Universal International Scientific Journal
168
Ya.B.Tursunov
Sh.Xasanova
Andijon davlat universiteti
Uzbekistan
G’O’ZA O’SIMLIGINING NOQULAY SHAROITLARDA MINERAL O’G’ITLAR
ORQALI RIVOJLANISH, SHU ORQALI HOSILDORLIK SFATI HAMDA MIQDORINI
IJOBIY O’ZGARISHI
Abstract:
In the article, the norms of foliar application of the suspension prepared on the basis of
urea fertilizers in the cotton variety “Andijan-35” grown in the conditions of typical gray soils of the
Andijan region during the development periods of cotton, the effect on plant growth and development,
cotton yield was determined.
Keywords:
Cotton, macro, microelements, mineral fertilizers, "Andijan-35" and "Sultan", non-
saline, KAS, phenological observations.
Annotatsiya:
Maqolada Andijon viloyatining tipik bo‘z tuproqlari sharoitlarida yetishtirilayotgan
g‘o‘zaning “Andijon-35” navida karbamid o‘g‘itlari asosida tayyorlangan suspenziyani g‘o‘zaning
rivojlanish davrlarida bargi orqali qo‘llash me’yorlarini, o‘simlik o‘sishiga va rivojlanishiga, paxta
hosiliga ta’sirini aniqlandi.
Universal Xalqaro Ilmiy Jurnal
Jurnalning bosh sahifasi:
Universal International Scientific Journal
Year: 2024 Issue: 1 Volume: 9
International indexes
Universal International Scientific Journal
16
9
Kalit so‘zlar:
G‘o‘za, makro, mikroelementlar, mineral o‘g‘itlar, “Andijon-35” va “Sulton”,
sho‘rlanmagan, KAS, fenologik kuzatuvlar.
Аннотация:
В статье рассмотрены нормы внекорневой подкормки суспензии,
приготовленной на основе карбамидных удобрений, у хлопчатника сорт “Андижан-35”,
выращеваемого в условиях типичных сероземов Андижанской области в периоды развития
хлопчатника по росту и развитию растений определяли урожайность хлопчатника.
Ключевые слова:
Хлопок, макро-, микроэлементы, минеральные удобрения «Андижан-35» и
«Султан», несоленые, КАС, фенологические наблюдения.
Language:
Uzbek
Citation:
Tursunov , Y., & Khasanova, S. (2024). DEVELOPMENT OF COTTON PLANTS
UNDER UNFORTUNATE CONDITIONS WITH MINERAL FERTILIZERS, AND THEREFORE
POSITIVE CHANGES IN THE QUALITY AND QUANTITY OF YIELD. Universal International
Scientific
Journal,
1(9),
168–173.
Retrieved
from
https://universaljurnal.uz/index.php/jurnal/article/view/1384
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.14531258
Ta’lim
tizimida
bilim
darajasini
shakillantirish, zamonaviy pedagogik va
axborot texnologiyalaridan foydalangan holda
olib borish muhim vazifalardan biridir.
O‘zbekiston
Respublikasi
Vazirlar
Mahkamasining 2002 yil 6 iyulda qabul
qilingan.Kompyuterlashtirishni
yanada
rivojlantirish va axborot kommunikatsion
texnologiyalarni joriy qilish chora-tadbirlari
to‘g‘risidagi qarori axborotlashtirishning
milliy
tizimini
shakillantirish,
barcha
sohalarda zamonaviy axborot texnologyalarini
joriy etish va undan foydalanish jahon axborot
resuruslaridan
bahramand
bo’lishni
kengaytirishga zamin yaratadi[2]. Zamonaviy
texnologiyalarning rivojlanish holati birinchi
navbatda jamiyatning intellektual salohiyatiga,
jumladan, ta‘lim sohasining rivojlanishiga
bog‘liq.
Ta‘limning mazmuni va sifati masalalari
jamiyatda
ustivor
yo‘nalish
sifatida
qaralmoqda.
Dunyoning
rivojlangan
va
rivolanayotgan
mamlakatlarida
ta‘limni
axborotlashtirishga alohida e‘tibor qaratib
kelinmoqda.
