Universal International Scientific Journal
99
Obidjonova Layloxon Akmaljon qizi
Andijon davlat pedagogika universiteti
Uzbekistan
TAKOMILLASHMAGAN ZAMBURUG’LARNING UMUMIY TAVSIFI,
ASOSIY VAKILLARI
Abstract:
This article provides information about non-improved fungi, their general description, and
their main representatives. Lives on ready-made organic matter, that is, heterotroph. It usually lives in
plants, soil, water, animals or their remains. Fungi similar to slimes also have heterotrophic nutrition. Such
nutrition and a number of other characteristics of fungi show that they are similar to both plants and animals.
Keywords:
fungi, heterotroph, mycelium, water.
Annotatsiya:
Ushbu maqolada takomillashmagan zamburug’lar, ularning umumiy tavsifi, asosiy
vakillari haqida ma’lumotlar keltirib o’tilgan. Tayyor organik moddalar hisobiga yashaydi, yaʼni geterotrof
organizm hisoblanadi. Odatda oʻsimliklarda, tuproqda, suvda, hayvonlarda yoki ularning qoldiqlarida hayot
kechiradi. Shilimshiqlarga o‘xshash zamburug‘lar ham geterotrof oziqlanish xususiyatiga ega.
Zamburug‘larning bunday oziqlanishi va bir qator boshqa xususiyatlari ularning ham o‘simliklarga, ham
hayvonlarga o‘xshashligini ko‘rsatadi.
Kalit so‘zlar:
zamburug’lar, geterotrof, mitselliy, substrat, gifa, lomosoma, dikarion.
Universal Xalqaro Ilmiy Jurnal
Jurnalning bosh sahifasi:
Universal International Scientific Journal
Year: 2024 Issue: 1 Volume: 9
International indexes
Universal International Scientific Journal
100
Аннотация:
В данной статье приведены сведения о неулучшенных грибах, их общее описание
и основные представители. Живет на готовой органике, то есть гетеротроф.Обычно он обитает в
растениях, почве, воде, животных или их остатках. Грибы, подобные слизнякам, также имеют
гетеротрофное питание. Такое питание и ряд других характеристик грибов показывают, что они
сходны как с растениями, так и с животными.
Ключевые слова:
грибы, гетеротрофы, мицелий, вода.
Language:
Uzbek
Citation:
Obidjonova , L. (2024). GENERAL DESCRIPTION OF UNDEVELOPED FUNGI,
MAIN REPRESENTATIVES. Universal International Scientific Journal, 1(9), 99–102. Retrieved from
https://universaljurnal.uz/index.php/jurnal/article/view/1224
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.14447600
Zamburugʻlar (Mycetes) — eukariot
organizmlar
dunyosi.
Tayyor
organik
moddalar hisobiga yashaydi, yaʼni geterotrof
organizm hisoblanadi. Odatda oʻsimliklarda,
tuproqda, suvda, hayvonlarda yoki ularning
qoldiqlarida hayot kechiradi. Oziqlanish
usuliga qarab parazit va saprofitga boʻlinadi.
Zamburug‘lar turlarining miqdori jihatidan
tuban o‘simliklar ichida eng katta guruh
hisoblanib, l00 mingdan ortiq turi mavjud.
Zamburug‘lar
evolyutsiya
jarayonida
Flagellatlardan kelib chiqqan. Shilimshiqlarga
o‘xshash zamburug‘lar ham geterotrof
oziqlanish
xususiyatiga
ega.
Zamburug‘larning bunday oziqlanishi va bir
qator boshqa xususiyatlari ularning ham
o‘simliklarga, ham hayvonlarga o‘xshashligini
ko‘rsatadi.
Tirik
organizmlarning
an'anaviy
bo‘linishida
zamburug‘lar
o‘simliklar
tarkibiga kiritilib o‘rganilgan. Bunga ularning
substratdan
oziqa
moddalarni
shimib
oziqlanishi, o‘simliklarga o‘xshash yaxshi
shakllangan hujayra qobig‘i borligi va
rivojlanish siklining asosiy qismida harakatsiz
ekanligi asos qilib olingan. Lekin ularning
geterotrof
oziqlanishi
asosida
yuzaga
keladigan modda almashinish jarayonlari
xuddi hayvonlarnikiga o‘xshash o‘tishi, ya'ni
mochevina, glikogen hosil qilishi va hujayra
qobig‘ida
xitin
moddasining
bo‘lishi
hayvonlarga ham o‘xshash ekanligidan dalolat
beradi.
Hozirgi paytda zamburug‘lar eukariot
organizmlarning
alohida
olami
sifatida
ajratilgan va ularga quyidagi tavsif berilgan:
yaxshi shakllangan qalin hujayra qobig‘iga
ega, ko‘payish asosan sporalar yordamida,
vegetativ holatida harakatsiz va qulay
sharoitda cheksiz o‘sish qobiliyati bor,
Universal International Scientific Journal
101
geterotrof organizm, zaxira oziqa modda
sifatida
glikogen
to‘planadi.
Zamburug‘larning kelib chiqishi polifilitik
xususiyatga ega bo‘lib, har xil guruhga
mansub
rangsiz
xivchinlilardan
yoki
xivchinlarini
yo‘qotgan
amyobasimon
flagellyatlardan
paydo
bo‘lgan,
deb
hisoblaniladi.
