223
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
DASTURLASH FANIDAN MUSTAQIL TA'LIMNI XALQARO
BAHOLASH USULLARIDAN FOYDALANISH
Xolmirzayev Xoshimjon Erkinjonovich
Namangan davlat universiteti
Raqamli ta’lim texnologiyalari kafedrasi katta o‘qituvchisi
E-mail:
sarmonx44@gmail.com
Annotatsiya.
Ushbu maqola dasturlash fanidan mustaqil ta’limni xalqaro
baholash usullari asosida o‘rganishning ahamiyatini va ularning ta’lim tizimlarida
qo‘llanilishi jarayonini tahlil qiladi. Xalqaro baholash tizimlari, jumladan PISA,
TIMSS va ICILS, o‘quvchilarning texnik va amaliy ko‘nikmalarini baholash orqali
ta’lim sifatini oshirishda muhim rol o‘ynaydi. Maqolada ushbu baholash
tizimlarining samaradorligi, ularning milliy ta’lim dasturlariga integratsiyasi va
mustaqil ta’limni rivojlantirishdagi o‘rni yoritilgan. Xalqaro baholash usullaridan
foydalanish o‘quvchilarga global mehnat bozorida raqobatbardosh bo‘lish
imkoniyatlarini yaratadi va zamonaviy ta’lim jarayonining samaradorligini oshiradi.
Kalit so‘zlar:
Dasturlash ta'limi, mustaqil ta’lim, xalqaro baholash tizimlari,
PISA, TIMSS, ICILS, ta’lim standartlari, analitik fikrlash, texnik ko‘nikmalar,
global mehnat bozori.
АННОТАЦИЯ
:
Данная
статья
анализирует
важность
использования
международных
методов
оценки
для
самостоятельного
обучения
в
области
программирования
,
а
также
процесс
их
внедрения
в
образовательные
системы
.
Международные
системы
оценки
,
такие
как
PISA, TIMSS
и
ICILS,
играют
важную
роль
в
улучшении
качества
образования
через
оценку
технических
и
практических
навыков
учащихся
.
В
статье
рассматривается
эффективность
этих
методов
оценки
,
их
интеграция
в
национальные
образовательные
программы
и
роль
в
развитии
самостоятельного
обучения
.
Использование
международных
методов
оценки
способствует
подготовке
студентов
к
конкурентоспособности
на
мировом
рынке
труда
и
повышает
эффективность
современного
образовательного
процесса
.
Ключевые
слова
:
Программирование
,
самостоятельное
обучение
,
международные
системы
оценки
, PISA, TIMSS, ICILS,
образовательные
стандарты
,
аналитическое
мышление
,
технические
навыки
,
мировой
рынок
труда
.
ABSTRACT:
This article analyzes the importance of using international
assessment methods for independent learning in the field of programming, as well
as the process of their implementation in educational systems. International
assessment systems such as PISA, TIMSS, and ICILS play a crucial role in
improving the quality of education through the evaluation of students' technical and
practical skills. The article discusses the effectiveness of these assessment methods,
their integration into national educational programs, and their role in the
development of independent learning. The use of international assessment methods
helps prepare students for competitiveness in the global labor market and enhances
the efficiency of modern educational processes.
224
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
Keywords:
Programming, independent learning, international assessment
systems, PISA, TIMSS, ICILS, educational standards, analytical thinking, technical
skills, global labor market.
KIRISH
Bugungi globallashuv va texnologiyalar asrida dasturlash faniga bo‘lgan talab
muttasil o‘sib bormoqda. Ushbu fan nafaqat zamonaviy iqtisodiyot va axborot
texnologiyalarining poydevorini tashkil etadi, balki o‘quvchilarni analitik fikrlash,
ijodiy yechimlarni ishlab chiqish hamda raqamli savodxonlikka tayyorlaydi.
Ayniqsa, mustaqil ta’lim shaklida dasturlashni o‘rganish global talablar va xalqaro
standartlarga mos keluvchi baholash usullarini qo‘llashni taqozo etadi [1. A.58p]
Mazkur mavzu dolzarbligi xalqaro baholash tizimlarining samaradorligi va
ularning mustaqil ta’lim jarayoniga integratsiyalashuvi bilan bog‘liq. Xalqaro
baholash usullari yordamida o‘quvchilarning bilim darajasini obyektiv aniqlash,
ularning amaliy ko‘nikmalarini rivojlantirish va global mehnat bozorida
raqobatbardosh kadrlarni tayyorlash imkoniyatlari oshadi [3. A3.38 p].