Zamonaviy axborot texnologiyalari,
o‘quv-tarbiya
jarayonlarining
barcha
bosqichlarini jadallashtiradi. Bunda axborot
texnologiyalarida foydalanish asosida ta‘lim
sifati
va
samaradorligini
ortishi
o‘quvchilarning bilish faoliyati oshadi,
fanlararo
aloqalarini
chuqurlashganini
kuzatish mumkin. Axborot texnologiyalarini
joriy
etish
orqali
ta‘lim
sifati
va
samaradorlikka
erishiladigan
metodik
maqsadlarga:
- o‘qitish jarayonini individuallashtirish va
differensiyalash;
- o‘z-o‘zini nazorat qilish - o‘quv
materialini o‘zlashtirish jarayonida mashq
qilish va mustaqil o‘zlashtirishni tashkil etish;
- o‘quv vaqtini tejash;
- o‘quv axborotlarini kompyuter orqali
vizuallashtirish;
- o‘rganilayotgan hodisa va jarayonlarni
modellashtirish;
Universal International Scientific Journal
1
70
-
kompyuterda
labaratoriya
mashg‘ulotlarini bajarish;
- o‘qishga qiziqishni ortirish;
- optimal qaror qabul qilish malakasini
shakllantirish
-
o‘quvchida
axborot
madaniyatini
shakllantirishni
kiritish
mumkin[4].
Axborot
texnologiyalari,
zamonaviy
texnologiyalar
innovatsion
taxnologiyalarni dars jarayonida va darsdan
tashqarida qo‘llash dars samarasini yanada
oshiradi. Zamonaviy o‘qituvchi ta‘lim –
tarbiya jarayonida innovatsion usullardan
foydalana bilishi va amalga oshira olishi
lozim.
Bu
jarayonda
o‘qituvchiga
qo‘yiladigan talablar:
- innovatsion texnologiya tushunchasini,
uning mazmun mohiyatini bilishi;
- innovatsion texnologiyalarning ta‘lim
maqsadini amalga oshirishdagi o‘rni va rolini
bilishi;
-
innovatsion
texnologiyalarni
fanlar
bo‘yicha qo‘llash printsiplarini bilishi; -
ta‘limiy va ishchanlik o‘yinlarini bilishi;
- muammoli rivojlantiruvchi ta‘lim
metodlarini bilishi;
- o‘quvchilarning mustaqil faoliyatlarini
tashkil qilish va ta‘minlash yo‘llarini bilishi;
- o‘quvchilarning o‘z ustida mustaqil
ishlash
mahoratini
oshirish
usullarini
egallashi;
- ko‘rgazmali o‘qitish usullarini bilishi va
egallashi;
- ilg‘or pedagogik texnologiyalarni qo‘llab,
na‘munaviy o‘quv mashg‘ulotlarini o‘tishi;
-
ta‘lim-tarbiyaning
faollashtiruvchi
usullarini bilishi va egallashi;
- uni amalga oshirishda asosan interaktiv
metodlardan to‘liq foydalana olishi lozim.
Innovatsion texnologiyalar pedagogik jarayon
hamda o‘qituvchi va o‘quvchi faoliyatiga
yangilik, o‘zgarishlar kiritishdir[3].
Interaktiv
(ingl.
Interaction-o‘zaro
ta‘sir) metodlar - bu jamoa bo‘lib fikrlash deb
yuritiladi, ya‘ni pedagogik ta‘sir etish usullari
bo‘lib ta‘lim mazmunining tarkibiy qismi
hisoblanadi[1]. Bu metodlarning o‘ziga xosligi
shundaki,
ular
faqat
pedagog
va
o‘quvchilarning birgalikda faoliyat ko‘rsatishi
orqali
amalga
oshiriladi.
Zamonaviy
insonning o‘qish jarayoni faqat, bog‘cha
maktab, litsey yoki kollej, oliy o‘quv yurti
bilan tugamaydi. Inson butun umr davomida
ta‘lim olishi zarur yani ta‘lim uzluksiz bo‘lishi
kerak. Malaka oshirish institutlarida ham
o‘qituvchilar o‘qib, izlanib, bilimlarini
yangiliklar bilan boyitib bormoqdalar.
