284
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
BOSHLANG`ICH SINFLARGA MATEMATIKA
ELEMENTLARINI SINGDIRISHDA PSIXOLOGIK YONDASHUV
Azimjonova Dilnavo Anvarjonovna
Namangan davlat pedagogika institutining Aniq va tabiiy fanlar fakulteti
Matematika yo‘nalishining 1-bosqich talabasi
Mo‘minova Muxayyo Usmanovna
Aniq fanlar kafedrasi katta o‘qituvchisi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada boshlang`ich sinflarga matematika
elementlarini singdirishda psixologik yondashuv masalalari tahlil qilingan.
Аннотация
:
В
данной
статье
анализируются
вопросы
психологического
подхода
к
внедрению
элементов
математики
в
начальные
классы
.
Abstract:
In this article, the issues of psychological approach to the
introduction of elements of mathematics to elementary grades are analyzed.
Kalit so‘zlar:
Psixologik yondashuv,boshlang`ich ta'lim,matematika
elementlari,ta'limda motivatsiya,o`quv jarayonlari,kreativ ta'lim,innovatsion
metodlar,aqliy rivojlanish,qiziqish uyg'otish.
Ключевые
слова
:
Психологический
подход
,
начальное
образование
,
элементы
математики
,
мотивация
в
обучение
,
учебные
процессы
,
кредитное
обучение
,
инновационные
методы
,
интеллектуальное
развитие
,
пробуждение
интереса
Key words
: Psychological approach, Primary education, elements of
mathematics, motivation in education, educational processes, creative education,
innovative methods, intellectual development, arousing interest.
Matematika ta'limining boshlang`ich bosqichi nafaqat fan asoslarini
o`rganish,balki o`quvchilarning aqliy va mantiqiy qobiliyatlarini shakllantirishda
muhim ahamiyatga ega.Bunda psixologik yondashuv asosida ishlash o`quv
jarayonining samaradorligini oshiradi,chunki bolalarning yosh xususiyatlari va
ruhiy holatini inobatga olish muhimdir.
Matematika va psixologiyaning o`zaro bog`liqligi.
Matematika ko`nikmalari o`zlashtirish jarayonida bolalar faoliyatiga ta'sir
qiluvchi omillar quyidagicha:
1.Yoshga xos psixologik xususiyatlar-bolalarning diqqat,xotira va mantiqiy
tafakkur qobiliyatlari turli bosqichlarda turlicha namoyon bo`ladi.
2. Qiziqish uyg`otish-bolalar matematik topshiriqlarga qiziqishi orqali
fanga munosabatini shakllantiradi.
3. Motivatsiya-o`quv jarayonida rag`batlantirish,maqtov va o`yin
shaklidagi mashqlar muhim ahamiyat kasb etadi.
Tadqiqotlarda keltirilishicha,interaktiv o`qitish usullari, masalan, o`yinlar,
rol o`ynash, guruhli ishlarni qo`llash matematika elementlarini singdirishda
samarali ekanligi aytiladi.Bu usullar bolalarni faol ishtirok etishga rag`batlantiradi
va o`quv jarayonini ular uchun qiyin bo`lmaslikka yordam beradi.
O`yinlar orqali o`qitishda bolalarga matematik masalalarni kreativ va
mantiqiy fikrlashga harakat qilishga ko`maklashish mumkin.
285
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
Matematika o`qitishda motivatsiya juda muhim ahamiyatga ega.
Tadqiqotlarda ta'kidlanishicha,ta'limda rag`batlantirish,maqtov va fikr
bildirishning psixologik usullari o`quvchilarning qiziqishini uyg`otishda
foydalanilishi kerakligi aytiladi.
Mukofotlar: Kichik mukofotlar yoki haqiqiy hayotda qo`llanishga yaqin
bo`lgan mukofotlar bolalarning qiziqishini oshiradi.
Ijobiy munosabat: O`qituvchi bolalarga o`zgarishlarni ko`rsatish va
muvaffaqiyatlarni nishonlashga karakat qiladi.
Shaxsga yo`naltirilgan yondashuv bolalarning individual xususiyatlarini
hisobga olishni nazarda tutadi.Har bir bolaning emotsional holati,o`qishdagi
qiziqishi va qobiliyatlari turlicha bo`lishi mumkin,shuning uchun individual
yondashuv juda muhimdir.
