kitobdan kerakli ma’lumotlarni olib
shu asosida dasturdan akvarium hosil qildim.
356
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
4.
Yana [Ellipse] aslahasi yordamida, faqat [Intersect Shape Areas] holatini
tanlab, 1300X600 nuqtali shaklni hosil qiling.
[Intersect Shape Areas]
5.
[Path Selection] aslahasi yordamida katta ellipse shaklini belgilang.
[Add Anchor Point] aslahasi yordamida akvarium chekkasiga nuqta hosil
qiling.
6.
Direction Selection aslahasi yordamida akvarium chekkasini
yumalaqsimon qiling.
Yuqorida bayon qilingan amalni akvariumni boshqa qirralariga ham tadbiq
qiling.
355
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
ADOBE PHOTOSHOP DASTURIDA UCH O’LCHAMLI
FAZODAGI AKVARIUM TASVIRINI YARATISH
Nastinov Sadriddin Tojiddin o‘g‘li
Namangan davlat universiteti
Raqamli ta’lim texnologiyalari kafedrasi: o‘qituvchisi
E-mail:
nastinovsadriddin290895@gmail.com
Namangan davlat universiteti
Fizika-matematika fakulteti 2-bosqich
Amaliy matematika talabasi
Muhammadiev Jahongirxon Mahmudxon o‘g‘li
Annotatsiya:
Ushbu maqolada Adobe Photoshop dasturi uch o‘lchamli
fazodagi akvarium tasviri yortilgan. Dasturda har bir qatlamda alohida layer
qismlarga qaratilgan. Yangi 1600X1200 nuqtada yaratib olamiz. Akvarium tasviri
qulay oson, Shar shaklga chizma chizib olishimiz lozim.
Kalit so‘zlar:
Adobe Photoshop, Shape layers, Intersect Shape Areas, Path
Selection, Add Anchor Point, Layers Style.
Аннотация
:
В
данной
статье
описано
изображение
аквариума
в
трехмерном
пространстве
с
помощью
программы
Adobe Photoshop.
В
программе
каждый
слой
ориентирован
на
отдельные
части
слоя
.
Мы
создадим
новый
размером
1600X1200
пикселей
.
Изображение
аквариума
удобное
и
простое
,
нам
нужно
нарисовать
рисунок
в
форме
сферы
.
Ключевые
слова
:
Adobe Photoshop,
слои
фигур
,
пересекающиеся
области
фигур
,
выбор
пути
,
добавление
опорной
точки
,
стиль
слоев
.
Abstract:
This article describes the image of an aquarium in three-
dimensional space using Adobe Photoshop. In the program, each layer is focused
on separate layer parts. We will create a new one in 1600X1200 pixels. The image
of the aquarium is convenient and easy, we need to draw a drawing in the shape
of a sphere.
Keywords:
Adobe Photoshop, Shape layers, Intersect Shape Areas, Path
Selection, Add Anchor Point, Layers Style.
KIRISH
Yangi 1600X1200 nuqtaga hujjat yarating.
1.
Ikki marta Background qavatiga chertib, qulf holatidan xalos bo’ling.
2.
Quyida kursatilgan gradiyentni hosil qilib, hujjatga quying.
3.
Hujjatning oldi rangini oq qilib, [Ellipse] aslahasini [Shape layers] holatida
tanlab, 675X700 nuqtali shakl chizing.
354
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
Bunday misollarni fizikaning har bir bo‘limi uchun ko‘plab keltirish
mumkin.
Fizikadan ba'zi amaliy mashg'ulotlar ishbilarmonlik o'yini shaklida
o'tkazilishi mumkin, masalan, ijodiy dizayn ishlarini bajarish ("Qarshilik sinovi",
"Insoniyatning energiya muammolari va ularni quyosh energiyasi misolida hal
qilish yo'llari" va boshqalar). Bunda o'quvchilarning mustaqil ishi individual yoki
guruh bo'lishi mumkin. O'z loyihasini jamoatchilik muhokamasi va himoyasi
o'quvchilarning mustaqil ishlarining rolini oshiradi va uni sifatli amalga oshirish
istagini kuchaytiradi.
Fizika bo'yicha ijodiy loyihalar talabalarning bilim faolligini maksimal
darajada oshirishga imkon beradi, ma'lumotlarni dastlabki qayta ishlash, hujjatlar
bilan ishlash, olingan ma'lumotlarni umumlashtirish va birlashtirish qobiliyatini
samarali rivojlantirishga yordam beradi.
XULOSA
Shunday qilib, loyihalarga asoslangan ta’lim va fanlararo yondoshuvlar -
talabalarning fizikani o'rganishga qiziqishini oshirishning va kelajakda kasbiy
yo‘nalishlarining qiziqishlarga asoslangan holda aniq tahlanishining samarali
usullaridan biridir. Loyiha usuli mustaqil ravishda ham, boshqa pedagogik
texnologiyalar bilan birgalikda ham qo'llanilishi mumkin, uni kompleks qo'llash
talabalarning fizikani o'rganishga bo'lgan qiziqishini oshirish, mustaqil tadqiqot
ishlarini bajarish ko'nikmalarini rivojlantirish, shuningdek, o'quv jarayonini
yetarlicha individuallashtirish va uni iloji boricha talabalarga yo'naltirish imkonini
beradi.
Muhimi fizika fanining mustaqil ta’limida uni boshqa fanlar bilan
uyg‘unlashtirilgan holda kichik loyihalar uchun mavzularni o‘quv dasturlari
uchun tanlay bilish- talabalarga murakkab bo‘lgan fizik qonuniyatlarni
tushunishga qiziqtirish va ularni chuqurroq “o‘rganishni o‘rgatish” imkonini
beradi.
Adabiyotlar:
[1] Shklyar N.V. Hududiy oliy o ‘quv yurtlarida psixologik-pedagogik kadrlarni
tayyorlash va qayta tayyorlash. //Rossiyada oliy ta'lim. 2015 yil, 3-son, 120-127.
[2] Gutman V.V., Shklyar N.V. Mustaqil ta'lim faoliyati talabalarning kasbiy-
pedagogik vakolatlarini rivojlantirish sharti sifatida. Kareliya ilmiy jurnali.
2016.
Т
.5,
№
1(14), 18-21b.
[3] Talabalarning fizika fanidan mustaqil ishi: Ulyanovsk davlat texnika
universiteti talabalari uchun ko'rsatmalar / E. R. Riger, Yu R. Gilmanov, R. K.
Luks, V. V. Efimov. – Ulyanovsk: Ulyanovsk davlat texnika universiteti, 2008. –
38 b.
[4] Tropin, V. V. "Fizika" fanini o'rganishda talabalarning mustaqil ishlarini tashkil
etish bo'yicha amaliy qo'llanma: kunduzgi va sirtqi bo'lim talabalari uchun uslubiy
ishlanma / V. V. Tropin, V. V. Fomin, T. P. Kolesnikova, O. N. Raznovan, L. A.
Daibova. – Krasnodar, 2006. – 53 b.
353
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
-talabalarning
bir-birlarini
qo'llab-quvvatlashi
va
o'rganishni
rivojlantirishiga yordam beruvchi kichik guruhlarda i
shlash;
-mustaqillik, ishtirok etish va o‘zaro muloqotni rag‘batlantiruvchi baholash
tizimidan foydalanish;
-qaror qabul qilish ko'nikmalarini rivojlantirish, qat'iyatlilik va chidamlilikni
rivojlantirishga
uchun
talabalarga
yordam
beruvchi
o‘sish
tafakkuri
mashg‘ulotlari kitobini yuritish .
Fizika eng qiyin fanlardan biridir, chunki u matematikani yaxshi bilishni,
laboratoriya ko'nikmalarini va fizikaviy jarayonlarni kuzatish uchun o'z qo'llari
bilan tajribalar o‘tkazish qobiliyatini talab qiladi. Ammo fizika ham loyihalar
yordamida o'rganish uchun juda yaxshi fan! Fizikani o‘qitishda mustaqil ta’limni
shakllantirish fanlararo yondashuvlarni va loyihaga asoslangan ta’limni o‘z
ichiga olishi, mustaqil ta’lim mavzulari ancha dolzarb va qiziqarli bo'lishiga
erishiladi va talabalarga kelajak rejalari uchun yetarli motivatsiyalar beradi.
Nazariy bilimlarning bunday real dunyoda qo'llanilishi fizikani muhandislik yoki
atrof-muhit loyihalari bilan birlashtirish orqali ko'rsatilishi mumkin. Ushbu
strategiya nafaqat qiziqish uyg'otadi, balki tahlil qilish va muammolarni hal
qilishga undaydi.
Fanlararo aloqalar bo’yicha ko‘plab mavzularni - fizika (energiya, energiya
transporti, elektromagnit nurlanish), geografiya (atrof-muhit, gidrologik sikl),
kimyo (fotosintez), biologiya (o'simliklar va biomassa), geologiya (suv, mineral
resurlar qidiruvi), axborot komminkatsiya texnologiyasi - quvvat nuqtasi
taqdimoti kabi misollarni keltirish mumkin.
Dolzarb mavzulardan : quyosh radiatsiyasi - energiyasidan foydalanish,
shamol - quyosh energiyasining o'zgarishi, biomassa – tushunchalari va undan
foydalanishning dunyo tajribalari kabi mavzularni; shuningdek fizikaviy
materialshunoslikning ko‘plab qiziqarli ob’yektlarini shunday tanlay bilish
kerakki, tanlangan tadqiqot ob’yekti uning foydalanish va qo‘llanilish sohalariga
ko‘ra talabalarda chuqur o‘rganishga qiziqishlar uyg‘otsin , chunki hayotimizning
har bir sohasini yaratilayotgan yangi materiallarsiz va texnologiyalarsiz tasavvur
etib bo‘lmaydi.
Hozirgi umumiy fizika kursi o‘quv dasturi mustaqil ta’lim mavzularidan biri
bo‘lgan “Atmosferadagi issiqlik muvozanati o’zgarishining sayyora iqlimiga
ta’siri, parnik effekti” ham bunga yaqqol misol bo‘la oladi.
Bu mavzu bo‘yicha talaba ma’lumotlar resurslari bilan tanisha boshlar ekan,
izlanishlar orqali juda ko‘plab ma’lumotlarni, xususan “iqlim o‘zgarishlariga
adaptatsiya” degan tushunchalar bilan tanishadi, ekologiya o‘zgarishlarini
fizikaga bog‘liqlik jihatdan qarab chiqadi.
Hozirgi kunnnig yana bir dolzarb mavzularidan biri
“Shamol generatori –
muqobil energiya manbai: ishlab chiqish va tadqiqot” ishi talabalar uchun juda
ham qiziqish uyg‘otib, fizika va energetika sohasiga uyg‘unlashgan tadqiqotlar
o‘tkazishga boshlaydi, fanning bu sohaga tegishli bo’limi bo’yicha bilimlarini
kengaytiradi.
352
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
kerakki, ta'lim faoliyati talaba tomonidan oddiygina qabul qilinmasdan, balki
uning tashabbusi bilan amalga oshiriladi, bu mustaqil o'quv faoliyati jarayonida
mumkin bo'ladi [1].
Mustaqil ta’limning asosiy vazifasi - ta'lim faoliyatini mustaqil amalga
oshirish uchun bilim, ko'nikmalarni, keyinchalik esa kelajakdagi kasbiy faoliyat
ko'nikmalarni, kelajak maqsadlarni belgilash va ularga erishish qobiliyatini
shakllantirishdir [2].