Hozirda yangi pedagogik texnologiyalar,
axborot texnologiyalariga doir bir necha
usullarni ko‘rsatish va ularni darsda ijobiy
qo‘llash bo‘yicha metodik tavsiyalar berish,
ushbu texnologiyalarni amalda qo‘llay olishga
yo‘naltirilmoqda. Oliy ta’limda - electron
darslik - multimediya tizimlari - avtomatik
loyihalash - elektron aloqa - ovozli ekektron
aloqa - elektron doska - interaktiv doska -
internet tarmoqlari va texnologik vositalar
orqali bilimlari boyitib berishga harakat
qilinmoqda. Zamonaviy pedagogik va axborot
texnologiyalarini o‘quv jarayoniga joriy etish
ko‘llamini kengaytirish, bu yo‘nalishda ilg‘or
tajribalarni tadbiq qilish, bu sohada har bir fan
bo‘yicha rejalarni aniq tuzish, tinglovchilarni
elektron darsliklar bilan taminlash, ularga har
bir fan yuzasidan uslubiy va metodik
tavsiyalarni yetkazib berish keng yo‘lga
qo‘yilmoqda
.
1-jadval
KAS va karbamid o‘g‘itlari asosida tayyorlangan suspenziya me’yorlarini 2-3
chinbargli davrida paxta hosiliga ta’siri, s/ga.
Universal International Scientific Journal
1
7
1
Variant
tartibi
Tajriba variantlari
2-3
chinbargl
i
davrida
O‘rtacha
2 yilda
Qo‘shimc
ha
hosil
2020
2021
s/ga
s/ga
1
Nazorat (suv bilan)
29,1
26,7
27,9
-
2
KAS-6,0 l/ga
31,1
29,0
30,0
1,8
3
KAS-8,0 l/ga
30,2
28,1
29,5
0,9
4
KAS-9,0 l/ga
30,8
28,6
29,7
1,4
-
-
-
5
Karbamid-5,0 kg/ga
31,3
29,3
30,3
2,0
6
Karbamid-6,0 kg/ga
31,0
28,8
29,9
1,6
7
Karbamid-9,0 kg/ga
31,1
28,9
30,0
1,7
KAS o‘g‘itining 6,0; 8,0 va 9,0 l/ga
me’yorlaridan
tayyorlangan
suspenziya
qo‘llanilganda o‘rtacha 2 yilda paxta hosili
30,0; 29,5; va 29,7 s/ga.ni tashkil qilib,
nazoratga nisbatan 1,8; 0,9 va 1,4 s/ga
qo‘shimcha hosil olingan. Nisbatan yuqori
qo‘shimcha
paxta
hosili
(1,8
s/ga)
suspenziyalar KAS o‘g‘itini 6,0 l/ga
me’yoridan tayyorlanganda olingan (3-
jadval).
Karbamid
o‘g‘iti
asosida
tayyorlangan
suspenziya
me’yorlari
qo‘llanilganda (5,0; 6,0 va 9,0 kg/ga) o‘rtacha
2 yilda paxta hosili 29,3; 28,8 va 28,9 s/ga.ni
tashkil qilgan holda qo‘shimchalari 2,0; 1,6 va
1,7
s/ga.ga
teng
bo‘ldi.
G‘o‘za
rivojlanishining bu (2-3 chinbargli) davrida
yuqori qo‘shimcha paxta hosillari KASni 6,0
l/ga, karbamidni 5,0 kg/ga me’yorlaridan
olinib, 1,8 va 2,0 s/ga.ga teng bo‘lgan.
2-jadval
KAS va karbamid o‘g‘itlari asosida tayyorlangan suspenziya me’yorlarini KAS va
karbamid o‘g‘itlari asosida tayyorlangan suspenziya me’yorlarini shonalash
davrida paxta hosiliga ta’siri, s/ga.
Variant
tartibi
Tajriba variantlari
Shonalash
davrida
O‘rtacha
2 yilda
Qo‘shimcha
Hosil
2020
2021
s/ga
s/ga
1
Nazorat (suv bilan)
32,0
28,0
30,0
-
2
KAS-6,0 l/ga+KCl-2,0 kg/ga
32,2
29,2
30,7
1,0
3
KAS-8,0 l/ga+KCl-4,0 kg/ga
33,1
30,1
31,6
0,9
4
KAS-9,0 l/ga+KCl-6,0 kg/ga
32,7
29,7
31,2
1,5
-
-
-
5
Karbamid-5,0 kg/ga+KCl-2,0 kg/ga
34,1
31,1
32,6
2,6
6
Karbamid-6,0 kg/ga+KCl-4,0 kg/ga
33,4
30,8
32,1
2,3
7
Karbamid-9,0 kg/ga+KCl-6,0 kg/ga
32,8
31,4
32,1
1,4
Universal International Scientific Journal
1
72
Suspenziyalar
g‘o‘za
rivojlanishining
shonalash
davrida
qo‘llanilganda nazorat (suv sepilganda)
variantda izlanish yillariga mutanosib
ravishda
paxta
hosili
32,0;
28,0
s/ga.ni,o‘rtacha 2 yilda esa 30,0 s/ga.ni
tashkil
qilgan.G‘o‘zaning
shonalash
davrida qo‘llanilgan suspenziyalar KASni
8,0 l/ga me’yoridan nisbatan yuqori paxta
hosili olindi va 2 yilda o‘rtacha 30,1 s/ga,
qo‘shimchasi esa 2,0 s/ga.ni tashkil qilgan.