Matematika va hayotga aloqadorlik:
Tadqiqotlarda matematika elementlarini hayotga aloqador qilish usullari,
ya’ni amaliy va hayotiy misollar orqali bolalarga matematikadan foydalanish
imkoniyatlari haqida tushuncha berish, ularning ta’limga qiziqishini oshirishda
samarali ekani ta’kidlangan.
Hayotiy misollar bolalarning matematika faniga bo‘lgan qiziqishini
kuchaytirib, uni amaliy jihatdan qabul qilishlariga yordam beradi.
Matematika ta'limining boshlang`ich bosqichi nafaqat fan asoslarini
o`rganish,balki o`quvchilarning aqliy va mantiqiy qobiliyatlarini shakllantirishda
muhim ahamiyatga ega.Bunda psixologik yondashuv asosida ishlash o`quv
jarayonining samaradorligini oshiradi,chunki bolalarning yosh xususiyatlari va
ruhiy holatini inobatga olish muhimdir.
Matematika va psixologiyaning o`zaro bog`liqligi.
Matematika ko`nikmalari o`zlashtirish jarayonida bolalar faoliyatiga ta'sir
qiluvchi omillar quyidagicha:
1.Yoshga xos psixologik xususiyatlar-bolalarning diqqat,xotira va mantiqiy
tafakkur qobiliyatlari turli bosqichlarda turlicha namoyon bo`ladi.
2.Qiziqish uyg`otish-bolalar matematik topshiriqlarga qiziqishi orqali fanga
munosabatini shakllantiradi.
3.Motivatsiya-o`quv jarayonida rag`batlantirish,maqtov va o`yin shaklidagi
mashqlar muhim ahamiyat kasb etadi.
Tadqiqotlarda keltirilishicha, interaktiv o`qitish usullari, masalan,
o`yinlar,rol o`ynash, guruhli ishlarni qo`llash matematika elementlarini
singdirishda samarali ekanligi aytiladi.Bu usullar bolalarni faol ishtirok etishga
rag`batlantiradi va o`quv jarayonini ular uchun qiyin bo`lmaslikka yordam beradi.
O`yinlar orqali o`qitishda bolalarga matematik masalalarni kreativ va
mantiqiy fikrlashga harakat qilishga ko`maklashish mumkin.
Matematika o`qitishda motivatsiya juda muhim ahamiyatga ega.
Tadqiqotlarda ta'kidlanishicha,ta'limda rag`batlantirish,maqtov va fikr
bildirishning psixologik usullari o`quvchilarning qiziqishini uyg`otishda
foydalanilishi kerakligi aytiladi.
Qiyinchiliklar va ularni yengish:
286
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
Tadqiqotlarda
ta’lim
jarayonida
bolalar
matematika
fanidan
qiyinchiliklarga duch kelishi mumkinligi qayd etilgan. Bu qiyinchiliklar
psixologik holat bilan bog‘liq bo‘lib, ba’zan bolalarda xavotir, o‘ziga
ishonchsizlik yoki qo‘rquv tuyg‘ularini keltirib chiqaradi.
Bunday muammolarni yengish uchun quyidagi choralar taklif etiladi:
Qo‘llab-quvvatlash: O‘qituvchining doimiy yordam ko‘rsatishi va
o‘quvchilarning harakatlarini qadrlashi ularga ishonch bag‘ishlaydi.
Kichik qadamlar tamoyili: Masalalarni bosqichma-bosqich, sodda shaklda
tushuntirish bolalarning murakkabliklarni osonroq tushunishlariga yordam beradi.
Motivatsiya: Rag‘batlantirish, masalan, muvaffaqiyat uchun maqtov yoki
kichik sovg‘alar, qiziqishni oshiradi va qiyinchiliklarni yengishga turtki bo‘ladi.
Ijobiy muhit yaratish: Bolalar o‘zlarini erkin his qiladigan, qo‘rquvsiz va
samimiy muhitda matematikadan qiyinchiliklarni osonroq yengadilar.
Bu yondashuvlar qiyin topshiriqlarni ham qiziqarli va yengilroq qabul qilish
imkonini beradi.