Ko‘plab pedagogik izlanishlarda talabalarning ta'lim darajasini doimiy
ravishda oshirish muammosini tahlil qilish asosida ta'lim va o'z-o'zini
tarbiyalashning asosiy vositalari, ularning dialektik munosabatlari ko'rib
chiqiladi.Shu bilan birga, talabalarning mustaqil ishi o'z-o'zini tarbiyalashning
paydo bo'lishining omili sifatida qaraladi, tashkil etilgan ta'lim va o'z-o'zini
tarbiyalashning birligini ta'minlaydi [3].
Mustaqil ish har doim talabalar, ayniqsa, birinchi kurs talabalari uchun bir
qator qiyinchiliklarni keltirib chiqaradi. Asosiy qiyinchilik ishingizni mustaqil
ravishda tashkil qilish zarurati bilan bog'liq. Ko'pgina birinchi kurs talabalari tahlil
qilish, qayd qilish, asosiy manbalar bilan ishlash, o'z fikrlarini aniq ifodalash,
vaqtni rejalashtirish, aqliy faoliyatining individual xususiyatlarini hisobga olish
va boshqalar bilan ishlash ko'nikmalarining yetishmasligi bilan bog'liq bo‘lgan,
shuningdek fiziologik imkoniyatlar, mustaqil ishlashga psixologik tayyorlikning
deyarli to'liq yo'qligi va uni tashkil etishning umumiy qoidalarini bilmaslik kabi
qiyinchiliklarga duch kelishadi. Shuning uchun ham o‘qituvchining asosiy
vazifalaridan biri o‘quvchilarning mustaqil ishlarini tashkil etishda yordam
berishdir. Talabalarning mustaqil ishi darsda ham, undan tashqarida ham bo'lishi
mumkin. Har qanday o'quv jarayoni kabi mustaqil ish quyidagi funktsiyalarni
bajaradi: ta’limiy (bilim va ko'nikmalarni o'zlashtirish, ularni tizimlashtirish va
mustahkamlash), rivojlantiruvchi (xotira, fikrlash, nutqni rivojlantirish),
tarbiyaviy (o'quv faoliyati uchun barqaror motivlarni tarbiyalash, aqliy mehnat
madaniyati, o'zini o'zi tashkil etish va o'zini o'zi nazorat qilish ko'nikmalari, bir
qator shaxsiy fazilatlar - mehnatsevarlik, o'ziga talabchanlik, mustaqillik va
boshqalar) [3, 4].
Mustaqil ta’lim tizimi uchun hozirda jahonning ko‘plab davlatlari tajribasida
bir qancha strategiyalar qo‘llaniladi. Ular:
-faol o'rganish va tanqidiy fikrlashni rivojlantirish uchun ochiq savollar
berish;
-o'quv materiallari va mashg'ulotlarini talabalar uchun mustaqil tanlov
imkoniyatini yaratish;
-notanish muammolar ustida ishlash malakasini shakllantirish ya’ni fikrlash
jarayonlarini modellashtirish;
-talabalarga xatolarini tushunishi va yaxshilashi uchun fikr-mulohaza
bildirish orqali konstruktiv tanqid;
-hamkorlikda va tartibli ish yuritish uchun ochiq muhitning yaratilishi;
-
o'z ta'lim uslublari asosida talabalarga darslarni tashkil etishga imkoniyat
yaratish va ko'rsatmalar berish;
351
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
требования
создают
проблемы
определения
содержания
самостоятельной
работы
,
ее
видов
,
требований
к
заданиям
,
как
по
физики
и
по
всем
наукам
.
Ключевые
слова
:
самостоятельное
обучение
,
креативность
,
междисциплинарные
подходы
«
учить
обучаться
»,
проектное
обучение
.
Ma’lumki malakali kadrlar tayyorlashning muhim omillaridan biri kadrlar
tayyorlash sifati va samaradorligini oshirishdir. Ta’lim sifati va samaradorligini
oshirishda ta’limning zamonaviy uslub, shakl va vositalari bilan bir qatorda
hozirgi kunda mustaqil ta’lim muhim o‘rin tutadi. Bu esa o‘z navbatid oliy ta’lim
muassasalarida talabalarning mustaqil ta’lim mazmunini rivojlantirish, uni tashkil
etish va amalga oshirish uslublarini takomillashtirish bo‘yicha chuqur ilmiy-
pedagogik izlanishlar olib borishni taqozo etadi.
Hozirgi kunda mustaqil ta'limni rivojlantirish uchun eng asosiy
strategiyalaridan biri bu aniq fanlarni xususan fizika fanini talabalarga qanday
o'rganishni o'rgatishdir. “O‘rganishni o‘rgatish” prinsipini loyihaga asoslangan
mustaqil ta'limda qo‘llash juda samaralir.
Fanni o‘rganishda o‘z-o‘zini rivojlantirish maksimal foyda keltirishi uchun
axborot bilan to'g'ri ishlashni chuqur o'rganish muhimdir; ko'proq yangi narsalarni
o'rganish kerakligini, shuningdek, yangi bilimlarni amaliyotda samarali qo'llashga
nima yordam berishini tushunish zarur. Buning uchun talabalardan turli qiziqarli
mavzularda taqdimotlar va reportajlar qilish talab qilinishi yuqori samara beradi.
Gap shundaki, o‘rganilayotgan materialni qayta ishlash va qayta aytib berish
orqali talabalar uni yaxshiroq o'zlashtiradilar. Talaba yangi bilimlarni mustaqil
o‘zlashtirib olishi, kerakli ma’lumotlarni izlashning qulay usul va vositalarini
bilishi, manbalardan unumli foydalana olish ko‘nikmalariga ega bo‘lishi muhim
ahamiyatga ega. Bunda an’anaviy o‘quv va ilmiy adabiyotlar, me’yoriy hujjatlar,
elektron o‘quv adabiyotlari va ma’lumotlar banki bilan ishlash ko‘nikmalariga ega
bo‘lish va bu jarayonda talaba o‘z oldiga qo‘yilgan vazifalarning oqilona
yechimini topishi zarur. Albatta, topshiriqlarni bajarishda tizimli va ijodiy
yondashuv muhim ahamiyatga ega. Ishlab chiqilgan yechim, loyiha yoki g'oya
ustoz va talabalar jamoasida asoslanishi va himoya qilinishi kerak bo'ladi.
Ma’lumki talabalarning mustaqil ta’lim olishlari uchun o‘quv rejasida
ajratilgan vaqtga muvofiq, mustaqil ta’limning tashkiliy shakllari, topshiriq
variantlari har bir fan bo‘yicha tegishli kafedralarda ishlab chiqiladi va kafedra
majlislarida tasdiqlanadi.
Ushbu maqolaning maqsadi oliy ta’lim sohasida talabalarning ijodiy fikrlash
doirasini kengaytirishda, ularda kelajakda mustaqil faoliyat yurita bilish
ko’nikmalarini uyg‘otishda, bo'lajak mutaxassis sifatida o‘z kasbiy mahoratini
doimiy shakllantirishda mustaqil ta’limning o‘rni va ahamiyatini ko‘rsatib
berishdir.
Mutaxassisning kasbiy rivojlanishi asosan tashqi ta'sirlar bilan belgilanishiga
qaramay, shaxsiy va kasbiy rivojlanishning asosiy omili shaxsning o'zi bo'lib
qoladi. Bu shuni anglatadiki, talaba universitetda o'qish jarayonida o'zi shakllanish
sub'ektiga aylanishi kerak. Buning uchun ta'lim jarayoni shunday tashkil etilishi
350
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
orqali o’z bilimini oshirishlari mumkin. O‘zaro muloqot va hamkorlikni
rag'batlantiradi. Ular birgalikda muammolarni hal qilib, o‘zlarining bilimlarini
mustahkamlashadi.
Shuningdek,
geometriya
fanini
o‘qitishda
raqamli
simulyatsiyalar va virtual resurslardan foydalanish o‘quvchilarning qiziqishini
oshirib, geometrik tushunchalarni yanada yaxshi o‘zlashtirish va amaliy
ko‘nikmalarni rivojlantirishga yordam beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yhati
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Oliy
Majlisga Murojaatnomasi // https://prezident.uz/uz/lists/view/2228
2.
Makhmudova D.M. Using artificial intelligence techniques in web
application firewall (WAF) / / - AIP Conference Proceedings, 2024.
3.
Israilova F.A. Chirchiq Davlat Pedagogika. "Zamonaviy ta'limda
raqamli texnologiyalarning o'rni va rollari." Academic research in educational
sciences 4.CSPU Conference 1 (2023): 85-90.
4.
Maxmudova D.M. - Ilmiy umumlashtirish layoqatini tarbiyalash
asosida talabalarda kreativ faoliyatni rivojlantirish / Science and innovation, 2023.
FIZIKA FANINI O‘QITISHDA MUSTAQIL TA’LIM
MAVZULARI TANLOVINING AHAMIYATI
S.A.Fazilova
Guliston Davlat Pedagogika Instituti katta o‘qituvchisi
fazilovasurayyo4@gmail.com
Davlat ta'lim standartida talabalarning mustaqil ishlariga ajratilgan o'quv
soatlari ulushining yetarli darajada ortishi mustaqil ta’limni tashkil etishning
mazmunini,
uslublarini
va
didaktik
qo'llab-quvvatlash
vositalarini
zamonaviylashtirish zarurligini ko‘rsatmoqda. Ushbu talablar barcha fanlar qatori
“Fizika” fanidan ham mustaqil ishlar mazmunini, uning turlarini, vazifalarga
qo'yiladigan talablarni aniqlash muammolarini yuzaga keltiradi.
Kalit so‘zlar:
mustaqil ta’lim, ijodiy qobiliyat, “o‘rganishni o‘rgatish”
fanlararo yondoshuvlar, loyihaga asoslangan ta’lim
The sufficient increase in the share of study hours allocated to independent
work of students in the state educational standard indicates the need to modernize
the content, methods and means of didactic support for independent education.
These requirements create the problems of determining the content of independent
work, its types, requirements for tasks, as well as for all sciences.
Key words:
self-directed learning, creativity, "teaching to learn",
interdisciplinary approaches, project-based learning
Увеличение
доли
учебных
часов
,
отведенных
на
самостоятельную
работу
обучающихся
в
государственном
образовательном
стандарте
,
свидетельствует
о
необходимости
модернизации
содержания
,
методов
и
средств
дидактического
обеспечения
самостоятельного
образования
.
Эти
349
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
qilmoqda. Shuningdek, “oliy ta’lim muassasalarida ilmiy salohiyatni yanada
oshirish, ilmiy va ilmiy-pedagog kadrlar tayyorlash ko‘lamini kengaytirish – eng
muhim masalalardan biridir” [1].
Shu bois raqamli platformalar vostasida matematika fanini o‘qitishda
samarali natijalarga erishish maqsadida bugungi kunda bir qancha izlanishlar
amalga
oshirilmoqda.
Xususan
geometriya
darslarida
raqamli
simmulyatsiyalardan foydalanish fazoviy tasavvurni rivojlantirish, jarayonni to‘ri
tahlil qilish imkoniyatini oshiradi. Dastlab raqamli platformaga tuxtalib o‘tamiz.
