Universal International Scientific Journal
43
Hazratqulov Lochinbek Nodir o’g’li
Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti
Uzbekistan
XITOY TA’LIM TIZIMI UNI O’ZBEKISTONDA QO’LLASH
IMKONIYATLARI
Abstract:
This article is about the education system currently undergoing changes in Uzbekistan and
its implementation, copying the Chinese education system and adapting it to our conditions. As a result, it
will serve to achieve the same achievements in Uzbekistan as in the Chinese education system and to
increase the number of strong personnel in Uzbekistan, as in China.
Keywords:
STEM, innovative technologies, integration of technologies, digital platforms,
globalization of higher education.
Annotatsiya:
Ushbu maqola O’zbekistonda xozirda ozgartirishlar kiritilayotgan ta’lim tizimi xaqida
va uni xitoy ta’lim tizimidan nusxa olib o’zimizning sharoitlarga moslagan xolda o’rnatishimiz. Natijada
O’zbekistonda ham xitoy talim tizimidagi kabi yutuqlarga erishish va O’zbekistonda xitoydagi kabi o’z
soxasining kuchli kadrlarni kopaytirishga xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar:
STEM, innovatsion texnologiyalar, texnologiyalarning integratsiyasi, raqamli
platformalar, oliy ta’limni globallashtirish.
Universal Xalqaro Ilmiy Jurnal
Universal International Scientific Journal
Year: 2024 Issue: 1 Volume: 9
International indexes
Universal International Scientific Journal
44
Аннотация:
Данная статья посвящена системе образования, которая сейчас меняется в
Узбекистане, и тому, как мы можем скопировать ее из китайской образовательной системы и
адаптировать к нашим условиям. В результате это послужит достижению тех же достижений в
Узбекистане, что и в китайской системе образования, и увеличению сильных кадров своей области
в Узбекистане, как и в Китае.
Ключевые слова:
STEM, инновационные технологии, интеграция технологий, цифровые
платформы, глобализация высшего образования.
Language:
Uzbek
Citation:
Hazratkulov , L. THE CHINESE EDUCATION SYSTEM AND ITS POSSIBILITIES
FOR IMPLEMENTATION IN UZBEKISTAN. Universal International Scientific Journal, 1(9), 43–48.
Retrieved from
https://universaljurnal.uz/index.php/jurnal/article/view/1208
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.14329562
Xitoy ta’lim tizimi bugungi kunda
dunyodagi eng samarali va innovatsion
tizimlardan biri sifatida tan olingan. Ushbu
tizim davlat tomonidan puxta rejalashtirilgan va
har bir bosqichda yuqori sifatli ta’limni
ta’minlashga qaratilgan. Xitoyning ta’limga
ajratayotgan katta mablag‘lari, qat’iy intizomi
va texnologiyaga asoslangan yondashuvi ushbu
tizimning
muvaffaqiyatining
asosiy
sabablaridan biri hisoblanadi. O‘zbekiston ham
ta’lim sohasida islohotlarni amalga oshirib,
xalqaro tajribani o‘rganishga intilmoqda. Ushbu
maqolada Xitoy ta’lim tizimi tuzilishi,
muvaffaqiyat sabablari, va uni O‘zbekiston
sharoitida qanday qo‘llash mumkinligi batafsil
ko‘rib chiqamiz.
Xitoy ta’lim tizimining tuzilishi
Xitoy ta’lim tizimi uch asosiy bosqichga
bo‘lingan: boshlang‘ich ta’lim, o‘rta ta’lim, va
oliy ta’lim. Boshlang‘ich Ta’lim (Primary
Education): 6 yoshdan 12 yoshgacha davom
etadi. Maktabga borish majburiy va bepul.
Boshlang‘ich maktabda o‘quvchilarga xitoy tili,
matematika, tabiatshunoslik, axloqiy tarbiya va
jismoniy tarbiya fanlari o‘rgatiladi. Dars
jarayonlari qat’iy intizom asosida olib boriladi,
bunda o‘quvchilarning mantiqiy fikrlash
qobiliyati va bilimlarni amaliyotga tatbiq qilish
ko‘nikmalari rivojlantiriladi.
O‘rta ta’lim (Secondary Education): Ikki
bosqichga bo‘linadi: quyi o‘rta maktab (junior
high school, 12–15 yosh) va yuqori o‘rta
maktab (senior high school, 15–18 yosh). Quyi
o‘rta ta’lim ham majburiy hisoblanadi. Yuqori
o‘rta maktabda o‘quvchilar ikki yo‘nalishni
tanlaydi:
Akademik
yo‘nalish:
Universitetga
kirishga tayyorgarlik uchun. Kasbiy yo‘nalish:
Universal International Scientific Journal
4
5
Amaliy ko‘nikmalar va texnik bilimlarni
rivojlantirish uchun. O‘rta maktabda o‘qitish
jarayonida
STEM
(fan,
texnologiya,
muhandislik, matematika) sohalariga katta
ahamiyat beriladi.
Yuqori
ta’lim (Higher Education):
Xitoyda 3000 dan ortiq universitet va kollejlar
mavjud.
Yetakchi
universitetlar:
Pekin
Universiteti, Tsinghua Universiteti, va Fudan
Universiteti. Ta’lim asosan davlat tomonidan
moliyalashtiriladi, biroq nufuzli universitetlar
uchun kirish imtihonlari juda qiyin. Oliy ta’lim
dasturlari amaliy va nazariy yo‘nalishlarni
birlashtiradi, bunda ilmiy tadqiqotlar va
innovatsiyalarga katta e’tibor qaratiladi. Xitoy
Ta’lim Tizimining Muvaffaqiyat Sabablari.