Mukofotlar: Kichik mukofotlar yoki haqiqiy hayotda qo`llanishga yaqin
bo`lgan mukofotlar bolalarning qiziqishini oshiradi.
Ijobiy munosabat:O`qituvchi bolalarga o`zgarishlarni ko`rsatish va
muvaffaqiyatlarni nishonlashga karakat qiladi.
Shaxsga yo`naltirilgan yondashuv bolalarning individual xususiyatlarini
hisobga olishni nazarda tutadi.Har bir bolaning emotsional holati,o`qishdagi
qiziqishi va qobiliyatlari turlicha bo`lishi mumkin,shuning uchun individual
yondashuv juda muhimdir.
Matematika va hayotga aloqadorlik:
Tadqiqotlarda matematika elementlarini hayotga aloqador qilish usullari,
ya’ni amaliy va hayotiy misollar orqali bolalarga matematikadan foydalanish
imkoniyatlari haqida tushuncha berish, ularning ta’limga qiziqishini oshirishda
samarali ekani ta’kidlangan.
Hayotiy misollar bolalarning matematika faniga bo‘lgan qiziqishini
kuchaytirib, uni amaliy jihatdan qabul qilishlariga yordam beradi.
Guruhli ish va ijtimoiy ko‘nikmalar
Tadqiqotlarda guruhli ish usullari bolalarning ijtimoiy ko‘nikmalarini
rivojlantirishda samarali ekani aytiladi. Guruhli faoliyat orqali bolalar o‘zaro
hamkorlik qilishni, fikr almashishni va birgalikda muammolarni hal qilishni
o‘rganadilar. Bu yondashuv, shuningdek, muloqot qilish, jamoa bo‘lib ishlash va
rahbarlik ko‘nikmalarini ham rivojlantiradi.
Guruhli ish bolalar o‘rtasida o‘zaro hurmat, yordam va fikr almashish
muhitini yaratadi, bu esa ularni matematik masalalarni hal qilishda faol ishtirok
etishga undaydi.Matematika o‘qitishda guruhli ish usullarini qo‘llash, bolalarning
bir-biriga yordam berish va o‘rganish jarayonida ijtimoiy ko‘nikmalarini
rivojlantiradi. Psixologik jihatdan guruhli ish o‘quvchilarga o‘zlarining o‘rganish
jarayonlarini ko‘rsatishga, bir-biridan o‘rganishga imkon yaratadi. Masalan,
287
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
kichik guruhlarda ishlash, matematik masalalarni yechish yoki mantiqiy
jumboqlarni hal qilish orqali bolalar o‘rtasidagi munosabatlarni mustahkamlash
mumkin.
Ijtimoiy ko‘nikmalar bolalar o‘rtasida to‘g‘ri muloqot, o‘zaro yordam va
jamoaviy fikrlashni rivojlantiradi, bu esa ularning o‘z-o‘zini ifodalash va
boshqalar bilan ishlash qobiliyatini oshiradi.
Bu yondashuv o‘quvchilarning matematik bilimlarini yanada samarali
o‘zlashtirishlariga yordam beradi, chunki ular birgalikda fikr yuritish, bir-biriga
yordam berish va o‘rganish jarayonida o‘zaro fikr almashishadi.
Matematika va uning psixologik asoslari:
Matematika o‘qitishda psixologik yondashuv, uning faqat bilim uzatishdan
iborat emas, balki bolalar ongini rivojlantirishga, ularning tafakkur va ijodkorlik
qobiliyatini
shakllantirishga
qaratilganligini
ko‘rsatadi.
O‘quvchilarni
matematikaga qiziqtirish va o‘rganishga rag‘batlantirishda, psixologiya fanining
nazariyasi muhim ahamiyatga ega. Bolalar matematikani nafaqat hisoblash
sifatida, balki muammolarni hal qilish, tahlil qilish va mantiqiy fikrlash vositasi
sifatida ko‘rishlari kerak.
Matematika elementlarini o‘rgatishning psixologik metodlari:
Individual yondashuv: Har bir bolaning o‘ziga xos kognitiv rivojlanishiga
qarab, o‘qituvchilar matematikani o‘rgatishda individual yondashuvni qo‘llashlari
lozim. Ba’zi o‘quvchilar uchun matematik masalalar murakkab bo‘lishi mumkin,
shuning uchun ularga oddiy va bosqichma-bosqich yondashuvni taqdim etish
kerak.