Masalan “kurslar va o‘quv materiallari uchun Coursera, Khan Academy;
Interaktiv simulyatsiya va o'qitish vositalari uchun GeoGebra; O'qituvchilar va
o'quvchilar o'rtasida muloqot uchun Google Classroom; Matematika va ilmiy
o'qitish uchun esa Desmosdan keng foydalanilmoqda” [3.B. 85-90.].
Ushbu raqamli platformalar o'quvchilarga ta'lim jarayonini yanada qiziqarli,
interaktiv va samarali qilishiga yordam beradi, shuningdek, ularni mustaqil
o'rganishga, ijodiy fikrlashga va ilmiy tajribalarni o'zlashtirishga yordam beradi.
Bu raqamli platformalarni tahlil qilib biz tadqiqotimiz doirasida ikkinchi
tartibli ergi chiziqlarni o‘qitishda raqamli simmulyatsilar yordamida mustaqil
ta’limda foydalanish uchun maxsus ilova ishlab chiqdik. Bu ilova onlayin tarzda
ishlaydi. Ilovani Python dasturlash tili yordamida yaratdik. Ilovamiz 5 ta bo’limda
iborat. Har bir bo’limda maruza matni hamda mustaqil topshiriqlar bilan
birgalikda qo‘shimcha ikkinchi tartibli egri chiziqlarni tadbig‘i, amaliyotda
qo‘llanishi va hayotiy masalalar keltirilgan. “Talabalarga geometrik shakllarni
bevosita yaratishda va ularning xususiyatlarini o‘rganishda, geometrik ob'ektlar,
ularning xususiyatlarini ko‘rish imkoniyatlari, masalan, 3D modellashuv bilan
birga, o‘quvchilar uchun geometrik tushunchalarni yanada tushunarli qiladi.
Ushbu
turdagi
vizualiziyalar
o‘quvchilarning
geometrik
fikrlashini
rivojlantirishda yordam beradi”[2.B.16.].
Masalan elliptik shakldagi xonaning uzunligi 20 metr (katta o'q) va kengligi
10 metr (kichik o'q). Ellipsning bir fokusida turgan odam gapiradi. Ovozni aniq
eshitish uchun boshqa odam qaysi masofada turishi kerak?
Telskop oynasi fokus masofasi 2 metr bo'lgan ellipsga o'xshaydi. Agar
yorug'lik manbai bitta fokusga joylashtirilsa, ikkinchi fokusda yorug'lik oynadan
qanchalik uzoqda bo'lishini hisoblang.
Sun'iy yo'ldosh antennasida yarim katta o'qi 3 metr va yarim kichik o'qi 2
metr bo'lgan elliptik reflektor ishlatiladi. Sun'iy yo'ldosh qabul qiluvchisi bir
fokusda joylashgan va sun'iy yo'ldosh to'g'ridan-to'g'ri tepada joylashgan. Elliptik
idishning ikkita o'chog'i orasidagi masofani hisoblang.
Elliptik antennaning yarim katta o'qi 5 metr va yarim kichik o'qi 3 metrga
teng. Signal bitta fokusdan uzatiladi. Agar antennaning umumiy uzunligi 10 metr
bo'lsa, signalni qabul qilish uchun qabul qilgich boshqa fokusda qancha masofada
joylashtirilishi kerak?
Bu ko‘rinishdagi masalalarni yechish talabalarda fanga oid kompetensiyasini
rivojlantiradi. Talabalar fanni mustaqil ravishda o‘rganish imkoniyatiga ega
bo‘ladilar. Ular tajribalarni yana-qayta o‘tkazish yoki yangi vazifalarni bajarish
348
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
Xulosa qilib aytganda, turli davlatlardagi olimlar va ilmiy tekshirish
institutlari pedagogik eksperimentlarda turli elektron dasturiy ta’minotlardan
foydalanadilar. Misollardan ko‘rinib turibdiki, har bir dasturiy ta’minot o‘zining
funksional imkoniyatlari va tadqiqot maqsadiga qarab qo‘llaniladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.Junior
Research
Associate
Program,
https://www.riken.jp/en/careers/programs/jra/
2.R
Programming
for
Clinical
Trial
Analytics.
https://www.atorusresearch.com/r-programming-for-clinical-trial-analytics/
3.Makhmudova D.M. Using artificial intelligence techniques in web
application firewall (WAF) / / - AIP Conference Proceedings, 2024.
4.Israilova F.A. Chirchiq Davlat Pedagogika. "Zamonaviy ta'limda raqamli
texnologiyalarning o'rni va rollari." Academic research in educational sciences
4.CSPU Conference 1 (2023): 85-90.
5.Maxmudova D.M. - Ilmiy umumlashtirish layoqatini tarbiyalash asosida
talabalarda kreativ faoliyatni rivojlantirish / Science and innovation, 2023
GEOMETRIYA FANINI O‘QITISHDA RAQAMLI
PLATFORMALARDAN FOYDALANISH
Islomov San’at Mash’al o‘g‘li
Chirchiq davlat pedagogika universiteti
Abstract.
The article describes the teaching of second-order lines by means
of numerical simulations. The importance of bees in the development of scientific
competences in students has been shown.
Key words:
digital platforms, digital simulation, virtual resource, second-
order lines.
Аннатоция
.
В
статье
описано
обучение
линий
второго
порядка
посредством
численного
моделирования
.
Показано
значение
пчел
в
развитии
научных
компетенций
у
студентов
.
Ключевые
слова
:
цифровые
платформы
,
цифровое
моделирование
,
виртуальный
ресурс
,
линии
второго
порядка
.
Annatotsiya.
Maqolada
ikkinchi
tartibli
chiziqlaribni
raqamli
simmiliyasiyalar vositasida o’qitish bayon qilingan. Talabalarda fanga oid
kompetensiyalarni rivojlantirishda asalalarning ahamiyati ko’rsatib berilgan.
Kalit so‘zlar:
raqamli platformalar, raqamli simulyatsiya, virtual resurs,
ikkinchi tartibli chiziqlar.
Mamlakatimizda zamonaviy pedagogik va axborot-kommunikatsiya
texnologiyalaridan foydalanish orqali matematika o‘qitishning ilg‘or uslublarini
joriy etish asosida bo‘lajak mutaxassislarni tayyorlash tizimini tubdan
takomillashtirish, ularning jahon sivilizatsiyasi yutuqlari hamda dunyo axborot
resurslaridan keng foydalanishlari, xalqaro hamkorlik va korporativ xizmatlarda
ishtirok etishini ta’minlash uchun imkoniyatlar yaratish vazifalari yetakchilik
347
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
dastur o‘zining o‘ziga xos funksiyalari va afzalliklariga ega bo‘lib, ta’lim
jarayonida turli xil maqsadlar uchun ishlatiladi. MATLAB va R Programming
ko‘proq matematik modellash va ma’lumotlar tahliliga mos kelsa, SPSS esa
statistik tahlil uchun qulaylik yaratadi. GeoGebra matematika va geometriya
fanlarida vizualizatsiya va interaktiv o‘qitishni ta’minlasa, Python ko‘p qirrali
imkoniyatlari tufayli turli ilmiy va ta’limiy sohalarda qo‘llaniladi [4.B. 85-90.].
Ushbu “dasturiy ta’minotlarning pedagogik eksperimentlarda qo‘llanilishi
o‘qituvchilarga ma’lumotlarni batafsil tahlil qilish, ta’lim jarayonini nazorat qilish
va eksperimentlar natijalarini vizual tarzda ifodalash imkonini beradi.
Shuningdek, ushbu dasturlar yordamida o‘quvchilarning fikr-mulohaza qilish
ko‘nikmalarini rivojlantirish, ularni zamonaviy texnologiyalardan foydalangan
holda o‘qitish va ta’lim jarayonini yangi bosqichga olib chiqish imkoniyati
yaratiladi” [3.B.8].
Yaponiyada R Programming va MATLAB dasturlari bo‘yicha qator
tadqiqotlar o‘tkazilgan bo‘lib, ular turli sohalarda foydalanilgan.
RIKEN tadqiqotlari. 2011 yildan hozirgi kungacha RIKEN Institutining
RIKEN markazlarida bir qator olimlar R Programming va MATLAB
dasturlaridan foydalangan holda tadqiqotlar olib bormoqdalar [1.B.12]. Ushbu
tadqiqotlar tibbiyot, biologiya, va matematik fanlar sohalarida o‘tkazilgan.
Tadqiqot yo‘nalishlari matematik modellashtirish, biomeditsina tadqiqotlari va
simulyatsiyalarning samaradorligini oshirishga qaratilgan ishlardir.
Kioto Universitetida esa doktor Kenji Sato 2018 yilda "Injenerlik
tadqiqotlarida MATLABning qo‘llanilishi" mavzusida ilmiy ish olib borgan.
MATLAB orqali texnik simulyatsiyalar va matematik modellashtirish usullari
o‘rganilgan. Dasturiy ta’minot sifatida MATLAB simulyatsiya va modellashtirish
uchun qo‘llangan. MATLAB biomeditsina va farmatsevtika tadqiqotlarida
yordam bergan, ayniqsa ma’lumotlarni vizualizatsiya qilish va algoritmlar
yaratish jarayonlarida qo‘llanilgan [1.B.12].
2016 yilda Tokio Universitetida professor Xiroshi Takaxashi "Iqtisodiy
tahlilda R Programmingdan foydalanish" mavzusida tadqiqot o‘tkazgan.
Tadqiqotning maqsadi — iqtisodiy ma’lumotlarni tahlil qilish va prognoz qilishda
Rning samaradorligini o‘rganish edi. Dasturiy ta’minot sifatida R Programming
statistik tahlil uchun asosiy vosita sifatida qo‘llanilgan [2.B.16].
So‘nggi yillarda R Programming farmatsevtika sohasida klinik sinovlar,
gipoteza tekshiruvlari va ma’lumotlarni tahlil qilishda muhim vosita sifatida
qo‘llanilib kelinmoqda. Ushbu dastur tarmoq tadqiqotlarida vaqt samaradorligi va
ma’lumotlarni tahlil qilish jarayonlarini yaxshilashga yordam bergan. R
Programming klinik tadqiqotlarni tezkor va samarali o‘tkazish, ma’lumotlarning
aniqligini ta’minlash va tadqiqot natijalarini vizualizatsiya qilishga qaratilgan
[2.B.16]. Ushbu tadqiqotlarning barchasi Yaponiyada R Programming va
MATLAB dasturlarining keng qo‘llanilishini va ularning turli ilmiy sohalardagi
muhim rolini ko‘rsatadi. Ular tibbiyot, muhandislik, matematik modellashtirish va
biotexnologiya kabi sohalarda ilmiy tadqiqotlarning sifatini oshirishga yordam
bermoqda.
346
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
8. Tursunov, A.T. (2020).
Raqamli texnologiyalardan foydalanishning
pedagogik asoslari
. Toshkent: Iqtisodiyot nashriyoti.
9. D.Makhmudova Using artificial intelligence techniques in web application
firewall
(WAF)
/
/
-
AIP
Conference
Proceedings,
2024
https://doi.org/10.1063/5.0210409
Pedagogik eksperimentlarda qo‘llaniladigan elektron dasturiy ta’minotlar
tahlili
Qulmatov Z.Z.-Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti mustaqil
tadqiqotchisi
zulfiqor9467@gmail.com
Annotatsiya.