Karbamid o‘g‘iti 5,0 kg/ga qo‘llanilganda
ham boshqa variantlarga nisbatan yuqori
paxta hosili olishga erishildi (32,2 s/ga),
qo‘shimchasi 2,6 s/ga.ni tashkil qilgan.
Demak, faqat KAS (8,0 l/ga) va
karbamid (5,0 kg/ga) o‘g‘itlari asosida
tayyorlangan suspenziyalar qo‘llanilgan
variantlarda nisbatan yaxshi ko‘rsatkichlar
olindi va kaliy o‘g‘iti aralashtirilgan
maqbul variantlarnikidan 0,19va 2,6 s/ga
yuqori bo‘lga
XULOSALAR
1.
G‘o‘zani 2-3 chinbargli davrida
barg sathining kichikligi sababli
qo‘llanilgan suspenziyalarning (KAS-
6,0l/ga,
karbamid-9,0
kg/ga) ta’siri
nisbatan past bo‘lganligi kuzatilgan.
Qo‘llanilgan suspenziyalardan fakatgina
KAS va karbamid asosida tayyorlangan
suspenziyalarning o‘simlikning o‘sish va
rivojlanish davrlariga bog‘liq holda
g‘o‘zaning barg sathi yuzasiga maqbul
ta’siri borligi aniqlandi.
2.
Suspenziyalarni g‘o‘zaning gullash
davri boshida qo‘llanilganda fotosintez sof
mahsuldorligi
yuqori
bo‘lganligi
kuzatilgan va KAS o‘g‘itining 9,0 l/ga,
karbamidning esa 10,0 kg/ga me’yorlari
qo‘llanilganda 15,5 va 16,0 g/m2ni,
shuningdek ko‘saklarini ochilish darajasi
esa 56,0 va 58,0 foizni tashkil etgan.
FOYDALANILGAN ADABIYОTLAR RO‘YXATI
1.
Alimova R. Sagdiev M. ―O‘simliklar fiziologiyasi va biokimyosi - 2013y. Toshkent Fan nashiryoti.
2.
R.Nazarov, Sh.Teshaev Paxta yetishtirishdagi muhim tadbirlar. O‘zbekiston qishloq xo‘jaligi jurnali,
2010 yil, No5. 4-bet.
3.
Arndt C.H. 1945. Temperature-grovth cottons of the roots and hypocotyle of cotton seedlings // Plant
Physiology. – Vol. 20. №2. - P. 121-122.
4.
Straumal B.P. Otbor na semena v predelax kusta xlopchatnika / Sotsialisticheskoe selskoe xozyaystvo
Uzbekistana.-Tashkent, 1950. №6.-35 s.
5.
Ivanovskaya T. Vsxojest i urojaynost xlopchatnika v zavisimosti ot dlitelnosti xraneniya semyan // Tr.
Instituta genetika AN SSSR. - M., 1952. - №20. - S. 80.
6.
Gubanov
G.Ya.
Fiziologicheskie
protsessы
pri
sozrevanii
i
raskrыtii
korobochek
xlopchatnika//Xlopkovodstvo.-Tashkent, 1954.-№5-75 c.
Universal International Scientific Journal
1
73
7.
Arutyunova L.G. Biologiya xlopchatnika. – M.: Kolos, 1980. – 75 s.
8.
Adilov M.M. va boshqalar (2013). Qishloq xo‘jalik ekinlari yetishtirishda innovatsion texnologiyalar.
Qo‘llanma. Toshkent.
9.
Jumaev Sh.M. O‘tloqi-bo‘z tuproqlarda kaliyli o‘g‘it me’yorlarining paxta hosili va tola sifatiga ta’siri
// O‘zbekiston qishloq xo‘jaligi jurnalining «AGRO ILM» ilmiy ilovasi. –Toshkent, 2013. -№ 4 (28). –B. 17-18.
(06.00.00.№1).
