Universal International Scientific Journal
88
Solijonova Marxabo Ahmadali qizi
Andijon davlat pedagogika universiteti
Uzbekistan
dunyoyangiliklari139@gmail.com
LISHAYNIKLAR BO’LIMI TAVSIFI, TALLOMINING TUZILISHI,
XILLARI, TABIATDA VA XALQ XO’JALIGIDAGI AHAMIYATI
Abstract:
This article describes the description of lichens, the structure and types of lichens, their
importance in nature and economy. Despite the fact that lichens are distributed in the most difficult living
conditions, they cannot withstand air pollution. That is why they rarely grow in urban conditions. In general,
lichens are also used in the preparation of expensive paints and perfumery products.
Keywords:
Lichen, fungus, basidia lichen, bushy lichen, pioneer.
Annotatsiya:
Ushbu maqolada lishayniklar bo’limi tavsifi, tallomining tuzilishi, xillari, tabiatda va
xalq xo’jaligidagi ahamiyati haqida ma’lumotlar keltirilgan. Lishayniklar yashash sharoiti eng qiyin
joylarda tarqalganligiga qaramasdan havoning ifloslanishiga bardosh bera olmaydi. Shuning uchun ham
ular shahar sharoitida kam o‘sadi. Umuman esa lishayniklar toshlarda o‘sib, ularni parchalaydi va tuproq
hosil qilishda katta rol o‘ynaydi. Shuningdek, lishayniklar qimmatbaho bo‘yoqlar, parfumeriya
mahsulotlari tayyorlashda ham ishlatiladi.
Kalit so‘zlar:
Lishaynik, zamburug’, bazidiyali lishaynik, butasimon lishaynik, pioner.
Universal Xalqaro Ilmiy Jurnal
Jurnalning bosh sahifasi:
Universal International Scientific Journal
Year: 2024 Issue: 1 Volume: 9
International indexes
Universal International Scientific Journal
8
9
Аннотация:
В данной статье дано описание лишайников, строение и виды лишайников, их
значение в природе и хозяйстве. Несмотря на то, что лишайники распространены в самых тяжелых
условиях обитания, они не выдерживают загрязнения воздуха. Именно поэтому они редко растут в
городских условиях. В целом лишайники также используются при приготовлении дорогих красок и
парфюмерной продукции.
Ключевые слова:
Лишайник, гриб, базидийский лишайник, кустистый лишайник, пионер.
Language:
Uzbek
Citation:
Solijonova , M. (2024). DESCRIPTION OF THE LICHEN DIVISION, STRUCTURE OF
THE THALLUM, TYPES, IMPORTANCE IN NATURE AND IN THE NATIONAL ECONOMY.
Universal
Xalqaro
Ilmiy
Jurnal,
1(9),
88–91.
Retrieved
from
https://universaljurnal.uz/index.php/jurnal/article/view/1219
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.14445632
Lishayniklar
(Lichenes)
-
zamburugʻlarning maxsus bir guruhi; suv
oʻtlari va zamburug’lardan tarkib topgan tirik
organizmlar kompleksi. Ayrim botaniklar
lishayniklarga tuban oʻsimliklarning alohida
bir guruhi sifatida qarashadi. Lishayniklar
haqidagi fan lixenologiya deb ataladi. 400
turkumga mansub 26000 turi bor. Jinssiz spora
hosil qilishiga binoan, ikki sinf: xaltachali
lishayniklar (maʼlum boʻlgan deyarli hamma
lishayniklar) va bazidiyali lishayniklarga (bir
necha oʻnlab tur) ajratiladi. Koʻk-yashil, sariq-
yashil yoki yashil suvoʻtlar lishayniklarning
doimiy komponenti hisoblanadi. Odatda,
lishayniklarning har bir turiga maʼlum bir
suvoʻt turi toʻgʻri keladi. Lishayniklarning
poʻstloqsimon, bargsimon va butasimon
shakllari boʻladi. Poʻstloqsimon lishayniklar
sodda tuzilgan bo’lib, donador, g’uborsimon
yoki poʻstloq shaklida. Bargsimon lishayniklar
birmuncha murakkab tuzilgan, plastinkalar
koʻrinishida. Butasimon lishayniklar ancha
murakkab tuzilgan boʻlib, shoxlari osilib
tushgan yoki tik oʻsadigan oʻsimlik tupini
eslatadi. Lishayniklar anatomik tuzilishiga
koʻra gomomer (suvoʻtlar lishayniklar tanasi
boʻylab tekis tarqalgan) va geteromer
(suvoʻtlar lishayniklar tanasining faqat ustki
poʻstlogʻi
ostida
joylashgan)
boʻladi.
Lishayniklar
jinsiy,
jinssiz
vegetativ
koʻpayadi. Jinssiz koʻpayishda lishayniklar
zamburugʻi sporalari xaltachalarda (xaltachali
lishayniklar) yoki baʼzan, bazidiyalarda
(bazidiyali lishayniklar) hosil boʻladi. Jinssiz
koʻpayishda konidiyalar va piknosporalar
vujudga keladi. Zamburugʻ sporalari o’sadi va
oʻziga mos suvoʻt turi bilan birlashib, yangi
lishayniklar tallomi — vegetativ tana hosil
Universal International Scientific Journal
90
qiladi. Lishayniklar tallomning kichik qismi
orqali vegetativ koʻpayadi. Lishayniklardagi
suvoʻtlar boʻlinib, yashil suvoʻtlar esa
avtosporalar hosil qilib koʻpayadi. Jinsiy
koʻpayishda esa lishayniklar tanasidagi
suvoʻtlar va zamburugʻlar alohida koʻpayadi.