Pedagogik eksperimentlarda qo‘llaniladigan elektron dasturiy
ta’minotlar turli davlatlarda turli olimlar tomonidan foydalaniladi va ularning
tanlovi tadqiqotning maqsadi va sohasiga bog‘liq. Maqolada ayrim davlatlardagi
olimlarning, ilmiy tekshirish institutlarining va ular qo‘llagan elektron dasturiy
ta’minotlar tahlil qilingan.
Kalit so‘zlar:
Pedagogik eksperiment, SPSS, R Programming, MATLAB,
GeoGebra, Python.
Annotation.
Electronic software used in pedagogical experiments are used
by different scientists in different countries, and their choice depends on the
purpose and field of research. The article analyzes the electronic software used by
scientists and research institutions in some countries.
Key words.
Pedagogical experiment, SPSS, R-programming, MATLAB,
GeoGebra, Python.
Аннатоция
.
В
«
Педагогическом
эксперименте
»
исползуется
ручное
электронное
программное
обеспечение
,
созданное
разними
ученими
в
разних
странах
,
и
вибор
зависит
от
сели
и
области
исследований
.
Статя
содержит
анализ
учених
,
научно
-
исследователских
институтов
и
электронного
программного
обеспечения
,
которое
они
исползуют
в
некоторих
странах
.
Ключевие
слова
.
Педагогический
эксперимент
,
SPSS,
R-
программирование
, MATLAB, GeoGebra, Python.
Bugungi kunda ta’lim tizimi tezkor rivojlanish va raqamli texnologiyalar
bilan chambarchas bog‘liq. Ta’lim jarayonini yanada samarali va innovatsion
qilish uchun pedagogik eksperimentlar muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu
eksperimentlar yordamida yangi metodikalar, o‘qitish usullari va ta’lim
jarayonida qo‘llaniladigan vositalar sinovdan o‘tkaziladi. Bu jarayonlarda
elektron dasturiy ta’minotlar muhim rol o‘ynaydi, chunki ular eksperimentlarni
samarali boshqarish, ma’lumotlarni yig‘ish va tahlil qilish imkonini beradi.
Elektron dasturiy ta’minotlar, jumladan MATLAB, SPSS, R Programming,
GeoGebra va Python, pedagogik eksperimentlarda keng qo‘llaniladi. Har bir
345
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
Ø
Raqamli
platformalarning
cheklovlari
:
Hozirgi
kunda
keng
qo‘llanilayotgan raqamli platformalar (Moodle, Google Classroom, va boshqalar)
ning o‘ziga xos afzalliklari bor bo‘lsa-da, ba’zida ularni ta'limning turli talablariga
to‘liq mos kelmasligi ham muammo tug‘diradi. Ya’ni, barcha ta'lim ehtiyojlarini
qondirish uchun ularning ayrim funksiyalari yetarli emas. Masalan, ayrim
platformalar murakkab interaktiv mashg‘ulotlarni amalga oshirish yoki katta
hajmdagi darslik materiallarini yuklash imkoniyatiga ega emas. Bu o‘qituvchi va
talabalardan bir nechta platformani birgalikda ishlatishni taqozo etadi, bu esa
jarayon ishtirokchilaridan ko‘proq vaqt va resurslar talab qiladi.
Ø
Ta'limni moslashtirish va qo‘llab-quvvatlash ehtiyoji
: Mustaqil ta'lim
jarayonida o‘quvchilar texnik va ilmiy masalalarda qo‘llab-quvvatlanishi muhimdir.
Bu nafaqat texnik jihatdan yordam, balki o‘quv jarayonini rejalashtirish, o‘quv
materiallarini qidirish va ishlash bo‘yicha maslahatlar shaklida ham bo‘lishi
mumkin. Shu bois, ta'lim muassasalari tomonidan maxsus texnik yordam xizmatlari,
onlayn qo‘llanmalar, va mustaqil o‘qishni boshqarishga qaratilgan qo‘shimcha
vositalarni tashkil etish talab etiladi. Masalan, texnik yordam xizmatlari talabalarga
o‘quv jarayonida duch kelishi mumkin bo‘lgan texnik muammolarni bartaraf etishga
yordam beradi, bu esa jarayonning uzluksiz davom etishiga xizmat qiladi.
Xulosa
Mustaqil ta’lim jarayonida raqamli texnologiyalarni qo‘llashning afzalliklari
o‘quvchilarning bilim olish samaradorligini oshirishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Bu esa, mustaqil ta'lim jarayonini takomillashtirishda raqamli texnologiyalardan
foydalanish imkoniyatlarini kengaytirish zaruratini ko‘rsatadi. Ta’lim muassasalari
bu jarayonda talabalarga va o‘qituvchilarga doimiy metodik va texnik ko‘mak berib,
raqamli savodxonlik darajasini oshirishga qaratilgan maxsus dasturlarni tashkil
etishlari lozim. Shu tarzda, raqamli ta’lim texnologiyalaridan to‘liq foydalanish
mustaqil o‘quv jarayonining samaradorligini sezilarli darajada oshirishi mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Anderson, T. (2008).
The Theory and Practice of Online Learning
.
Athabasca University Press.
2. Bates, A. W. (2015).
Teaching in a Digital Age: Guidelines for Designing
Teaching and Learning for a Digital Age
. Tony Bates Associates Ltd.
3. Garrison, D. R., & Vaughan, N. D. (2008).
Blended Learning in Higher
Education: Framework, Principles, and Guidelines
. Jossey-Bass.
4. Johnson, L., Becker, S. A., Cummins, M., Estrada, V., Freeman, A., & Hall,
C. (2016).
NMC Horizon Report: 2016 Higher Education Edition
. The New Media
Consortium.
5. Laurillard, D. (2012).
Teaching as a Design Science: Building Pedagogical
Patterns for Learning and Technology
. Routledge.
6. Siemens, G. (2005). Connectivism: A learning theory for the digital age.
International Journal of Instructional Technology and Distance Learning
, 2(1), 3
7. Nurullayev A.N., Ismoilov, S.M. (2018).
Axborot texnologiyalari va ta'lim
jarayoni
. Toshkent: O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi.
344
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
Mustaqil ta'limda raqamli texnologiyalardan foydalanish borasida olib
borilgan ilmiy tadqiqotlar va amaliy yondashuvlar asosan ta'lim resurslarini
optimallashtirish, interaktiv va o‘zaro aloqani kuchaytiruvchi vositalarni
qo‘llashga qaratilgan. Asosiy ma'lumot manbaalari sifatida xalqaro ta'lim
loyihalari, ilmiy maqolalar va mashhur raqamli platformalardan (masalan,
Moodle, Coursera, Google Classroom) foydalanish tajribasi tahlil qilindi. Bu
platformalar ta'lim jarayonlarini boshqarish va o‘quv materiallarini o‘quvchilarga
qulay shaklda taqdim etish imkonini beradi.
Mustaqil ta'lim jarayonida raqamli texnologiyalarni qo‘llashning asosiy
afzalligi shundaki, ular talabalarga o‘quv jarayonini ma’lum tanlangan vaqt va
makonda tashkil qilish imkonini beradi. Interaktiv videodarslar, onlayn testlar,
o‘yin-testlar va turli xil loyihaviy ishlar kabi vositalar orqali talaba o‘zini-o‘zi
baholash, bilim-ko‘nikmalarni qay darajada samarali ozlashtirib olayotganini
tezkor, aniq tekshirish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Masalan, Moodle, Coursera,
Google Classroom kabi online platformalar talabalar foydalanishlari mumkin
bo‘lgan keng ma’lumotlar ba’zasini taqdim etadilar. Bu platformalardagi bilim
resurslari — videodarslar, qo‘llanmalar va testlar — talabalarni fanni yanada
chuqurroq o‘rganishga, o‘quv jarayonidagi talablarni o‘zlashtirishlariga katta
hizmat qiladi.
Muhokama va tahlil
“Raqamli boshqaruv tizimlari, bulutli hisoblash va sun'iy intellekt kabi
texnologiyalar insoniyat uchun yangi imkoniyatlarni ochish bilan birgalikda yangi
muammolarni
ham
yaratdi” [9]. Ta'limda raqamli texnologiyalardan
foydalanishning ko‘pgina afzalliklari bilan bir qatorda bir qator qiyinchiliklar va
cheklovlarni ham mavjud bo‘lib, bular quyidagicha kengaytirib ko‘rilishi
mumkin:
Ø
Texnik resurslar yetishmasligi
: Barcha talabalar va o‘qituvchilarning
texnik vositalar (kompyuter, planshet, tezkor internet kabi) bilan bir xil darajada
ta’minlanmaganligi mustaqil ta'limni tashkil etishda muammolar keltirib chiqaradi.
Garchi, ta'lim muassasalari barcha talabalarga teng imkoniyat yaratishga intilsalar-
da, texnik jihozlarning yetishmasligi yoki internetga cheklangan ulanish bu
jarayonni qiyinlashishiga sabab bo‘lib qoladi. Shuning uchun raqamli ta'lim
resurslaridan keng foydalanishda davlat va nodavlat tashkilotlar tomonidan qo‘llab-
quvvatlash dasturlari tashkil etilishi muhim.
Ø
Raqamli savodxonlikning pastligi
: yana bir muhim sabab shuki, barcha
o‘qituvchilar va talabalar bir xil darajada raqamli savodxonlikka ega bo‘lmasliklari
mumkin. Bu esa jarayonda raqamli texnologiyalardan samarali foydalanishga
to‘sqinlik qiladi. Amaliyot shuni ko‘rsatadiki, ko‘plab talabalar uchun raqamli
platformalardan foydalanish dastlab qiyinchilik tug‘diradi. O‘qituvchilarning
raqamli savodxonligi yetarli darajada bo‘lmasa, mustaqil ta'lim jarayonini to‘g‘ri
tashkil etish ham qiyinlashadi. Bu masalani ijobiy hal qilish uchun esa ta'lim
muassasalari va o‘qituvchilar o‘rtasida raqamli texnologilardan foydalanish
ko‘nikmalarini rivojlantirishga qaratilgan o‘quv dasturlari, treninglar va malaka
oshirish kurslarini tashkil etish zarur.
343
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
Kirish
Barchamizga
ma’lumki,
bugungi
kunda
raqamli
texnologiyalar
hayotimizning deyarli barcha sohalarida keng tatbiq etilmoqda va bu jarayon
ta'lim sohasida ham muhim ahamiyat kasb etmoqda. Xususan, mustaqil ta'lim
jarayonini tashkil etishda raqamli texnologiyalardan foydalanish samaradorligi
ortib bormoqda. Bu jarayonda talabalar o‘z bilimlarini boyitish, qobiliyat va
iqtidorlarini rivojlantirish, tanqidiy fikrlash va ma'lumotlarni tahlil qilish bilan
bog‘liq ko‘nikmalarni shakllantirish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Ya’ni, ularning
o‘quv
faoliyatini
mustaqil
boshqarishni
o‘rganishlari
uchun
raqamli
texnologiyalar samarali vosita sifatida xizmat qiladi.
