Universal International Scientific Journal
64
Ilashov Shohjahon Xurshid o’g’li
1
.,
Ibrohimova Mohinur Hamidullo qizi
1
.,
Xusanov Saydulloxon Ilyosxon oʻgʻli
2
Andijon davlat pedagogika instituti
1
Andijon davlat universiteti
2
Uzbekistan
DIATOM SUVO’TLAR(BACILLARIOPHYTA)NING SISTEMATIK O’RNI,
O’ZIGA XOS XUSUSIYATLARI VA AHAMIYATLI VAKILLARI
Abstract:
This article provides information on the morphology, anatomy, systematics, ecology,
characteristics and importance of the division of diatoms. Diatom algae have a clear superiority over other
algae in terms of distribution and have adapted to live in different conditions of the earth's surface. One of
the distinctive features of its structure is that it is covered from the outside with a shield with a coccoid
structure.
Keywords:
epitheca, hypotheca, chromophore, carotene, vegetative, sexual, auxospore, sutures.
Annotatsiya:
Ushbu maqolada Diatom suvo'tlar bo'limining morfologiyasi, anatomiyasi,
sistematikasi, ekologiyasi, o'ziga xos xususiyatlari va ahamiyati haqida ma'lumotlar berilgan. Diatom
suvo'tlar tarqalish jihatdan boshqa suv o'tlardan yaqqol ustunlik qilib, yer yuzining turli sharoitlarida
Universal Xalqaro Ilmiy Jurnal
Universal International Scientific Journal
Year: 2024 Issue: 1 Volume: 9
International indexes
Universal International Scientific Journal
6
5
yashashga moslashgan. Tuzilishining o'ziga xos xususiyatlaridan biri kokkoid tuzilishga ega bo'lgan qalqon
bilan tashqi tomondan qoplangan.
Kalit so‘zlar:
epiteka, gipoteka, xromofor, karotin, vegetativ, palla, auksospora, choklar.
Аннотация:
В статье представлены сведения о морфологии, анатомии, систематике,
экологии, особенностях и значении подразделения диатомовых водорослей. Диатомовые водоросли
имеют явное превосходство над другими водорослями по распространению и приспособились к
жизни в разных условиях земной поверхности. Одной из отличительных особенностей его строения
является то, что он снаружи покрыт щитком кокковидного строения.
Ключевые слова:
эпитека, гипотека, хромофор, каротин, вегетативная, половая, ауксоспора,
швы.
Language:
Uzbek
Citation:
Ilashov Shohjahon Xurshid o’g’li, I. S. X. o’g’li, Ibrohimova Mohinur Hamidullo qizi, I.
M. H. qizi, & Xusanov Saydulloxon Ilyosxon oʻgʻli, X. S. I. oʻgʻli. SYSTEMATIC POSITION,
CHARACTERISTICS
AND
IMPORTANT
REPRESENTATIVES
OF
DIATOM
ALGAE
(BACILLARIOPHYTA). Universal International Scientific Journal, 1(9), 64–69. Retrieved from
https://universaljurnal.uz/index.php/jurnal/article/view/1214
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.14360471
Diatom suvo‘tlari bo‘limi turlarining
xilma-xilligi va tarqalishi jihatidan boshqa
suvo‘tlari ichida yetakchi o‘rinda turadi.
Ularning vakillari chuchuk va sho‘r suvlardan
tashqari tuproqda, suv sachratqilarida, namlanib
turadigan qoyatoshlarda ham keng tarqalgan.
Diatom suvo‘tlari tuzilishining o‘ziga xos
xususiyatlaridan biri shundan iboratki, kokkoid
strukturaga ega bo‘lgan hujayralari maxsus
qumtoshli qobiq bilan o‘ralgan. Bunday qobiq
qalqon (sovut) deb ataladi. Qalqon pektinli
matriksdan tuzilgan bo‘lib, skelet moddasi
sifatida esa kremniy kislotasi to‘planadi.
Qalqon ikki bo‘lakdan (palladan) iborat. Ular
quticha va qopqoqchaga o‘xshab biri
ikkinchisiga kirib turadi. Pallasining katta
bo‘lagi epiteka, kichigi gipoteka deb ataladi.