Ikki xil organizmning hosilasi bo‘lganligi
uchun lishayniklarning ko‘payishi ham o‘ziga
xos. Lishaynik tarkibidagi suvo‘tlari faqat
bo‘linib, hujayralar miqdorini oshirib borishi
mumkin. Jinssiz va jinsiy ko‘payish
jarayonlari ularda kuzatilmaydi. Zamburug‘lar
esa vegetativ ko‘payishdan tashqari qaysi
guruhga mansubligiga qarab, yoki xaltacha va
xaltachasporalar,
yoki
bazidiya
bazidiosporalar hosil qilib ko‘payishi mumkin.
Lekin ular hosil qilgan jinsiy ko‘payish
hosilalari tarqalgach, o‘ziga xos bo‘lgan, erkin
yashovchi suvo‘tlarini uchratgandagina yangi
lishayniklarning tallomini hosil qiladi. Ayrim
lishayniklarda
hosil
bo‘ladigan
jinsiy
ko‘payish hosilalari tarqalish jarayonida o‘zi
bilan
birga
tallomidagi
suvo‘tlarning
hujayrasini ham yopishtirib olib ketadi.
Vegetativ ko‘payishning yana bir xilida ham
deyarli shunga o‘xshash jarayon kuzatiladi.
Faqat bu holda suvo‘ti va zamburug‘lar
aralashmasi
ustki
tomonidan
zamburug‘larning qalin qobiqli maxsus
hujayralari
bilan
qoplangan
bo‘ladi.
Suvoʻtlardagi fotosintez tezligi lishayniklar
tallomidagi suvning miqdoriga bogʻliq.
Lishayniklar
qurib
qolsa,
fotosintez
sekinlashadi yoki toʻxtaydi. Poʻstloqsimon
lishayniklar butasimon lishayniklarga nisbatan
sekin o’sadi. Lishayniklar yiliga oʻrtacha 0,01
mm dan 100 mm gacha o’sadi. Haroratning
koʻtarilishi yoki pasayishi lishayniklarga
uncha taʼsir qilmaydi. Lishayniklar yaxshi
yoritilgan turli xil substratlarda — daraxtlar,
togʻ jinslari, tuproq va yashil oʻsimliklar
barglarida, teri, suyak, qogʻoz, shisha, temir va
boshqa
buyumlar
sirtida
uchraydi.
Lishayniklar hamma materiklarda mavjud.
Tropik va subtropik mintaqalarda, ayniqsa,
tundra va baland togʻlarda keng tarqalgan.
Yaqingacha
lishayniklar
tanasidagi
zamburugʻlar bilan suv oʻtlari orasidagi oʻzaro
munosabat
simbioz
sifatida
tushuntirib
kelingan edi. Haqiqatda esa ular orasidagi
munosabat paratizmga asoslangan boʻlib,
ayniqsa, zamburugʻning parazitlik xususiyati
yaqqol koʻzga tashlanadi. Lishayniklar
unumsiz joylarda oʻsishi tufayli boshqa
oʻsimliklar uchun zamin tayyorlaydi. Baʼzi
butasimon lishayniklar esa bugʻularning
asosiy ozigʻi hisoblanadi. Dorivor (ichni
keltiradigan, yumshatadigan, qon bosimini
oshiradigan,
vitaminli,
antibiotikli)
lishayniklar ham bor. Lishayniklardan mik-
roblarga qarshi dorivor preparatlar ham
olingan. Ayrim lishayniklardan parfyumeriya
Universal International Scientific Journal
91
sanoatida, lakmus va boʻyoq tayyor-lashda
foydalaniladi. Daraxtlar tanasida oʻsadigan
poʻstloq
lishayniklari
zararkunanda
hasharotlar uchun pana joy boʻlganligi sababli
salbiy ahamiyatga ega. Lishayniklar yashash
sharoiti eng qiyin joylarda tarqalganligiga
qaramasdan havoning ifloslanishiga bardosh
bera olmaydi. Shuning uchun ham ular shahar
sharoitida kam o‘sadi. Umuman olganda esa
lishayniklarning suvsiz, oziqa muhiti deyarli
bo‘lmagan joylarda o‘sishini hisobga olib,
ularni o‘simliklarning „pioner“i deb atashadi.
Lishayniklarning tabiatdagi ahamiyati ham
beqiyos kattadir. Tundra sharoitida o‘sadigan
lishayniklar bug‘ular uchun asosiy oziqa
hisoblanadi.
Umuman
esa
lishayniklar
toshlarda o‘sib, ularni parchalaydi va tuproq
hosil qilishda katta rol o‘ynaydi. Shuningdek,
lishayniklar
qimmatbaho
bo‘yoqlar,
parfumeriya mahsulotlari tayyorlashda ham
ishlatiladi
.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
Zaxarov V.B..Mamatov S., Обшая биология. M., 2002;
2.
Chyen-sov Yu.S.,Обшая ситология , M.;1984;
3.
Grin N., Staut U., Teylor D., Biologiya, t. 1—3. M., 1990;
4.
Mavlonov O., Biologiya (Maʼlumotnoma), T., 2003.
5.
Grin.N va boshq. Biologiya. 1990y.
6.
Troshin. A.S va boshq. Sitologiya. 1970y-.
7.
Boyqobilov. T.B, X.Ikromov Sitologiya.1980y.