Ushbu tadqiqotda mustaqil ta'lim jarayonlarini raqamli texnologiyalar
yordamida tashkil etish imkoniyatlari va samaradorligi tahlil qilindi. Mustaqil
ta'limda raqamli texnologiyalardan foydalanish talabalar bilim olish jarayonlarini
qo‘llab-quvvatlash va o‘z-o‘zini rivojlantirish imkoniyatlarini kengaytirishga
xizmat qiladi. Mustaqil ta'lim uchun raqamli texnologiyalarni joriy etish
jarayonida talabalar o‘z vaqtida va qulay sharoitda ta'lim olish imkoniyatiga ega
bo‘lib, ta'lim resurslari bilan bemalol ishlash imkoniyatini qo‘lga kiritadilar
Adabiyotlar tahlili
Andersonning "The Theory and Practice of Online Learning" asarida raqamli
texnologiyalarning masofaviy va mustaqil ta'limdagi o‘rni keng yoritiladi. U onlayn
ta'lim jarayonini tahlil qilib, raqamli vositalar yordamida o‘quv jarayonini interaktiv
qilish hamda talabalar mas'uliyatini oshirishni ta'kidlaydi: “Raqamli vositalar,
talabalar o‘zlariga mos keladigan o‘qitish usullarini tanlash imkoniyatiga ega
bo‘lgan sharoitni yaratadi” [1, B.43].
Batesning "Teaching in a Digital Age" asari raqamli texnologiyalardan
foydalangan holda ta'limni zamonaviylashtirishga bag‘ishlangan. Uning fikricha,
raqamli texnologiyalar ta'lim tizimini samarali va qulay qiladi: “Ta'limda raqamli
texnologiyalarni qo‘llash orqali talabalar o‘zlari uchun qulay va samarali o‘quv
muhitini yaratish imkoniyatiga ega bo‘ladi” [2, B.58].
Laurillard "Teaching as a Design Science" asarida ta'limni dizayn sifatida
o‘rganadi va raqamli texnologiyalar o‘quvchilarni faol o‘quv jarayoniga jalb
qilishini ta'kidlaydi: “Raqamli texnologiyalar ta'lim jarayonini dizaynlashda keng
imkoniyatlar yaratadi va o‘quvchilarni bilim olishda faol ishtirok etishga undaydi”
[5, B.72].
Nurullayev va Ismoilov "Axborot texnologiyalari va ta'lim jarayoni" asarida
axborot texnologiyalaridan foydalanishning o‘zbek ta'lim tizimidagi afzalliklarini
ko‘rsatadi: “Axborot texnologiyalarini o‘quv jarayonida qo‘llash orqali talabalar
masofadan bilim olish va o‘z o‘quv faoliyatini boshqarishni o‘rganadi” [7, B.35].
Tursunovning “Raqamli texnologiyalardan foydalanishning pedagogik
asoslari” asarida ta'limda raqamli texnologiyalardan foydalanishning mustaqil bilim
olish va ma'suliyatni oshirishga ta'siri haqida so‘z boradi: “Raqamli texnologiyalar,
ta'lim jarayonini yanada samarali qilish va o‘quvchilarda bilim olishda mustaqillikni
oshirishga yordam beradi” [8, B.47].
Tadqiqot usullari
342
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
Adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Lemonade. (2022). Lemonade Insurance Company. [Onlayn]. Mavjud:
www.lemonade.com
2.
Tokio Marine & Nichido Fire. (2022). Artificial Intelligence for Insurance.
[Onlayn]. Mavjud:
www.tokiomarine.co.jp
3.
EU Commission. (2021). Digital Transformation in Insurance Sector.
[Onlayn]. Mavjud:
www.ec.europa.eu
4.
Ping An Insurance Group. (2022). Big Data and AI in Insurance. [Onlayn].
Mavjud:
www.pingan.com
MUSTAQIL TA'LIM JARAYONIDA RAQAMLI
TEXNOLOGIYALARNING AHAMIYATI
M.A.Nishonova ADPI, doktorant
Annotatsiya
Bugungi kunda ta'lim jarayonlarida raqamli texnologiyalardan foydalanish
tobora ortib bormoqda. Mustaqil ta'lim jarayonida raqamli texnologiyalar
o‘quvchilarning o‘z-o‘zini rivojlantirish va bilim olish samaradorligini oshirishda,
ularni bilimlarni chuqur o‘zlashtirishga jalb qilishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Ushbu tadqiqot mustaqil ta'lim jarayonini raqamli texnologiyalar yordamida qo'llab-
quvvatlashning afzalliklarini tahlil qiladi hamda uning samaradorligini oshirishda
qaysi omillar muhim ekanini ko‘rsatadi.
Сегодня
использование
цифровых
технологий
в
образовательных
процессах
постоянно
растет
.
В
процессе
самостоятельного
обучения
цифровые
технологии
играют
важную
роль
в
повышении
эффективности
саморазвития
и
обучения
учащихся
,
способствуя
их
более
глубокому
усвоению
знаний
.
Данное
исследование
анализирует
преимущества
поддержки
самостоятельного
обучения
с
помощью
цифровых
технологий
и
определяет
,
какие
факторы
важны
для
повышения
его
эффективности
.
Nowadays, the use of digital technologies in educational processes is steadily
increasing. In independent learning, digital technologies play an essential role in
enhancing students' self-development and learning efficiency, encouraging them to
grasp knowledge more deeply. This research analyzes the advantages of supporting
independent learning through digital technologies and identifies the key factors that
contribute to improving its effectiveness.
Kalit so‘zlar:
Mustaqil ta'lim, raqamli texnologiyalar, Moodle, Google
Classroom, Coursera, raqamli savodxonlik, ta'lim resurslari, texnik qo‘llab-
quvvatlash
Ключевые
слова
:
самостоятельное
обучение
,
цифровые
технологии
,
Moodle,
Classroom,
Coursera,
цифровая
грамотность
,
образовательные
ресурсы
,
техническая
поддержка
Keywords: Independent learning, digital technologies, Moodle, Google
Classroom, Coursera, digital literacy, educational resources, technical support
341
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
blokcheyn texnologiyasini ma’lumotlarni xavfsiz saqlash uchun foydalanmoqda
[1][2].
Sug‘urta xarajatlarini optimallashtirishni quyidagicha amalga
oshirish mumkin:
Sug‘urta kompaniyasi xarajatlarini minimal darajada ushlab qolish uchun
quyidagi optimallashtirish formulasidan foydalanish mumkin:
=
∑
(
∗
n
bu yerda:
·
C
min
— sug‘urta xarajatlarining minimal qiymati,
·
P
i
— xavfli hodisa uchun mumkin bo‘lgan to‘lov,
·
E
i
— hodisaning ehtimolligi,
·
n
— tahlil qilingan xavf hodisalari soni.
Bu formula sug‘urta kompaniyasi uchun xarajatlarni optimallashtirishda
yordam beradi va sug‘urta polisining qiymatini minimal darajada ushlab turish
imkoniyatini beradi.
Sug‘urta sohasida raqamlashtirish uchun xorij tajribasidan kelib
chiqadigan saboqlar
Xorijiy tajribalardan kelib chiqqan holda, O‘zbekiston sug‘urta
kompaniyalari raqamli texnologiyalarni joriy qilish orqali xavf tahlilini
takomillashtirish va xarajatlarni kamaytirish imkoniga ega. Sun’iy intellekt va
katta ma’lumotlardan foydalanish orqali xizmat ko‘rsatish sifati oshadi,
blokcheyn texnologiyasi esa ma’lumotlarni himoya qiladi [3][4].
O‘zbekiston sug‘urta bozorini raqamlashtirish uchun tavsiyalar
Xorijiy tajribalarga asoslanib O‘zbekistonda quyidagi tavsiyalar ishlab
chiqilishi mumkin:
1.
Sun’iy intellektni tatbiq etish:
Sun’iy intellekt orqali sug‘urta
jarayonlarini avtomatlashtirish va xavf tahlil qilish samaradorligini oshirish.
2.
Blokcheyn texnologiyasidan foydalanish:
Ma’lumotlarni xavfsiz
saqlash va shaffoflikni ta’minlash uchun blokcheyn texnologiyasini qo‘llash.
3.
Katta ma’lumotlardan foydalanish:
Mijozlar ma’lumotlarini tahlil
qilib, sug‘urta xizmatlarini moslashtirish va mijozlar ehtiyojlariga qarab xizmatlarni
takomillashtirish.
4.
Raqamli xizmatlarni yaratish uchun startaplarni qo‘llab-quvvatlash:
Sug‘urta sohasida startaplar va innovatsion yechimlarni rivojlantirish uchun
imkoniyat yaratish va investitsiyalar ajratish.
Xulosa
Raqamlashtirish sug‘urta sohasini tezkorlik, xavfsizlik va sifat jihatdan yuqori
bosqichga olib chiqish imkonini beradi. Ushbu maqolada xorijiy tajribalarga
asoslanib, O‘zbekiston sug‘urta sohasini rivojlantirish uchun raqamli texnologiyalar
va yondashuvlarni joriy qilishning dolzarbligi va afzalliklari yoritilgan. Sun’iy
intellekt, katta ma’lumotlar va blokcheyn texnologiyalarini qo‘llash orqali sug‘urta
jarayonlari yanada samarali bo‘lib, mijozlar uchun qulaylik yaratish mumkin.
340
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
beradi. Quyidagi formulalar sug‘urta sohasida xavf tahlili va jarayonlarni
optimallashtirish uchun ishlatilishi mumkin.
Sug‘urta xavfini baholash jarayonini quyidagi usul yordamida
keltirish mumkin:
Raqamli texnologiyalar yordamida sug‘urta xavfini baholash uchun
sug‘urta xavf koeffitsientini quyidagi formula orqali hisoblash mumkin:
=
∗
bu yerda:
·
R
— sug‘urta xavf koeffitsienti,
·
L
— kutilayotgan zarar miqdori,
·
E
— xavfning ehtimolligi,
·
C
— sug‘urta polisi qiymati.
Ushbu formula yordamida raqamli sug‘urta xizmatlari sug‘urta xavfini
minimal qiymatda baholay oladi va sug‘urta kompaniyasiga o‘z mijozlariga mos
xizmatlar taklif qilish imkonini beradi.
Jadval 1. Xorijiy davlatlarda sug‘urta sohasida raqamlashtirishning
asosiy afzalliklari va texnologiyalar
Davlat
Texnologiyalar
Sug‘urta
jarayonlari
Afzallikla
ri
Manb
a
AQSh
Sun’iy
intellekt
Xavf tahlili va
avtomatlashtiris
h
Sug‘urta
tezligi, mijoz
qulayligi
[1]
Yaponiya Blokcheyn
Ma’lumotlarni
himoya qilish
Maxfiylik,
ma’lumotlarnin
g xavfsizligi
[2]
Yevropa Katta
ma’lumotlar
Mijozlarni
tahlil qilish
Moslashtirilgan
xizmatlar,
xarajatlarni
kamaytirish
[3]
Xitoy
Sun’iy
intellekt
Tibbiy sug‘urta
va
xavf
baholash
Tezkor xizmat,
mijozlar bilan
aloqani
yaxshilash
[4]
Manba
: Ma’lumotlar AQShda [1], Yaponiyada [2], Yevropada [3], Xitoyda
[4] o‘tkazilgan tadqiqotlardan olingan.