Diatom suvo‘tlari mikroskop ostida ikki xil
shaklda ko‘rinadi. Agarda qalqon pallalarda
yon tomoni bilan turib qolgan bo‘lsa, „belbog‘”
tomonidan ko‘rinish deb ataladi. Aksincha,
pallalarining biri ostida, ikkinchisi ustida
bo‘lsa,
„palla“
tomonidan
ko‘rinishi
hisoblanadi. Ularning qumtoshli pallalari tashqi
muhit bilan modda almashinishi uchun har xil
labirintsimon teshikchalar, g‘ovak va zich
qismlar hosil qilib joylashgan. Bular esa
pallalardan optik zich va g‘ovak bo‘laklarni
Universal International Scientific Journal
66
yuzaga keltirib, palla ustida xilma-xil chiziq,
punktir va nuqtalar shaklidagi „naqsh“larni
yuzaga keltiradi. Diatom suvo‘tlarining
sistematik o‘rnini aniqlashda ana shu naqsh va
chiziqlar muhim ahamiyat kasb etadi.
Diatom suvo‘tlarining pallalari ichini
hujayra qobig‘i bo‘ylab tarqalgan sitoplazma
egallagan bo‘lib, uning o‘simtalari palla
choklariga kirib turadi (chokli vakillarida).
Ko‘pchilik vakillarida bir-ikkita plastinkasimon
xromatofori
bor.
Umuman,
ulardagi
xromatoforlar shakli jihatidan xilma-xil bo‘lishi
mumkin. Sentriksimonlarda ko‘p sonli va
mayda, patsimonlarda yirik va bo‘lakli bo‘ladi.
Xromatofor tarkibida bir qancha karotinoidlar –
diatomin, beta, gamma – karotin, fukoksantin,
neofukoksantin, diadinoksantin, diatoksantinlar
uchraydi. Xlorofillardan asosan xlorofill C1 va
C2 uchraydi, ba’zi vakillarida C3 ham topilgan
(primneziofitlar va pelagofitslilar).
Diatom suvo‘lari vegetativ va jinsiy yo‘l
bilan ko‘payadi. Vegetativ ko‘payishda
pallalari asta-sekin ajralib, hujayra ikkiga
bo‘linadi. Hosil bo‘lgan yangi hujayralarining
biri epitekani, ikkinchisi esa gipotekani saqlab
qoladi. Ikkala yangi hujayra o‘ziga gipoteka
sintezlaydi. Natijada gipoteka pallasini o‘zida
saqlab qolgan hujayrada ona hujayradan
olingan gipoteka sintezlanadi. Shuning uchun
yosh
hujayralarning
biri
ikkinchisidan
pallasining ikki tomonidagi gardish qalinligida
kichikroq bo‘ladi. Ana shunday bo‘linib
ko‘payishning
ketma-ket
qaytarilishi
hujayraning ancha kichiklashib ketishiga olib
keladi. Hujayraning kichiklashib borishiga chek
qo‘yuvchi va asl kattaligini tiklovchi omil
auksospora hosil qilib jinsiy ko‘payish
hisoblanadi.
Ushbu
jarayon
diatom
suvo‘tlarining har xil sistematik guruhlarida
o‘ziga xos amalga oshadi. Patsimonlar sinfiga
mansub
vakillarining
jinsiy
ko‘payishi
desmidiya suvo‘tlaridagi matashishni eslatadi.
Ikkita hujayra bir-biriga yaqinlashib, umumiy
shilimshiq bilan qoplanadi va pallalari ochiladi.
Har bir hujayra yadrolari reduksion bo‘linadi
(ko‘pincha sitoplazma ham bo‘linadi) va
ularning biri nobud bo‘ladi. Hayotchan yadrolar
o‘zaro qo‘shilib, auksospora (o‘suvchi spora)ga
aylanadi.
Auksospora
ushbu
turga
xos
kattalikkacha
o‘sgach
epitekani,
keyin
gipotekani
sintezlaydi.
Natijada
hujayra
birlamchi kattaligini tiklaydi va yana vegetativ
ko‘payishga o‘tadi. Sentriksimonlar sinfiga
mansub vakillarda jinsiy ko‘payishi oogamiya
yo‘li bilan amalga oshadi. Bunda ayrim
vegetativ
hujayralarining
yadrolari
ikki
martadan bo‘linib, to‘rttadan spermatozoid va
tuxum
hujayralar
hosil
qiladi.
Tuxum
hujayralarning uchtasi nobud bo‘lib, bittasi
spermatozoidlar
bilan
otalanadi
va
auksosporani vujudga keltiradi. Diatomtoifa
suvo‘tlarining sinflarga bo‘linishiga asos qilib
Universal International Scientific Journal
6
7
ularning
pallalarining
radial
tuzilishi
(sentriksimonlar sinfi) va ikki tomonlama
simmetrikligi (patsimonlar sinfi) olingan.
