Universal International Scientific Journal
107
Najmiddinova Nafosat Zafarbekovna.,
Erkinova Soraxon Odiljon qizi.,
Madinaxon Xolmirzaeva Akramjonovna
Andijon davlat universiteti
Uzbekistan
SOG’LOM TURMUSH TARZINI SHAKILLANTIRISHDA JISMONIY
TAYYORGARLIKNI AHAMIYATI
Abstract:
In this article, one of the factors for ensuring a healthy lifestyle is physical exercise and
measures to improve physical fitness and issues of their development.
Keywords:
physical development, anthropometry, physiometry, physical training, running.
Annotatsiya:
Mazkur maqolada sog’lom turmush tarzini ta’min etuvchi omillaridan biri jismoniy
mashqlar va jismoniy tayyorgarlikni takomillashtirish chora-tadbirlari va ularni rivojlantirish masalalari
ko’rilgan.
Kalit so‘zlar:
jismoniy rivojlanish, antropometrik, fiziometrik, jismoniy tayyorgarlik, yugurish.
Аннотация:
В данной статье изложено факторы обеспечения здоровья и здорового образа
жизни, а также физические упражнения являются одним из мероприятий по улучшению
физической подготовленности и их развития.
Universal Xalqaro Ilmiy Jurnal
Jurnalning bosh sahifasi:
Universal International Scientific Journal
Year: 2024 Issue: 1 Volume: 9
International indexes
Universal International Scientific Journal
10
8
Ключевые слова:
физическое развитие, антропометрия, физиометрия, физическая
подготовка, бег.
Language:
Uzbek
Citation:
Nazhmiddinova , N., Erkinova , S., & Kholmirzaeva , M. (2024). THE IMPORTANCE OF
PHYSICAL FITNESS IN FORMING A HEALTHY LIFESTYLE. Universal International Scientific
Journal, 1(9), 107–111. Retrieved from
https://universaljurnal.uz/index.php/jurnal/article/view/1226
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.14471479
Tadqiqot ishining dolzarbligi va zarurati.
Bugungi kunda sog’lom turmush tarzini
shakillantirishda
maktab
yoshidagi
bolalarning
jismoniy
rivojlanganlik
va
jismoniy tayyorgarlik darajasi xamda
salomatligi
holatini
doimiy
ravishda
monitoring
qilish
maqsadida
ilmiy
tadqiqotlarni
amalga
oshirish
ularning
salomatligini mustahkamlash chora–tadbirlari
kompleksini ishlab chiqish nuqtai nazaridan
dolzarb ahamiyatga ega hisoblanadi.
Muammoning o’rganilganlik darajasi.
Bolalar organizmining jismoniy tayyorgarlik
darajasini baholash yo’nalishida ko’plab
tadqiqotlar amalga oshirilgan. Jumladan,
boshlang’ich sinf o’quvchilarining jismoniy
tayyorgarlik darajasi optimallashtirilishida
o’quv mashg’ulotlari kompleksi tarkibiga
jismoniy tarbiya va sport mashg’ulotlarini
maqsadga muvofiq tarzda kiritish, kun rejimi,
o’quvchilarning emotsional holatini hisobga
olish
asosida,
sog’lomlashtirish
mashg’ulotlarini joriy qilish ijobiy natija
berishi qayd qilingan [Magomedov va boshq.,
2016;]. Ushbu yo’nalishdagi ilmiy tadqiqotlar
MDH miqyosida A.T.Baygazakov (2002),
S.A.Mirbabaeva (2004) va boshq. tomonidan
amalga oshirilgan.
Maktab o’quvchilarining (5–6 sinf)
jismoniy
rivojlanishi
va
tayyorgarligini
o’rganish yo’nalishida A.A.Safronov va
I.T.Arislanov (2013) tomonidan amalga
oshirilgan
tadqiqotlarda
(Toshkent
sh.)