Xorij tajribasi tahlili
Xalqaro sug‘urta kompaniyalari sun’iy intellekt yordamida xavf tahlil qilish
va avtomatlashtirish imkoniyatlarini keng qo‘llab kelmoqda. AQShdagi
Lemonade sug‘urta kompaniyasi sun’iy intellekt asosida avtomatik xizmat
ko‘rsatish texnologiyasini joriy etib, sug‘urta jarayonlarini tezkor va samarali qilib
bormoqda. Yaponiya esa Tokio Marine & Nichido Fire kompaniyasi orqali
339
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
O‘zbekiston, sug‘urta, raqamlashtirish, xorijiy tajriba, sun’iy intellekt,
blokcheyn, katta ma’lumotlar
Annotation
:
The study explores the importance of digitalization for developing
Uzbekistan's insurance sector, focusing on insights drawn from international
experiences in countries such as the USA, Europe, Japan, and China. Specifically,
it examines how these countries utilize artificial intelligence, big data, and
blockchain technologies to streamline insurance processes. Furthermore, the
article discusses the applicability of these foreign experiences within Uzbekistan,
emphasizing the potential economic and social benefits of implementing digital
insurance services. The paper provides strategic recommendations for creating
and employing digital solutions tailored for Uzbekistan's insurance companies.
Keywords
:
Uzbekistan, insurance, digitalization, international experience, artificial
intelligence, blockchain, big data
Аннотация
:
Исследование
посвящено
изучению
значимости
цифровизации
для
развития
страхового
сектора
Узбекистана
на
основе
анализа
международного
опыта
в
странах
,
таких
как
США
,
Европа
,
Япония
и
Китай
.
В
статье
рассматривается
,
как
эти
страны
используют
технологии
искусственного
интеллекта
,
большие
данные
и
блокчейн
для
улучшения
страховых
процессов
.
Кроме
того
,
обсуждаются
возможности
применения
иностранного
опыта
в
Узбекистане
и
социально
-
экономическая
значимость
внедрения
цифровых
страховых
услуг
.
В
статье
приводятся
рекомендации
для
разработки
цифровых
решений
для
узбекских
страховых
компаний
.
Ключевые
слова
:
Узбекистан
,
страхование
,
цифровизация
,
международный
опыт
,
искусственный
интеллект
,
блокчейн
,
большие
данные
Kirish
Raqamli texnologiyalar sug‘urta sohasini butunlay o‘zgartirishda davom
etmoqda. Sug‘urta xizmatlarida raqamlashtirish xizmat ko‘rsatish tezligini
oshirish, jarayonlarni avtomatlashtirish va mijozlarga yaxshiroq xizmat ko‘rsatish
imkoniyatini yaratmoqda. Masalan, sun’iy intellekt orqali xavf tahlil qilish, katta
ma’lumotlar yordamida mijozlarning ma’lumotlarini tahlil qilish va blokcheyn
texnologiyasi yordamida ma’lumotlarni xavfsiz saqlash imkoniyati mavjud.
Ushbu maqolada, xorijiy tajribalarni o‘rganish orqali O‘zbekiston sug‘urta
sohasini raqamlashtirish jarayoni tahlil qilinadi.
Sug‘urta sohasini raqamlashtirish tushunchasi va ahamiyati
Sug‘urta sohasida raqamlashtirish sug‘urta jarayonlarini avtomatlashtirish
va mijozlar ehtiyojlariga moslashtirilgan xizmatlarni taqdim etish imkonini
338
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
turli matematik modellar va grafiklarni yaratish imkoniyatlari mavjud. Ushbu
platforma orqali talabalar va tadqiqotchilar algebraik hisoblashlar, differensial
tenglamalar, integral va matritsalar bilan ishlashda sezilaril darajada qulaylikka
ega bo‘ladilar. Shuningdek, Maple ta’lim jarayonida nazariy bilimlarni amaliy
ko‘nikmalar bilan uyg’unlashtirishga yordam beradi. Maple platformasidan
foydalanish nafaqat matematik masalalarni tez va to‘g‘ri yechish, balki ularni
tahlil qilish va tadqiqot faoliyatida kengroq imkoniyatlar yaratadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Umirzaqova, Kamola Oripjanovna. "PERIODIC GIBBS MEASURES
FOR HARD-CORE MODEL." Scientific Bulletin of Namangan State University
2.3 (2020): 67-73.
2. Xakimov, R. M. (2019). IMPROVEMENT OF ONE RESULT FOR THE
POTTS MODEL ON THE CALEY TREE. Scientific and Technical Journal of
Namangan Institute of Engineering and Technology, 1(6), 3-8.
3. Qahramon o‘g, O. K. I., Hasanboy o‘g, J. R. A., & Hasanboy o‘g, X. J.
R. (2024). ANIQ INTEGRAL YORDAMIDA BA’ZI BIR LIMITLARNI
HISOBLASH METODLARI. JOURNAL OF THEORY, MATHEMATICS
AND PHYSICS, 3(6), 23-27.
4.
Уктамалиев
,
И
.
К
. "
О
предгеометриях
конечно
порожденных
коммутативных
полугрупп
."
МАЛЬЦЕВСКИЕ
ЧТЕНИЯ
. 2022.
5.
Уктамалиев
,
И
.
К
. "
О
числе
счётных
моделей
аддитивной
теории
натуральных
чисел
." (2022): 14-14.
6.
Уктамалиев
,
И
.
К
.
О
РАСПРЕДЕЛЕНИЯХ
СЧЕТНЫХ
МОДЕЛЕЙ
ТЕОРИЙ
МОНОИДОВ
НАТУРАЛЬНЫХ
ЧИСЕЛ
. c Composite authors, 2023
c Novosibirsk State Technical University, 2023, 151.
SUG‘URTA SOHASINI RAQAMLASHTIRISHDA XORIJ
TAJRIBASINI O‘RGANISH
Saidov Farrux Faxriddinovich
Muhammad al-Xorazmiy nomidagi
Toshkent axborot texnologiyalari universiteti
Annotatsiya
:
O‘zbekiston sug‘urta sohasining rivojlanishi uchun raqamlashtirish
jarayonining
o‘rganilishi
va
xorijiy
davlatlarda
qo‘llanilayotgan
texnologiyalardan foydalanishning ahamiyati katta. Ushbu maqolada AQSh,
Yevropa, Yaponiya va Xitoy kabi mamlakatlarning sug‘urta sohasida sun’iy
intellekt, katta ma’lumotlar (Big Data), blokcheyn kabi texnologiyalardan
foydalanish tajribasi tahlil qilinadi. Shuningdek, maqolada xorijiy tajribalarni
O‘zbekistonda qo‘llash imkoniyatlari ko‘rib chiqilib, raqamli sug‘urta
xizmatlarini joriy etishning iqtisodiy va ijtimoiy ahamiyati batafsil tahlil qilinadi.
Ushbu maqola sug‘urta kompaniyalari uchun zamonaviy raqamli echimlarni
yaratish va ulardan foydalanish bo‘yicha tavsiyalar beradi.
Kalit so‘zlar
:
337
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
Misolni shartini kiritgandan so‘ng
integrate
tugmasini bosish orqali natijani
olishimiz mumkin bo‘ldi. Demak, javob:
(
)
+
(
)
−
(
)
+
.
Misol. Maple dasturiy platformasidan foydalanib
3
8
12
6 14
21
9 11
5
matritsaning determinantini hisoblang.
Yechish. Maple platformasidasan Matrix Determinant bo‘limini tanlab
yuqoridagi matritsani kiritamiz va
Determinant
tugmasini bosib matritsa
determinantini hisoblashimiz mumkin:
Bundan ko‘rinadiki, berilgan matritsaning determinanti D = 69 ga teng ekan.
Ushbu platforma talabalarning murakkab masalalarni yechishdagi
bilimlarini tekshirish, tahlil qilish imkoniyatlarini beradi. Maple dasturi
talabalarning bilimlari yanada oshishi mustahkamlanishida juda katta ahamiyat
kasb etadi. Lekin, ushbu platformadan to‘g‘ri foydalanish maqsadga muvofiq
bo‘lar edi. Ushbu platformadan bilimlarni mustahkamlash, tahlil qilish va yangi
bilimlarni egallash uchun ishlatish, bilimimizni oshirishda samarali natija beradi.
Xulosa
Maple platformasi matematika fanini o‘rganishda samarali vositalardan biri
bo‘lib, bu dastur yordamida murakkab matematik hisoblashlarni soddalashtirish,
336
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
Maple
platformasini
ishga
tushurish
uchun
https://www.maplesoft.com/products/StudentApps/
saytiga yoki Play Market va
app Store orqali mobil ilovasini yuklab olishingiz mumkin. Biz bu maqolamizda
yuqorida ko‘rsatilgan saytdan foydalanamiz. Platformaga kirgandan so‘ng
quyidagi oyna ochiladi:
Maple dasturiy platforma qiyin mavzularni o‘zlashtirish, masalalarni hal
qilish, matematik, fizik va boshqa aniq fanlarni o‘zlashtirish samaradorligini
oshiradi. Keling, bu platformadan foydalanib ba’zi misollarni yechimini topib
ko‘raylik.
Misol. Maple platformasida
∫
integralni hisoblang.
Yechish. Yuqorida ko‘rsatilgan rasmdan o‘zimizga kerakli bo‘limni tanlab
olamiz va berilgan misolni kiritamiz:
335
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
Annotatsiya: Bu maqola Maple platformasining matematika fanini
o‘rganishdagi ahamiyati, uning imkoniyatlari va amaliy jihatlarini o‘rganishga
bag‘ishlangan. Maple yordamida murakkab matematik masalalarni yechish,
grafik chizish va boshqa matematik jarayonlarni raqamli texnologiya yordamida
sodda va samarali o‘rganish mumkin.
Kalit so‘zlar:
Matematika, raqamli texnologiyalar, platforma, integral,
matritsa, determinant, dastur, sayt.
Kirish
·
Matematika ta’limida raqamli vositalarning ahamiyati.
·
Maple dasturiy platformasining qisqacha tarixi va rivoji.
·
Ushbu maqolaning maqsadi va ahamiyati
Matematika ta’limida raqamli texnologiyalarning ahamiyati juda katta.
Zamonaviy raqamli texnologiyalar matematika fanini o‘qitish usullarini sezilarli
darajada o‘zgartiradi va yanada qiziqarli, samarali ta’lim jarayonlarini tashkil
etishga yorrdam bermoqda.
Maple daasturiy platformasi 1980 – yillarda Kanada, Waterloo
universitetida ishlab chiqilgan. Ilmiy hisob-kitoblarni amlga oshirish va
matematik tahlilni osonlashtirish maqsadida yaratilgan. Dastlabki versiyalari
asosan kompyuter fanlari va matematik sohalarida ilmiy tadqiqotchilar tomonidan
ishlatilar edi. 1990 – yillarga kelib, Maple matematik madellashtirish, hisoblashlar
va grafik imkoniyatlari bilan butun dunyo ilmiy hamjamiyati orasida mashhur
bo‘lib ketti. Shu davrda u o‘zining grafik interfeysi va interaktiv imkoniyatlarini
yaxshiladi. Bu dasturiy ta’minot nafaqat universitetlarda balki sanoatda ham keng
qo‘llanila boshlandi. Maple bugungi kunda ko‘plab dasturiy yangilanish va
rivojlanishlarorqali o‘zining qulayligi va funksionalligi bilan taniqli bo‘lib,
matematik tadqiqotlar, muhandislik, fizik va boshqa ko‘plab texnik sohalarda
ishlatilmoqda. Ushbu platforma matematik, fizik va muhandislik masalalarini
yechishda qulay vosita bo‘lib, foydalanuvchilarga ilmiy va texnik hisob-kitoblarni
aniq va tez bajarishga yordam beradi. Maple algebradan tortib, differensial
tenglamalar, statistik tahlil va grafik chizishgacha bo‘lgan ko‘plab matematik
operatsiyalarni qo‘llab-quvvatlaydi.