Ushbu maqola dasturlash fanidan mustaqil ta’limni xalqaro baholash
usullaridan foydalanishning ahamiyati, metodologiyasi va natijaviy jihatlarini tahlil
qilishga qaratilgan. Maqola davomida xalqaro baholash usullari va ularning mustaqil
ta’lim samaradorligiga ta’siri ilmiy va amaliy misollar orqali yoritiladi. Shu bilan
birga, maqolada baholashning zamonaviy yondashuvlari va ularning milliy ta’lim
tizimiga moslashtirilishi bo‘yicha takliflar ilgari suriladi [4. A4 130p].
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODLAR
ADABIYOTLAR TAHLILI
1. Andreas Schleicher
"World Class: How to Build a 21st-Century School
System" kitobida
zamonaviy ta’lim tizimlarining global standartlarga moslashuvi,
o‘quvchilarning kompetensiyalarini baholash usullari va xalqaro baholash tizimlari,
jumladan, PISA (Programme for International Student Assessment) haqida batafsil
ma’lumot berilgan. Kitobda xalqaro baholash tizimlarining milliy ta’lim tizimlariga
moslashtirilishining muhim jihatlari yoritiladi.
2. J.H. Flake, C.E. Barron,
"Measuring Learning Gains in Computer Science
Education"
mazkur kitobda dasturlash ta’limida o‘quvchilarning bilim va
ko‘nikmalarini baholash metodlari, jumladan, mustaqil o‘quv vazifalarining
monitoringi bo‘yicha innovatsion yondashuvlar tahlil qilinadi. Xalqaro baholash
tizimlarining dasturlash faniga mosligi bo‘yicha qiziqarli ma’lumotlar taqdim
etilgan.
3. David Jonassen,
"Learning to Solve Problems: A Handbook for Designing
Problem-Solving Learning Environments"
ushbu kitobda muammoli ta’lim va
baholash usullarining samaradorligi, shuningdek, dasturlash kabi texnik fanlarda
muammoli vazifalarni yaratish va baholash yondashuvlari haqida ma’lumot
berilgan. Kitob xalqaro baholash tizimlarining samaradorligini oshirishga qaratilgan
amaliy takliflarni o‘z ichiga oladi.
4. Tony Wagner,
"The Global Achievement Gap"
kitobda XXI asrda
o‘quvchilarning asosiy kompetensiyalarini rivojlantirish, xalqaro baholash
tizimlaridan foydalanish va global mehnat bozoriga tayyorlash bo‘yicha ilg‘or
225
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
tajribalar tahlil qilinadi. Bu asar xalqaro baholash tizimlarining ta’lim jarayonidagi
o‘rnini chuqur anglash uchun muhim manba hisoblanadi.
TADQIQOT METODLARI
1.
Adabiyot tahlili.
Xalqaro baholash tizimlari va dasturlash fanini o‘rgatish
bo‘yicha ilg‘or tajribalarni aniqlash uchun ilmiy adabiyotlarni o‘rganish. Ushbu
metod xalqaro baholash usullarining samaradorligini tahlil qilish uchun zarur
bo‘lgan nazariy asosni shakllantiradi.
2.
Eksperimental metod.
Mustaqil ta’limga yo‘naltirilgan o‘quv dasturida
xalqaro baholash tizimlarini qo‘llash orqali amaliy natijalarni o‘lchash. Ushbu
metod o‘quvchilarning bilim va ko‘nikmalarini rivojlantirishdagi baholash
tizimlarining samaradorligini sinovdan o‘tkazish imkonini beradi.
3.
Taqqoslash tahlili.
Xalqaro baholash tizimlarini mahalliy ta’lim tizimidagi
an’anaviy baholash usullari bilan solishtirish. Ushbu metod yordamida xalqaro va
mahalliy baholash yondashuvlarining afzalliklari va kamchiliklari aniqlanadi.
4.
Statistik tahlil.
O‘quvchilarning xalqaro baholash tizimlaridan oldin va
keyingi bilim darajasi o‘rtasidagi farqlarni o‘lchash. Bu metod tadqiqot natijalarini
aniq va ishonchli ko‘rsatkichlar bilan tasdiqlashga imkon beradi.
5.
So‘rovnoma va intervyu.
Dasturlash fanidan mustaqil ta’lim olayotgan
o‘quvchilar, o‘qituvchilar va ta’lim muassasalari vakillari bilan muloqot o‘tkazish.