Sodda
tuzilgan
zamburug‘larning
vegetativ
tanasi
shilimshiqlarnikiga o‘xshash yalang‘och
plazmodiy
shaklida
bo‘lib,
boshqa
organizmlarning hujayrasi ichida parazitlik
qilib hayot kechiradi. Lekin zamburug‘larning
asosiy qismida gifa deb ataluvchi shoxlangan
ipchalar hosil bo‘ladi. Gifalar to‘plami
mitseliy deb ataladi. Zamburug‘lar tallomining
tuzilishiga ko‘ra tuban va yuksak guruhlarga
bo‘linadi. Tuban zamburug‘larda vegetativ
tanasi hujayralarga bo‘linmagan, yuksaklarida
esa mitseliylari ko‘p hujayrali bo‘ladi.
Hujayrasining yuqorida ta'kidlab o‘tilganidek,
zamburug‘larning vegetativ hujayralari ayrim
sodda vakillaridan tashqari ko‘pchiligida
hujayra qobig‘i bilan o‘ralgan. Hujayra
qobig‘ida mikrofibrilyar strukturasi bo‘lib,
ularning asosini polisaxaridlar tashkil etadi.
Kimyoviy tarkibi jihatidan polisaxaridlar
selluloza, xitin, xitozan va glyukan bo‘lishi
mumkin. Zamburug‘larni yirik sistematik
guruhlarga bo‘lishda hujayra qobig‘ining
tarkibi ham asos qilib olinadi. Hujayra qobig‘i
ostida sitoplazmatik membrana joylashgan.
Ulardagi maxsus tirqishchalar (poralar) orqali
hujayralar o‘zaro bog‘langan. Hujayra
eskirgan sari undagi vakuollarining miqdori va
hajmi kattalashadi. Vakuollarning tarkibini
suvda erigan qand, organik kislotalar, tuzlar,
oqsillar, yog‘ tomchilari, glikogen va
pigmentlar tashkil etadi. Ushbu moddalarning
ayrimlari
sitoplazmada
ham
bo‘ladi.
Zamburug‘lar hujayrasidagi organoidlarining
tuzilishi va funksiyasi jihatidan boshqa
eukariotik
organizmlardan
deyarli
farq
qilmaydi. Lekin ko‘pchilik zamburug‘larning
hujayrasidagi
yadro
kichik
bo‘ladi.
Shuningdek, ko‘pchilik zamburug‘larning
sitoplazmasida unchalik katta bo‘lmagan
tanachalar bo‘lib, ular lomosomalar deb
ataladi.
Lomosomalar
sitoplazmatik
membrana bilan bog‘langan. U membrananing
tashkiliy faoliyatida aktiv qatnashadi.
Tuban
zamburug‘larning
yaxshi
rivojlangan,
hujayralarga
bo‘linmagan
mitseliylari sifonal suvo‘tlariga o‘xshash ko‘p
yadroli. Ayrim yuksak zamburug‘larning
hujayralari
ham
(ayniqsa,
xaltachali
zamburug‘lar) ko‘p yadroli bo‘ladi (ko‘pincha
eski hujayralar). Xaltachali va bazidiyali
zamburug‘larning
jinsiy
ko‘payish
jarayonidan so‘ng yadrolari o‘ziga xos
qo‘shyadrolarni (dikarion) hosil qiladi. Bunda
har xil jins xususiyatiga ega yadrolar o‘zaro
Universal International Scientific Journal
102
yaqin joylashib, barobar va bir xil bo‘linadi.
Ko‘pchilik zamburug‘larda giflar bir-biri bilan
parallel qo‘shilgan mitseliy tugunchasini hosil
qiladi va bu rizomorf deyiladi. Ba’zi
zamburug‘larda mitseliy bir-biri bilan o‘ralib,
shoxsimon shakl hosil qiladi, bunga sklerotsiy
deyiladi. Uning hujayrasi zahira oziq moddaga
boy bo‘lib, himoya vazifasini bajaradi.
Hujayra
devorining
80-90%
i
polisaxaridlardan iborat bo‘lib, ular oqsil va
lipidlar bilan bog‘langan bo‘ladi.
Zamburug‘lar vegetativ, jinssiz va
jinsiy yo‘l bilan ko‘payadi. Vegetetiv
ko‘payish mitseliyning uzilib mustaqil
individga aylanishi, oidiylar, sklerotsiylar
vositasida va kurtaklanish yo‘li bilan boradi.
Jinssiz ko‘payish ikki xil yo‘l bilan, yani,
endogen
(oomitset,
xitridiomitset)
va
konidiyasporalar (zigomitset) hosil qilish bilan
amalga oshadi. Jinsiy ko‘payish esa bir necha
usulda boradi: gametogamiya, somatogamiya
va gametangiogamiya hisoblanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
Zaxarov V.B..Mamatov S., Обшая биология. M., 2002;
2.
Chyen-sov Yu.S.,Обшая ситология , M.;1984;
3.
Grin N., Staut U., Teylor D., Biologiya, t. 1—3. M., 1990;
4.
Mavlonov O., Biologiya (Maʼlumotnoma), T., 2003.
5.
Umaraliyevich, T. M., & Muxiddin ogli, M. O. (2023). QORA SEDANANING
TABOBATDAGI ORNI VA FOYDALI XUSUSIYATI. ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И
ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ, 22(3), 167-170.
6.
Ruzmatov, E. Y., Tukhtaboeva, F. M., Tadjibaev, M. U., Usmanov, D. D., Khoshimjonova,
N. N., & Yuldashev, K. E. (2022). Study of life forms of some species of the genus Acanthophyllum.
7.
Xolmatova, I. N., & Tojiboyev, M. U. (2023). O'ZBEKISTON RESPUBLIKASINING,
QIZIL KITOB" GA (2009) KIRITILGAN PIYOZDOSHLAR OILASI HAQIDA MA’LUMOT.