Patsimonlar sinfining keng tarqalgan tipik
vakillaridan biri pinnulariya (Pinnularia), u
palla tomonidan ellips yoki lansetsimon,
belbog‘ tomonidan esa to‘rtburchak cho‘ziq
quticha
shaklidagi,
chuchuk
suvlarda,
ko‘pincha suv ostiga cho‘kkan holda yashovchi
bir hujayrali suvo‘tidir. Bittasi markazida,
ikkitasi palla uchlarida joylashgan, po‘st ostki
qismining qalinlashishidan hosil bo‘lgan
tugunchalari, ular orasini birlashtirib turuvchi
yoriqchalar (choklar) va palla chetidan
markaziy qismiga qarab taralgan „qobirg‘a“
chiziqlari
pinnulariyani
palla
tomonidan
naqshli bo‘lib ko‘rinishiga sabab bo‘ladi.
Pallasidagi chok va teshikchalari pinnulariya
protoplazmasini tashqi muhit bilan bog‘laydi va
protoplazmasi substratga surilib, uning oqimiga
qarshi harakat qiladi. Pinnulariyaga o‘xshash
patsimon tuzilgan navikula (Navicula), simbella
(Cymbella) va sinedra (Synedra) ham keng
tarqalgan. Ular tuproqda va suv ostida
yashovchi vakillar hisoblanib, palla uchlarining
ingichkaligi,
qayiqchasimon
yoki
tayoqchasimon ko‘rinishda bo‘lishi bilan
pinnulariyadan farq qiladi. Sinedraning choklari
va tugunchalari bo‘lmasligi sababli tashqi
muhitga
protoplazmatik
suyuqlik
ajratib
chiqarmaydi.
Diatom suvo‘tlarining sentriksimonlar
sinfiga mansub vakillaridan biri siklotella
(Cyclotella) bo‘lib, u chuchuk va sho‘r suvda
hayot kechiradi. Siklotellaning linzaga o‘xshash
pallasi radial naqshli bo‘ladi. Diatom suvotlari
bo‘limi 11 ta tartib, 300 ga yaqin turkum va 25
mingga yaqin turlardan tashkil topgan. Ammo
ayrom tadqiqotchilar fikriga ko‘ra, ularning
soni 200 mingtaga yetishi mumkin. Eng yirik
turkumi esa Navicula turkumi bo‘lib, tarkibiga
10 mingdan ziyod turni birlashtiradi.
Sentriksimonlar (Centrophyceae) sinfi va
uning asosiy vakillari.
Bu sinf vakillari dengiz va okeanlarda
keng tarqalgan bo‘lib, plankton xolda hayot
kechiradi va organik moddalar hosil qilishda
asosiy manba hisoblanadi. Ular 1 xujayrali va
koloniyali organizmlar bo‘lib, hujayrasi radial
va simmetrik tuzilganligi bilan farqlanadi. Sinf
vakillarida chok va tuguncha bo‘lmaganligi
sababli, faol harakatlana olmaydi. Jinsiy
ko‘payishi oogamiya.
Sentriksimonlar sovutining shakli va
tavaqalarining maxsus belgilari bo‘yicha 4 ta
tartibga bo‘linadi.
1.
Kossinodisklilar
(Coscinodiscales)
2.
Talassiozirlilar (Talassiosirales)
3.
Melozirlilar (Melosirales)
4.
Hetoserotlilar (Chaetoserotales)
Kossinodisklilar tartibiga chuchuk suv
Universal International Scientific Journal
6
8
havzalarida va dengizlarda tarqalgan va
plankton hayot kechiruvchi Cyclotella kiradi. U
zanjirsimon koloniya hosil qiladi. Hujayrasi
dumaloq, doirasimon qutichaga o’xshash.
Coscinodiscus radial yoki tangential shakldagi
hujayraga ega. Tavaqasida tartibsiz joylashgan
nuqtalar yoki areolar, ba’zi turlarida tavaqaning
chetlarida tukchalar bo‘ladi.
Melosira turkumi vakillari chuchuk va
sho‘r suvlarda bentos va plankton xolda
tarqalgan.
Hujayrasi
silindrsimon
yoki
bochkasimonquticha
ko‘rinishida
bo‘lib,
tavaqalari shilimshiqlanib, ipsimon koloniya
hosil qiladi.
Chaetoseros hujayrasi atrof bo‘ylab
o‘sgan naqshlarga ega. Dengiz suvlarida
tarqalgan va plankton hayot kechiradi.
Patsimonlar
(Pennatophyceae)
sinfi
vakillarining tallomi bir hujayrali yoki kolonial
shaklda bo‘lib, ko‘pincha chuchuk suv
havzalarida, ayrim vakillari dengiz suvlarida
tarqalgan.
Hujayralari
cho‘ziq
yoki
lansetsimon, ellipssimon, duksimon, ikki
tomoni simmetrik tuzilgan. Sovuti patsimon
shaklda. Ularning orasida chokli va choksiz
vakillari
uchraydi.