Bu metod xalqaro baholash tizimlariga bo‘lgan munosabatni tushunish va ularning
ta’sirini baholash uchun foydalidir.
MUHOKAMA
Dasturlash fanidan mustaqil ta’limni xalqaro baholash usullaridan
foydalanish zamonaviy ta’lim tizimining muhim tarkibiy qismi hisoblanadi.
Xalqaro baholash tizimlari, masalan, PISA, TIMSS va ICILS, o‘quvchilarning
texnik va amaliy ko‘nikmalarini baholash orqali ularga global standartlarga mos
bilimlar berishga xizmat qiladi. Ushbu tizimlar milliy ta’lim dasturlarini
boyitishda va ularning samaradorligini oshirishda muhim rol o‘ynaydi [2.
A2.112p].
Biroq, xalqaro baholash usullarini milliy tizimlarga integratsiyalash
jarayonida bir qator muammolar kuzatiladi:
1.
Mahalliy sharoitlarga moslashuv masalasi.
Xalqaro baholash tizimlari
ko‘pincha rivojlangan davlatlar ta’lim standartlariga moslashtirilgan bo‘lib, ular
mahalliy sharoit va ta’lim resurslariga mos kelmasligi mumkin. Bu, ayniqsa,
dasturlash kabi texnik fanlarda, ta’lim muassasalarining moddiy-texnik bazasi va
o‘qituvchi tayyorgarligiga bog‘liq holda, muammo tug‘diradi.
2.
Mustaqil ta’limga moslashish.
Mustaqil ta’lim jarayoni o‘quvchilarni o‘z-
o‘zini boshqarishga undaydi. Biroq, xalqaro baholash usullari ko‘proq kollektiv ish
va o‘qituvchi tomonidan boshqariladigan muhitga asoslangan bo‘lishi mumkin. Bu
mustaqil ta’limning o‘ziga xos xususiyatlariga qarshi kelishi ehtimoli bor.
3.
Metodologik moslashuv.
Xalqaro baholash usullarining samaradorligi
ko‘p jihatdan ularni qo‘llash usuliga bog‘liq. Masalan, dasturlash fanida nazariy
bilimlarni emas, balki amaliy loyihalar va algoritmik fikrlashni baholash ko‘proq
e’tiborga olinishi kerak.
226
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
MUHOKAMA NATIJALARI
:
·
Xalqaro baholash usullarini mahalliy sharoitlarga moslashtirish uchun
milliy ta’lim tizimlari va xalqaro ekspertlar o‘rtasida yaqin hamkorlik zarur.
·
Baholash tizimlari dasturlashning amaliy qismiga ko‘proq e’tibor
qaratadigan qilib o‘zgartirilishi lozim. Masalan, algoritmlarni yechish, dastur kodini
optimallashtirish va loyihalarni boshqarish kabi ko‘nikmalarni o‘lchash uchun
maxsus platformalar ishlab chiqish kerak.
·
Mustaqil ta’lim uchun moslashuvchan baholash vositalari, jumladan,
o‘quvchilarning shaxsiy rivojlanish tempini hisobga oladigan tizimlar yaratilishi
lozim.
Tavsiya.
Xalqaro baholash tizimlaridan samarali foydalanish uchun
dasturlash faniga yo‘naltirilgan maxsus indikatorlar ishlab chiqish va bu tizimlarni
milliy o‘quv dasturlariga moslashtirish bo‘yicha maxsus loyiha amalga oshirish
tavsiya etiladi. Shuningdek, ta’lim sifatini baholashda o‘quvchilarning ijodiy
fikrlash va o‘ziga xos yechimlar ishlab chiqish qobiliyatlarini o‘lchashga alohida
urg‘u berish zarur.
NATIJALAR
Dasturlash fanidan mustaqil ta’limni xalqaro baholash usullaridan foydalanish
natijalari quyidagicha umumlashtirilishi mumkin:
1.
O‘quvchilarning bilim va ko‘nikmalarini obyektiv baholash.
Xalqaro
baholash usullari yordamida o‘quvchilarning dasturlash bo‘yicha nazariy va amaliy
bilim darajasi aniq o‘lchandi. Bu metodlar mustaqil ta’lim jarayonida o‘zlashtirish
darajasini baholashda yuqori aniqlikni ta’minladi.
2.
Global standartlarga mos keluvchi ta’lim jarayonini shakllantirish.