Tajriba va tajriba asosidagi o‘qitish: O‘quvchilarga matematikani faqat
nazariy tarzda emas, balki amaliy tajribalar orqali o‘rgatish, ularning qiziqishini
oshiradi. Masalan, matematikaga doir hayotiy misollar, mashqlar va o‘yinlar
yordamida ularga tushuntirish.
Emotsional rivojlanish va matematikaga yondashuv:
Matematika faniga bo‘lgan emotsional munosabat, bolalarning uni
o‘rganishga bo‘lgan qiziqishlarini shakllantiradi. Ko‘plab tadqiqotlarda
matematika o‘quvchilarni qo‘rqitishi mumkinligi, ular bu fan bilan bog‘liq
xavotirlarni his qilishlari haqida so‘z yuritiladi. Shunday qilib, o‘qituvchining
maqsadi bolalarga matematika fanining qiziqarli va foydali ekanligini
ko‘rsatishdir. Ijobiy motivatsiya, maqtov va rag‘batlantirish bolalarning
muvaffaqiyatli o‘rganishiga turtki beradi.
Innovatsion texnologiyalardan foydalanish:
Matematika o‘qitishda psixologik yondashuvni samarali amalga oshirish
uchun yangi texnologiyalarni qo‘llash mumkin. Kompyuter dasturlari, mobil
ilovalar, interaktiv ta’lim platformalari va onlayn mashqlar bolalarning
matematikani o‘rganishini osonlashtiradi. O‘quvchilarni yangi texnologiyalar
bilan tanishtirish, ularda bilimni qiziqarli va samarali tarzda olishga yordam
beradi.
288
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
XULOSA:
Boshlang‘ich sinflarda matematika elementlarini singdirishda psixologik
yondashuv bolalarning matematik tushunchalarni chuqur o‘zlashtirishlari va
fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirish uchun zaruriy omil hisoblanadi. Ushbu
yondashuv bolalarda mustaqil fikrlash, muammolarni hal qilish va o‘z
qobiliyatlariga ishonchni mustahkamlash imkonini beradi. Shu sababli, ta'lim
jarayonida psixologik tamoyillarga asoslangan metodlarni qo‘llash zamonaviy
pedagogik jarayonning ajralmas qismiga aylanishi lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. G`oziyev E. Ontogonez psixologiyasi. Noshir, Toshkent, 2010.
2. Umirzaqova, Kamola Oripjanovna. "PERIODIC GIBBS MEASURES FOR
HARD-CORE MODEL."
Scientific Bulletin of Namangan State University
2.3
(2020): 67-73.
3. Xakimov, R. M. (2019). IMPROVEMENT OF ONE RESULT FOR THE
POTTS MODEL ON THE CALEY TREE.
Scientific and Technical Journal of
Namangan Institute of Engineering and Technology
,
1
(6), 3-8.
4. Qahramon o‘g, O. K. I., Hasanboy o‘g, J. R. A., & Hasanboy o‘g, X. J. R.
(2024). ANIQ INTEGRAL YORDAMIDA BA’ZI BIR LIMITLARNI
HISOBLASH METODLARI.
JOURNAL OF THEORY, MATHEMATICS AND
PHYSICS
,
3
(6), 23-27.
5.
Уктамалиев
,
И
.
К
.
"
О
предгеометриях
конечно
порожденных
коммутативных
полугрупп
."
МАЛЬЦЕВСКИЕ
ЧТЕНИЯ
. 2022.
6.
Уктамалиев
,
И
.
К
. "
О
числе
счётных
моделей
аддитивной
теории
натуральных
чисел
." (2022): 14-14.
7.
Уктамалиев
,
И
.
К
.
О
РАСПРЕДЕЛЕНИЯХ
СЧЕТНЫХ
МОДЕЛЕЙ
ТЕОРИЙ
МОНОИДОВ
НАТУРАЛЬНЫХ
ЧИСЕЛ
.
c Composite authors,
2023 c Novosibirsk State Technical University, 2023
, 151.