antropometrik (bo’y, tana vazni indeksi,
ko’krak qafasi aylanasi), dinamometrik va
pulьsometrik tadqiqot uslublari yordamida,
shuningdek turli xil masofalarga (60, 100 m)
yugurish, joyidan uzunlikka sakrash, turnikka
tortilish va yotgan holatda qo’llarni bukib–
yozish sinov mashqlari asosida olingan
natijalar umumiy holatda o’quvchilarda tana
vazni
indeksi,
jismoniy
tayyorgarlik
ko’rsatkichlarining standart qiymatlardan
sezilarli darajada pastligi aniqlangan va ushbu
masala yechimida ilmiy asoslangan jismoniy
tarbiya dasturlaridan foydalanish kerakligi
tavsiya qilingan [Safronov va Arislanov,
2013;]. S.Tajibaev (2017) tomonidan yosh
Universal International Scientific Journal
10
9
sportchilarning
jismoniy
tayyorgarligini
rivojlantirishda o’quv–mashg’ulotlarini yosh
xususiyatlarini e’tiborga olgan holatda tashkil
qilish respublikamiz miqyosida bolalar va
o’smirlar sporti nazariyasi va amaliyotida
dolzarb
masalalardan
biri
hisoblanishi
ta’kidlangan va ushbu yo’nalishda ayrim
uslubiy tavsiyalar ishlab chiqilgan [Tajibaev,
2017;].
Tadqiqot maqsadi. Andijon viloyatida
joylashgan 17, 26, 30, 4 va 5–o’quvchilarning
kichik maktab yoshidagi o’quvchilarining (7–
10 yosh) jismoniy tayyorgarlik darajasini
o’rganish tashkil topgan.
Tadqiqot
vazifasi.
kichik
maktab
yoshidagi o’quvchilarida joyidan uzunlikka
sakrash mashqi asosida sog’lom turmush
tarzini shakillantirishda jismoniy xarakatlarni
ahamiyatini tushintirishdan iborat.
Tadqiqot uslublari. Tadqiqotlarda kichik
maktab yoshidagi o’quvchilarining jismoniy
tayyorgarlik darajasi quyidagi tadqiqotchilar
ishlarida
keltirilgan
uslublar
yordamida
amalga oshirildi [Aulik, 1990; Bogat’rev va
Tsirkin, 1999; Dvorkina, 2002; Golovina va
boshq., 2004; TSirkin va Svinar, 2007;].
Jumladan, tadqiqotlarda kichik maktab
yoshidagi o’quvchilarining (7–10 yosh)
jismoniy tayyorgarlik darajasini aniqlashda
ob’ektiv ma’lumotlar olish imkonini beruvchi
[Muratova, 2009;], belgilangan masofaga (30
m) yugurish va joyidan uzoqlikka sakrash
mashqlaridan foydalanildi [Landa, 2006;
Yefimova va boshq., 2015; ]
Natijalar. Tadqiqotlarning navbatdagi
seriyasida Andijon viloyatining joylashgan
17, 26, 4, 30 va 5–maktablarda kichik maktab
yoshidagi o’quvchilarida (7–10 yosh) standart
test–mashqlar (joyidan uzunlikka sakrash)
yordamida jismoniy tayyorgarlik darajasini
solishtirish asosida tahlil qilish amalga
oshirildi.
Tadqiqotlar
amalga
oshirilgan
joylashgan 17, 26, 4, 30 va 5–maktablarda 7–
10 yosh diapazonida, o’g’il bolalar va qizlar
guruhlarida jismoniy tayyorgarlik sezilarli
darajada o’zaro farqlanishga ega hisoblanadi
Jumladan, Andijon viloyatida joylashgan
17, 26, 4, 30 va 5–maktablarda 7–10 yosh
diapazonida har ikkala jins vakillarida joyidan
uzunlikka sakrash (sm) test–mashqi natijalari
bo’yicha jismoniy tayyorgarlik darajasi
umumiy holatda stastistik ishonarli darajada
chiziqli tavsifda ortib borishi aniqlandi. Bunda
17, 26, 4, 30 va 5–maktablarda 7–11 yosh
diapazonida o’g’il bolalarda joyidan uzunlikka
sakrash (sm) ko’rsatkichining o’rtacha
qiymatlari mos ravishda – 125,7; 133,5; 141,5
va 139,4 sm, qiz bolalarda mos ravishda –
123,3; 134,8; 132,9 va 141,2 sm ga tengligi
aniqlandi.
Universal International Scientific Journal
110
Jumladan, kichik maktab yoshidagi
o’quvchilari uchun jismoniy tarbiya darslari
dasturlari
bo’yicha
ishlab
chiqilgan
standart/me’yor qiymatlarida 7–10 yoshda
joyidan uzunlikka sakrash (sm) spektri o’g’il
bolalar uchun – 100–130 sm, qiz bolalar uchun
esa – 90–155 sm ga teng hisoblanadi.