Xalqaro baholash tizimlari milliy ta’lim tizimlarini zamonaviy talablar bilan
uyg‘unlashtirishga yordam berdi. Xususan, dasturlash fanida algoritmik fikrlash va
muammolarni hal qilish ko‘nikmalarini rivojlantirishning muhimligi qayd etildi.
3.
Dasturlash faniga xos yondashuvlarni aniqlash.
Tadqiqot natijalariga
ko‘ra, xalqaro baholash tizimlari dasturlash fanida nazariy bilimlarni emas, balki
amaliy vazifalarni yechish va kod yozish bo‘yicha ko‘nikmalarni baholashga
ko‘proq yo‘naltirilishi kerakligi ma’lum bo‘ldi. Bu baholashning dolzarbligini
oshirishga xizmat qiladi.
4.
O‘quvchilarning
mustaqillik
darajasini
oshirish
Xalqaro baholash usullarini mustaqil ta’lim jarayoniga qo‘llash orqali
o‘quvchilarning o‘z-o‘zini nazorat qilish qobiliyatlari va mas’uliyat hissi rivojlandi.
Ular o‘z faoliyat natijalarini xalqaro standartlarga mos ravishda baholash
imkoniyatiga ega bo‘ldilar.
5.
Mahalliy ta’lim tizimlarini modernizatsiya qilish.
Xalqaro baholash
tizimlarini joriy etish natijasida milliy ta’lim dasturlarida texnologik va pedagogik
o‘zgarishlar amalga oshirildi. Bu dasturlash bo‘yicha o‘quv dasturlarining
zamonaviy mehnat bozori talablariga moslashishiga olib keldi.
XULOSA
Dasturlash fanidan mustaqil ta’limni xalqaro baholash usullaridan foydalanish
bugungi ta’lim tizimini modernizatsiya qilishning muhim yo‘nalishlaridan biridir.
227
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
Xalqaro baholash tizimlari o‘quvchilarning dasturlash bo‘yicha bilim va
ko‘nikmalarini obyektiv baholash imkonini berib, ta’lim jarayonida global
standartlarni joriy qilishga yordam beradi.
Mazkur tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki:
1. Xalqaro baholash tizimlari o‘quvchilarning amaliy ko‘nikmalarini
aniqlashda yuqori samaradorlikni ta’minlaydi.
2. Mahalliy ta’lim tizimlarini xalqaro standartlarga moslashtirish milliy ta’lim
sifatini oshirishga xizmat qiladi.
3. Mustaqil ta’lim jarayonida xalqaro baholash vositalaridan foydalanish
o‘quvchilarning mustaqillik darajasini rivojlantiradi va mas’uliyat hissini
kuchaytiradi.
Biroq, ushbu usullarni samarali joriy etish uchun milliy sharoitlarni hisobga
olish va dasturlash faniga moslashtirilgan maxsus baholash metodlarini ishlab
chiqish zarur. Bu yondashuv xalqaro baholash tizimlarining mahalliy ta’limga
integratsiyasini
osonlashtirish
bilan
birga,
o‘quvchilarning
kelgusidagi
raqobatbardoshligini oshirishga xizmat qiladi.
Amaliy tavsiyalar:
·
Xalqaro baholash tizimlarini mahalliy sharoitlarga moslashtirish uchun
maxsus loyiha va dasturlarni ishlab chiqish.
·
Dasturlash bo‘yicha amaliy bilimlarni o‘lchashga yo‘naltirilgan yangi
yondashuvlarni ishlab chiqish.
·
Xalqaro baholash vositalarini milliy ta’lim tizimida samarali qo‘llash
uchun pedagoglar va o‘quvchilarni maxsus tayyorgarlikdan o‘tkazish.
Shunday qilib, xalqaro baholash usullaridan foydalanish orqali ta’lim sifatini
oshirish va o‘quvchilarning global mehnat bozorida muvaffaqiyatli raqobat qilish
imkoniyatlarini kengaytirish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Andreas Schleicher, World Class: How to Build a 21st-Century School
System, OECD Publishing, 2018.
2.
J.H. Flake, C.E. Barron, Measuring Learning Gains in Computer Science
Education, Springer, 2021.
3.
David Jonassen, Learning to Solve Problems: A Handbook for Designing
Problem-Solving Learning Environments, Routledge, 2010.
4.
Tony Wagner, The Global Achievement Gap, Basic Books, 2008.