Bu platformadan foydalanuvchilar dastlabki 15 kun davomida bepul
foydalanishlari mumkin bo‘ladi. 1 yillik obuna narxi esa 75 $ dan boshlanadi.
334
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
и
конструкций
из
них
для
применения
в
сейсмостойких
зданиях
."
Вестник
науки
и
образования
10-1 (64) (2019).
4. Rustamov, Erkin Toxirovich, and Nozim Qayumovich Idiyev. "CHIZMA
BAJARISHDA OQUVCHILAR YOL QOYADIGAN TIPIK
Х
AT
О
LAR."
Интернаука
20-2 (2018): 58-60.
5.
Рустамов
,
Эркин
Тохирович
, and
Джамал
Рашидович
Уринов
.
"
НАХОЖДЕНИЕ
ТЕНИ
МНОГОГРАННИКОВ
В
ОРТОГОНАЛЬНЫХ
ПРОЕКЦИЯХ
." COVID-19
и
современное
общество
:
социально
-
экономические
последствия
и
новые
вызовы
. 2020.
6. B. Sh. I., Dilmurodovna, R. D., Tohirovich, R. E., & Norjona, P. (2023).
TEXNOLOGIYA FANINI O ‘QITISHDA INTERFAOL USULLARNI QO
‘LLASH METODIKASI. Ta’lim fidoyilari, 4(1), 191-197.
7. Dilmurodovna R. D. XALQ HUNARMANDCHILIGI NAMUNALARINI
TAKOMILLASHTIRISH VA RIVOJLANTIRISH (ZARDO ‘ZLIK
SAN’ATI MISOLIDA) //IJODKOR O'QITUVCHI. – 2023. –
Т
. 3. –
№
. 27.
–
С
. 9-12.
8. Dilmurodovna R. D. XALQ HUNARMANDCHILIGI NAMUNALARINI
TAKOMILLASHTIRISH VA RIVOJLANTIRISH (ZARDO ‘ZLIK
SAN’ATI MISOLIDA) //IJODKOR O'QITUVCHI. – 2023. –
Т
. 3. –
№
. 27.
–
С
. 9-12.
Matematika fanini o‘rganishda Maple platformasidan foydalanish
imkoniyatlari va amaliy jihatlari
O‘ktamaliyev Ikromjon Qahramon o‘g‘li
Xo‘jamqulov Ravshanbek Hasanboy o‘g‘li
Ibrohimjonova Mohinabonu Jamoliddin qizi
Namangan Davlat Pedagogika instituti Matematika-informatika yo‘nalishi
2-kurs talabalari
Annotation: This article is devoted to the study of the importance of the
Maple platform in the study of mathematics, its capabilities and practical aspects.
With the help of Maple, it is possible to solve complex mathematical problems,
draw graphs and study other mathematical processes simply and effectively using
digital technology.
Keywords:
Mathematics, digital technologies, platform, integral, matrix,
determinant, program, site.
Аннотация
:
Данная
статья
посвящена
исследованию
значения
платформы
Maple
при
изучении
математики
,
ее
возможностей
и
практических
аспектов
.
С
помощью
Maple
можно
легко
и
эффективно
научиться
решать
сложные
математические
задачи
,
рисовать
графики
и
выполнять
другие
математические
процессы
с
использованием
цифровых
технологий
.
Ключевые
слова
:
Математика
,
цифровые
технологии
,
платформа
,
интеграл
,
матрица
,
определитель
,
программа
,
сайт
.
333
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
Gumanoid robotning rasmini Leonardo da Vinchi 1495 yil atrofida yasagan.
Leonardoning 1950 yillarda topilgan yozuvlarida mexanik ritsarning o‘tirishi,
qo‘llarini yoyishi, boshini silkitishi va qopqog‘ini ochishi mumkin bo‘lgan
batafsil rasmlari mavjud. Dizayn, ehtimol, Vitruviyalik odamda o‘tkazilgan
anatomik tadqiqotlar asosida yaratilgan.Leonardo robotni yaratishga uringanmi
yoki yo‘qmi noma’lum.
G‘arbiy Evropada XVI-XVIII asrlarda odamlar yoki hayvonlarga o‘xshab
ko‘rinadigan va ba’zida juda murakkab harakatlarni amalga oshiradigan
avtomatika - soat mexanizmi qurilishi keng tarqaldi. Smitson instituti
kollektsiyasida bunday avtomatlarning eng qadimgi namunalaridan biri bor -
«Ispaniyalik rohib» (balandligi taxminan 40 sm), yura oladigan, o‘ng qo‘li bilan
ko‘kragiga urib, boshini qimirlatgan; vaqti-vaqti bilan chap qo‘lidagi yog‘och
xochni lablariga olib kelib, uni o‘padi. Bu avtomat taxminan 1560 yilda imperator
Charlz V uchun mexanik Xuanelo Turriano tomonidan yaratilgan deb ishoniladi.
XULOSA
Robotlarga asoslangan o‘qitish dasturi Koreya Respublikasida yaxshi
natijalar ko‘rsatdi. U yerda hukumat ko‘magida butun mamlakat bo‘ylab mingdan
ziyod o‘quvchilarni qamrab olgan 140 ta sinf ochildi. Fransiya, Ispaniya, Kosta-
Rika va Perudagi maktablar va bolalar bog‘chalarida ham shu kabi pilot dasturlari
ishga tushirilgan. «Kelajak robototexnika va avtomatlashtirilgan sanoatga tegishli
bo‘ladi. Biz O‘zbekistonda ushbu taraqqiyotga daxldor ekanligimizdan
mamnunmiz hamda Koreya va O‘zbekiston nafaqat robototexnika sohasida, balki
innovatsiya sohasida ham samarali hamkorlik qilishiga umid qilamiz», – dedi
KIRIA kompaniyasi prezidenti Chonil Mun. Albert va Genibot robotlari butun
O‘zbekiston bo‘ylab 53 ta TMTga taqsimlanadi. Joylarda ustozlarni o‘qitish va
pilot loyihasi natijalarini monitoring qilish ishlari MTV huzuridagi Axborot va
pedagogik texnologiyalar innovatsion markazi tomonidan olib boriladi. Agar pilot
loyihasi muvaffaqiyatli yakunlansa, O‘zbekiston Maktabgacha ta’lim vazirligi
yanada ko‘p bolalar bog‘chalarini aqlli robotlar bilan ta’minlaydi, shuningdek,
ularning ish funksiyalarini imkoniyatlari cheklangan bolalarga mo‘ljallangan
dastur bilan to‘ldiradi.
Adabiyotlar.
1.
Жураев
А
.
Р
.,
АслоноваМ
.
С
.,
Бахранова
У
.
И
.
Методика
использования
электронных
учебников
в
обучении
направления
“
Технология
и
дизайн
”
предмета
технологии
// “
Проблемы
педагогики
”
научно
–
методический
журнал
№
3 (35) /
Россия
,
Москва
. 2018. –
С
. 23 – 25.
2.
Жураев
А
.
Р
.,
Рауфова
Н
.
Р
.
Методика
использования
программы
Flash
при
обучении
предмета
технологии
по
направлению
“
Технология
и
дизайн
” // “
Аса
demy”
научно
–
методический
журнал
№
6 (33) /
Россия
,
Москва
. 2018. –
С
. 79 – 80.
3.
Уринов
,
Жамол
Рашидович
,
Эркин
Тохирович
Рустамов
, and
Умид
Халилович
Равшанов
. "
Исследования
неавтоклавных
ячеистых
бетонов
332
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
Ishlash kuchlanishi: 5 V;
- Kirish kuchlanishi(tavsiya etilgani): 7-12 V;
- Kirish kuchlanishi(eng yuqori): 6-20 V;
- Raqamli kirish/chiqish: 14 ta (ulardan 6 tasi KIM (
ШиротноИмпульсная
модуляция
) sifatida foydalanish mumkin);
- Analog kirish: 6 ta; - Kirish/chiqish orqali o‘zgarmas tok: 40 mA;
- 3.3 V kiritish uchun o‘zgarmas tok: 50 mA;
- Flesh xotira: 32 KB(ATmega328) undan 0.5 KB yuklovchi sifatida
foydalaniladi;
- Tezkor xotira: 2 KB(ATmega328);
- EEPROM: 1 KB(ATmega328);
- Chastota: 16 MGs;
Robot yoki bot (Eng. Bot, abbr. Robot) - bu avtomatik ravishda va yoki
belgilangan jadvalga binoan doimiy foydalanuvchi kabi bir xil interfeyslar orqali
har qanday harakatlarni bajaradigan maxsus dastur. Qoidaga ko‘ra, atama
Internetga nisbatan ishlatiladi. Tarmoq o‘yinlarida botlarni ba’zan kompyuter
tomonidan boshqariladigan pleyerlar deyishadi.
Robot atamasi barqarorlikka ega emas. Qo‘shimcha so‘z (masalan, sanoat
yoki BEAM) unga deyarli har doim kerak.
Robot uchta tarkibiy qismni o‘z ichiga olishi kerak:
1. Sensor - Robot muhitini sezadigan sensor.
2. Reflektor - Dastur, ishlov berish moslamasi, neyron, neyron ...
3. Aktuator - Robotning ishlashi muhitida ishlarni bajarishga imkon
beradigan mexanizm.
Robot sensor – reflector - aktuator zanjirida aloqa mexanizmini amalga
oshiradigan ish muhitidan mustaqil bo‘lgan avtonom tizimdir.
«Robot» so‘zining kelib chiqishi shubhasizdir, ammo juda g‘alati, kam
ma’lum.
1921 yilda mashhur chex yozuvchisi Karel Shapek «R.U.R.» pyesasini
yozdi. («Rossum universal robotlar»), ularning qahramonlari odamlar va robotlar
- sun’iy odamlar edi.
Apapek «robot» so‘zi Chexiya robotasidan kelib chiqqan - bizning
fikrimizcha «ish».
Spektakl qahramonlaridan biri, RURP bosh direktori «Robotlar nima?»
Degan savolga javob berar ekan, deydi: «Robotlar odamlar emas, ... ular bizdan
ko‘ra mexanik jihatdan mukammaldirlar, ular aql bovar qilmaydigan darajada aql-
idrokka ega, lekin ularning joni yo‘q.
Ushbu fazilatlar («mexanik mukammallik» va «aql bovar qilmaydigan
darajada kuchli aql») tufayli robotlar odamlar kabi ishlashga va takomillashishga
qodir.
Robotlarning prototiplari shuningdek arab olimi va ixtirochisi Al-Jazari
tomonidan yaratilgan mexanik shakllar edi (1136-1206). Shunday qilib, u daf
chaladigan, arfa va nay chaladigan to‘rtta mexanik musiqachilar bilan qayiq
yaratdi.
331
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
Boshqacha qilib aytganda, Arduino dasturiy va texnik qismlarni birlashtirib
beruvchi qurilmadir.
1-rasm. Arduino ko‘rinishi.
Yuqorida keltirib o‘tganimizdek Arduinoning juda ko‘p turlari mavjud
bo‘lib, Arduinoni o‘rganishni boshlovchilar asosan Arduinoning Uno yoki Nano
turidan foydalanishni boshlashadi.