Choklilari
biroz
harakatchan, choksizlari harakatsiz vakillardan
tashkil topgan.
Bu sinf vakillari choklarining mavjudligi
va tuzilishiga qarab, quyidagi 7 ta tartibga
bo‘linadi:
1.
Fragilarlilar (Fragilariales)
2.
Tabellyarlilar (Tabellariales)
3.
Axnantlilar (Achnanthales)
4.
Simbellilar (Cymbellales)
5.
Navikulalilar (Naviculales)
6.
Batsillalilar (Bacillariales)
7.
Surirellilar (Surirellales)
Pinnularia – chuchuk suv havzalari ostida
va qirg‘oqlarida tarqalgan. Oxakli suvlarda
yaxshi o‘sadi. Bir hujayrali, ellipssimon yoki
chozinchoq shaklda. Tavaqasining o‘rtasidan
chok o‘tgan. Chetlarida parallel qovirg‘alar
joylashgan. Vegetativ yo‘l bilan ko‘payadi.
Navicula – chuchuk suv havzalarida va
ayniqsa dengizlarda tarqalgan. Hujayralarining
uchki
qarama-qarshi
tomonlari
ingichkalashganligi
bilan
pinnullariyadan
farqlanadi. Ko‘rinishi qayiqchaga o’xshash
bo‘ladi. Uning ba’zi turlari suvo‘tlari va yuksak
suvo‘tlari ustida epifit xolda yashaydi.
Gyrosigma
–
chuchuk
suvlarda,
Pleurosigma – dengiz suvlarida uchraydi.
Nitzschia – har xil suvlardatarqalgan,
harakatchan va bentos hayot kechiradi.
Surirella – bentos xolda chuchuk suv
havzalarida va dengizlarda yashaydi.
Cymbella - chuchuk suv havzalari ostida
keng tarqalgan. Tavaqasining qorin tomoni
botiq, yelka tomoni bo‘rtgan bo‘ladi. Koloniya
hosil qilib yashaydi.
Gomphonema – shilimshiqsimon oyoqcha
Universal International Scientific Journal
6
9
hosil qilib, substratga yopishgan xolda koloniya
hosil qilib yashaydi. Ularning hujayrasi
assimmetrik bo‘ladi.
Coconeis – boshqa suvo‘tlari (Vaucheria,
Cladophora)ga yopishgan xolda yashaydi.
Hujayrasi ellipssimon ko‘rinishda.
Bu
sinfning
Synedra,
Fragillaria,
Tabellaria, Asterionella turkumlari vakillari
harakatsiz va plankton xolda hayot kechiradi.
Diatom suvo‘tlarining tarqalishi va
ahamiyati.Diatom suvo‘tlari tabiatda har xil
ekologik sharoitlarda keng tarqalgan bo‘lib,
ba’zan suv havzalarida aloxida senozlarni hosil
qiladi. Suvning kimyoviy tarkibi har xil,
yoritilganlik darajasi turlicha, ifloslangan va
organik moddalarga boy suvlarda ko‘proq
tarqalgan bo‘ladi. Ularning tarqalishida suv
tarkibidagi azot va fosfor tuzlarining ahamiyati
katta. Bunday suvlarda ularning o‘sishi
tezlashadi.
Diatom suvo‘tlari suv havzalarining
tarkibini
aniqlashda
indikator
vazifasini
bajaradi.
Masalan,
Planktoniella
vakili
vositasida ocean va ochiq dengizlardagi
Golfstrim oqimi aniqlanadi.
Tabiatda plankton diatom suvo‘tlarining
ahamiyati yuksak. Ular asosiy biomassani hosil
qilib, suvdagi umurtqasiz hayvonlar va ba’zi
baliq turlari uchun asosiy ozuqa manbai
hisoblanadi. Lekin ularning haddan ziyod
ko‘payib ketishi ham baliq lichinkalariga salbiy
ta’sir qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
Dariyev A. S. va bosh. Botanika o’simliklar anatomiyasi va morfologiyasi –
Toshkent – “ILM-ZIYO”-2012
2.
Tojiboyev Sh. J. va Naraliyeva N.M. Botanika:Tuban O’simliklar –
“Namangan”nashriyoti-2016
Tojiboyev Sh. J. va Qarshiboyeva N.H. Mikologiya Algologiya – Jizzax “Sangzor
nashriyoti” – 2014
3.
Великанов Л. Л. Ва бошк. Тубан усимликлар – Тошкент-“Укитувчи”-
1995
4.
https://uz.wikipedia.org/wiki/Diatom_suvo’tlar
5.
http69s://docx.uz/document/diatom-suvo-tlar-bo-limi-diatomeae-
bacillariophyta