Tadqiqotlarda
olingan
raqamli
ma’lumotlarning tahlilidan ko’rish mumkinki,
17–maktabga nisbatan 5–maktabda 7–11 yosh
diapazonida o’g’il bolalar va qiz bolalarda
joyidan uzunlikka sakrash (sm) ko’rsatkichi
qiymati mos ravishda – 1,18 va 1,25 marta
yuqori hisoblanishi aniqlandi.
Shuningdek, 7–11 yosh diapazonida qiz
bolalarda o’g’il bolalarga nisbatan joyidan
uzunlikka sakrash (sm) ko’rsatkichining
qiymati 1,04 marta yuqori hisoblanishi
aniqlandi. Ushbu o’rinda qayd qilib o’tish
kerakki, o’g’il bolalar va qiz bolalar o’rtasida
bu farqlanish qiymati №5–maktabdan №17–
maktabga tomon yo’nalishda kamayib boradi.
Xulosalar. Tadqiqotlarda keltirib 17–
maktabga nisbatan 5–maktabda 7–10 yosh
diapazonida o’g’il bolalar va qiz bolalarda
joyidan uzunlikka sakrash (sm) ko’rsatkichi
qiymati mos ravishda – 1,18 va 1,25 marta
yuqori hisoblanishi aniqlandi. Shuningdek, 7–
10 yosh diapazonida qiz bolalarda o’g’il
bolalarga nisbatan joyidan uzunlikka sakrash
(sm) ko’rsatkichining qiymati 1,04 marta
yuqori hisoblanishi aniqlandi. Ushbu o’rinda
qayd qilib o’tish kerakki, o’g’il bolalar va qiz
bolalar o’rtasida bu farqlanish qiymati 5–
maktabdan №17–maktabga tomon yo’nalishda
kamayib
boradi.
Tadqiqotlarda
o’g’il
bolalarda 7–10 yosh diapazonida joyidan
uzunlikka sakrash (sm) ko’rsatkichining o’sish
tempining o’g’il bolalarda joyidan uzunlikka
sakrash (sm) ko’rsatkichi nisbatan 7–9 yoshda
yuqori qiymatga ega bo’lib, 17–maktabda har
ikkala jins vakillarida ushbu ko’rsatkichning
o’sish tempi sezilarli darajada past bo’lishi
aniqlandi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. Magomedov, G.A., va boshqalar. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining jismoniy tayyorgarlik
darajasi. Moskva: O‘quvchi Nashriyoti 2016.
2. Baygazakov, A.T. MDH maktab o‘quvchilarida jismoniy rivojlanishni optimallashtirish.
Toshkent: O‘zbekiston fanlar akademiyasi 2002.
3. Mirbabaeva, S.A. Jismoniy tarbiya va sport mashg‘ulotlarining o‘quv dasturlariga
kiritilishi. Toshkent: Sharq Nashriyoti 2004.
4. Safronov, A.A., & Arislanov, I.T. Toshkent shahrida maktab o‘quvchilarining
antropometrik ko‘rsatkichlari bo‘yicha tadqiqot. Toshkent: Fan 2013.
5. Tajibaev, S. Yosh sportchilarning jismoniy tayyorgarligini rivojlantirish yo‘nalishida o‘quv
mashg‘ulotlari. Andijon: Sport Nashriyoti 2017.
Universal International Scientific Journal
111
6. Aulik, I.V. Jismoniy rivojlanish mezonlari. Leningrad: Pedagogika 1990.
7. Bogat’rev, I., & Tsirkin, D. Bolalar jismoniy tarbiyasining asoslari. Moskva: O‘quv
Nashriyoti 1999.
8. Dvorkina, S.V. Antropometrik va fiziometrik usullar. Moskva: Fizkultura va sport 2002.
9. Golovina, A., va boshqalar. Bolalarda dinamometrik tadqiqot uslublari. Sankt-Peterburg:
Fanlar Nashriyoti 2004.
10. Tsirkin, D., & Svinar, P. Yugurish va sakrash bo‘yicha testlar. Moskva: Fizkultura
Nashriyoti 2007.
11. Muratova, A. Kichik yoshdagi o‘quvchilarning jismoniy tayyorgarligi tadqiqot usullari.
Toshkent: O‘quvchi 2009.
12. Landa, I.V. Jismoniy mashg‘ulotlar bo‘yicha sinov usullari. Moskva: Sport Nashriyoti
2006.
13. Yefimova, N.V., va boshqalar. 30 metrga yugurish va uzunlikka sakrashning ahamiyati.
Novosibirsk: Fan 2015.