Arduino Uno ning boshqa turlaridan farqi protsessori, mikrokontrolleri,
raqamli va analog chiqishlarning ko‘p yoki kamligi bilan farqlanadi. Arduinodan
foydalanayotgan kishi unga har xil elektr komponentalar va modullarni ulash
imkoniyatiga ega bo‘ladi, masalan: led chiroqlar, datchiklar, rele modullari
tarmoq (Wi-fi, Bluetooth, Ethernet) modullari, sensorlar, motorlar, magnit eshik
qulflari va elektr energiyasi bilan ishlaydigan barcha narsalar.
Arduinoning Uno va Nano turini yaxshilab o‘rganib bo‘lgan yoshlar endi
Arduinoning buturiga qoniqmay Arduinoning Mega yoki Mega 2560 turini sotib
olishga oshiqishadi. Chunki, endi Arduino Uno, Nano turning xarakteristikasi
(texnik ko‘rsatkichlari) robototexnik uchun kamlik qiladi. Ayrim robototexniklar
esa Arduino Uno bilan tanishib chiqib uni imkoniyatlaridan foydalanib
bo‘lgandan so‘ng, Arduinoning Mega turini sotib olib o‘tirmay o‘zlari yasab
tayyorlab ko‘rishga harakat qilishadi. To‘g‘rida chunki endi ular dasturchi,
robototexnik bemalol mikrokontrollerga dastur yozib uni mikrokontrollerga
yuklay oladi. Arduino Uno ning boshqa turlaridan farqi protsessori,
mikrokontrolleri, raqamli va analog chiqishlarning ko‘p yoki kamligi bilan
farqlanadi. Arduinodan foydalanayotgan kishi unga har xil elektr komponentalar
va modullarni ulash imkoniyatiga ega bo‘ladi, masalan: led chiroqlar, datchiklar,
rele modullari tarmoq (Wi-fi, Bluetooth, Ethernet) modullari, sensorlar, motorlar,
magnit eshik qulflari va elektr energiyasi bilan ishlaydigan barcha narsalar.
Yuqorida aytilgandek Arduino texnik va dasturiy qismni birlashtirib beruvchi
qurilma.
Arduinoning Uno turi texnik ko‘rsatkichlari:
- Mikrokontroller: ATmega328;
330
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
ma’lumot, yurish va boshqalar). Birinchi va ikkinchi nav robotlarini bitta
mashinada birlashtirish mumkin, ularning ishlash vaqtini ajratish mumkin. Biror
kishi uchinchi turdagi robot bilan ishlashi ham maqbuldir (nazoratchilar deb
ataladigan rejimda). Quyidagi jadvalda robotlar funksiyalari odamlar funksiyalari
bilan solishtirilgan.
Robotlar manipulyatorlar deb ataladigan mashinalar sinfga kiradi.
Manipulyatorlar – ko‘p zvenolardan iborat mexanizm bo‘lib, odam qo‘li
harakatlarini imitatsiya qilishga mo‘ljallangan qurilmadir, u masofadan operator
yoki programmali boshqarish tizimi tomonidan boshqariladi.
Dastur nazorati - bu sanoat ob’ektlarida manipulyatorlarni boshqarish uchun
ishlatiladigan eng oddiy boshqaruv tizimi. Bunday robotlarda hissiy qism yo‘q,
barcha harakatlar qat’iy ravishda o‘rnatiladi va muntazam ravishda takrorlanadi.
Adaptiv boshqarish. Adaptiv boshqaruv robotlari sensorli qism bilan
jihozlangan. Datchiklar tomonidan yuborilgan signallar tahlil qilinadi va
natijalarga qarab, keyingi harakatlar to‘g‘risida qaror qabul qilinadi,
harakatlarning keyingi bosqichiga o‘tish va boshqalar.
Aqlli boshqaruv. Aqlli boshqaruv usuli sun’iy intellekt usullariga asoslangan.
Bunday robotning misoli uzoqdan boshqariladigan minalarni tozalash mashinasi.
Arduino - bu unchalik katta bo‘lmagan plata bo‘lib o‘zining protsessori
(mikrokontrolleri) va xotirasiga ega bo‘lgan qurilma hisoblanadi.
Arduinoning ko‘plab turlari mavjud bo‘lib bularga misol qilib: arduino uno,
arduino mega va h.k larni olishimiz mumkin (2-jadval). Arduino robototexnika va
elektronikiga qiziquvchi va izlanuvchi yoshlarga juda qo‘l keladi chunki bu
qurilmada kichik va katta bo‘lgan dastur, algoritmlar yaratgan holda xar hil
qurilmalar, robotlar va boshqa qiziq amaliyotlarni bajarsa bo‘ladi.
329
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
HOZIRGI KUNDA ROBOTLARNING O’RNI
Buxoro davlat pedagogika instituti
“Texnologik ta’lim kafedrasi”
o‘
qituvchisi
Rayimova Dilnavoz Dilmurodovna
Buxoro davlat pedagogika instituti
“Texnologik ta’lim” yo’nalishi 1-bosqich talabasi
Axmadova Marjonabonu Anvar qizi
ANNOTATSIYA
Ushbu
maqolada
robototexnikaning
zamonaviy
hayotdagi
o‘rni,
avtomatlashtirilgan mashinalarning turli sohalarda, ayniqsa tibbiyotda muhimligi
va o‘ziga xos xususiyatlari. Robot yaratish uchun kerak bo‘ladigan zamonaviy
intelektual qurilmalar haqida yoritilgan. Robotlarning hayotdagi alohida o‘rni
haqida yoritilgan.
Kalit so’zlar:
Robot, sun’iy intellekt, manipulyatorlar, adaptiv boshqarish,
mikrokontrolleri, arduino, sensor, reflector, actuator.
ABSTRACT
In this article, the role of robotics in modern life, the importance and specific
features of automated machines in various fields, especially in medicine.
Describes the modern intelligent devices needed to create a robot. It's about the
special place of robots in life.
Keywords:
Robot, artificial intelligence, manipulators, adaptive control,
microcontrollers, arduino, sensor, reflector, actuator.
KIRISH
Robototexnika taraqqiyoti uzoq istiqbolga ega. Agar biz ushbu sohaning
tarixiga nazar tashlasak, robototexnika taraqqiyoti har yili tezlashayotganini
tushunishimiz mumkin. Va avtomatlashtirilgan mashinalarning turli sohalarda,
ayniqsa tibbiyotda muhimligini hisobga olsak, ularga qanday umidlar ishonish
qiyinligini tasavvur qilish qiyin emas.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Robototexnika rivojlanish tarixi nisbatan yaqinda boshlanganiga qaramay,
ushbu texnologiya sohasi juda yuqori darajaga ega. Dunyoning eng yaxshi
olimlari robotlarning yangi turlarini - tibbiyotda turli kasalliklarni davolashda
ishlatiladigan nanorobotlardan tortib to zamonaviy sun’iy aqlga ega mustaqil
mashinalargacha yaratish ustida tinimsiz mehnat qilmoqdalar. Hozirgi vaqtda siz
robototexnika sohasida qanday yuqori cho‘qqilarni zabt etishni tasavvur
qilishingiz mumkin.
Robotlarning 3 turi aniqlandi:
-
qat’iy harakatlar dasturi bilan;
-
inson operatori tomonidan boshqariladi;
-
inson aralashuvisiz maqsadli (oqilona) harakat qiluvchi sun’iy intellekt
(ba’zan integral deb ataladi) bilan.
Ko‘pgina
zamonaviy
robotlar
(uchala
nav
ham)
robotlarning
manipulyatorlari bo‘lib, garchi boshqa turdagi robotlar mavjud bo‘lsa (masalan,
328
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
3.
Texnologiyalarni mahalliylashtirish
- Ko‘plab texnologiyalar xorijiy
standartlarga asoslangan bo‘lib, ular mahalliy ta’lim sharoitlariga mos kelmasligi
mumkin. Shuning uchun texnologiyalarni mahalliylashtirish va milliy ta’lim
dasturlariga integratsiya qilish talab qilinadi.
4.
Virtual
va
Kengaytirilgan
haqiqat
(VR/AR)
texnologiyalari
Tadqiqotlarda VR va AR texnologiyalarining ta’lim samaradorligini oshirishi
ko‘rsatilgan. Bu texnologiyalar o‘quv jarayonini interaktivlashtiradi, shu orqali
o‘quvchilarda ta’limga qiziqish uyg‘otadi va ta’lim samaradorligini oshiradi.
5.
Moliyaviy va infratuzilma cheklovlari
- Raqamli texnologiyalarni keng
tatbiq etish uchun zarur infratuzilma va moliyaviy ta'minot yetishmasligi dolzarb
muammolar sirasiga kiradi. Maxsus yordamchi texnologiyalar va VR/AR vositalari
katta mablag‘ talab qilishi tufayli ko‘pgina ta’lim muassasalari ularni joriy etishda
qiyinchiliklarga duch kelmoqda.
6.
Maxfiylik va xavfsizlik masalalari
- Onlayn ta’lim jarayonida
o‘quvchilarning shaxsiy ma’lumotlarini himoya qilish dolzarb masalalardan biri
bo‘lib qolmoqda. Shuning uchun, o‘quvchilarning shaxsiy ma’lumotlarini himoya
qilish va raqamli xavfsizlik siyosatini kuchaytirish zarur.
Xulosa va takliflar
Yuqoridagi tahlillar natijasida zamonaviy pedagogik va raqamli
texnologiyalar yordamida inklyuziv ta’limda mustaqil ta’limni tashkil etish
samaradorligini oshirish mumkinligi aniqlandi. Ushbu texnologiyalar yordamida
maxsus ehtiyojli o‘quvchilar uchun ta’lim jarayoni qiziqarli va qulay bo‘lib, ular
o‘z ehtiyojlariga moslashtirilgan ta’lim oladi. Ammo infratuzilma va moliyaviy
ta’minot yetishmovchiligi, o‘qituvchilar tayyorligi va maxfiylik masalalarini hal
qilish lozim. Tahlillar asosida quyidagi tavsiyalar ishlab chiqildi:
1.
Moliyaviy qo‘llab-quvvatlashni kengaytirish
: Raqamli texnologiyalarni
joriy qilish uchun davlat va xususiy sektor tomonidan qo‘shimcha mablag‘ ajratilishi
zarur.
2.
O‘qituvchilarni raqamli avodxonligini oshirish
: Pedagoglarni zamonaviy
texnologiyalardan foydalanishga tayyorlash va o‘qitish dasturlarini kengaytirish
zarur.
3.
Texnologiyalarni mahalliylashtirish
: Xorijiy texnologiyalarni milliy
ehtiyojlarga moslashtirish va milliy ta’lim dasturlariga integratsiya qilish
yo‘nalishida qo‘shimcha tadbirlar amalga oshirish lozim.
4.
Xavfsizlik choralari
: O‘quvchilarning shaxsiy ma’umotlarini himoya qilish
uchun raqamli xavfsizlik choralarini kuchaytirish hamda ota-onalar va
o‘quvchilarga bu borada zarur tushuntirish ishlarini olib borish muhimdir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Oliver, M. (2021).
Inclusive Education and Digital Technology:
Opportunities and Challenges
. London: Educational Review Press.
2. Ainscow, M., & Sandill, A. (2010).
Developing inclusive education systems:
The role of organisational cultures and leadership.
International Journal of
Inclusive Education, 14(4), 401-416.