Davlat Ko‘magi va Strategik Yondashuv: Xitoy
hukumati
ta’limni
milliy
rivojlanish
strategiyasining asosiy yo‘nalishi sifatida
belgilagan. Har yili davlat budjetining sezilarli
qismi ta’limga ajratiladi. Maktablar zamonaviy
texnologiyalar bilan jihozlangan, o‘qituvchilar
esa
doimiy
malaka
oshirish
kurslarida
qatnashadilar.
Innovatsion
Texnologiyalar:
Xitoyda
sun’iy intellekt va raqamli texnologiyalar ta’lim
jarayoniga keng tatbiq qilinmoqda. Onlayn
ta’lim platformalari, virtual laboratoriyalar va
interaktiv darsliklar o‘quvchilarning bilim olish
jarayonini samarali qiladi.Qat’iy Intizom va
Raqobat:
Xitoyda
o‘quvchilar
va
o‘qituvchilardan yuqori darajadagi intizom va
mas’uliyat talab qilinadi. Ta’lim tizimi kuchli
raqobat muhitida ishlaydi, bunda yuqori
natijalarga erishganlar ko‘proq imkoniyatlarga
ega bo‘ladi.
Fan va Tadqiqotlar: Universitetlar ilmiy-
tadqiqot faoliyatiga katta e’tibor qaratadi. Xitoy
olimlari sun’iy intellekt, biologiya, va
energetika sohalarida dunyoning yetakchi
tadqiqotchilari qatorida turadi. Xitoy va
O‘zbekiston
Ta’lim
Tizimlarining
O‘xshashliklari
va
Farqlari
Xitoy
va
O‘zbekiston ta’lim tizimlari o‘zining asosiy
maqsadlari
va
yondashuvlarida
ba’zi
o‘xshashliklarga ega bo‘lishi bilan birga, bir-
biridan sezilarli farqlanadi. Har ikki tizimda
ham
ta’limni
yaxshilash
va
millatni
rivojlantirishga qaratilgan islohotlar amalga
oshirilmoqda, biroq ularning yakuniy natijalari
va metodologiyasi turlicha.O‘xshashliklar .
Boshlang‘ich Ta’limning Majburiyligi:
O‘zbekiston va Xitoyda boshlang‘ich
ta’lim majburiy hisoblanadi. Har ikki
mamlakatda ham boshlang‘ich ta’lim davlat
tomonidan
ta’minlanadi
va
o‘quvchilar
maktabga borishlari kerak.
Xitoyda boshlang‘ich ta’lim 6 yoshdan
boshlanadi va 6 yil davom etadi. O‘quvchilarga
asosiy fanlar, masalan, xitoy tili, matematika,
tabiatshunoslik, jismoniy va axloqiy tarbiya
Universal International Scientific Journal
4
6
o‘rgatiladi. O‘zbekistonda boshlang‘ich ta’lim
6 yoshdan boshlanadi va 4 yil davom etadi.
O‘quvchilarga o‘rta va asosiy fanlar o‘rgatiladi.
Ilmiy tadqiqot va ta’limda kengaygan
Raqobat: Xitoy ta’lim tizimida raqobat kuchli
bo‘lib, bu o‘quvchilarning yuqori natijalar
ko‘rsatishiga yordam beradi. Bu raqobat
universitetlar darajasida ham sezilarli, bu
o‘qituvchilarga va talabalariga eng yaxshi ilmiy
yutuqlarni olishga turtki beradi. O‘zbekistonda
ham raqobat kuchaytirilmoqda, ayniqsa oliy
ta’limda. Ta’lim tizimi islohotlar orqali
o‘quvchilar
va
o‘qituvchilarni
yuqori
natijalarga
erishishga
undamoqda.
Oliy
Ta’limda
Ta’lim
Yuqori
Standartlarga
Moslashtirilmoqda: Har ikkala mamlakatda
ham oliy ta’limda sifatni yaxshilashga katta
e’tibor qaratilmoqda. Xitoyning oliy ta’lim
tizimi
jahonda
nufuzli
bo‘lib,
yuqori
reytingdagi universitetlar o‘z o‘quvchilarini
xalqaro darajada muvaffaqiyatli tayyorlashadi.
O‘zbekistonda ham oliy ta’lim tizimi isloh
qilinmoqda. O‘zbekistonning bir nechta
universitetlari xalqaro reytinglarga kirishga
harakat qilmoqda. Farqlar. Ta’limga
Yondashuv va ta’lim modeli: Xitoy ta’lim
tizimida qat’iy intizom va ilmiy faoliyatga
e’tibor katta. Xitoyning ta’lim tizimida ko‘p
o‘quvchilar ilmiy tadqiqotlarga jalb qilinadi va
jahonning yetakchi universitetlarida o‘qish
imkoniyatiga ega bo‘ladi. Xitoyda yuqori o‘rta
ta’limda o‘quvchilar ikki yo‘nalishdan birini
tanlaydi: akademik yoki kasbiy. O‘zbekistonda
esa, o‘rta ta’lim tizimi ko‘proq umumiy o‘quv
yo‘nalishiga asoslangan, va kasbiy ta’lim tizimi
hali to‘liq rivojlanmagan. Yangi islohotlar bilan
kasbiy ta’limni rivojlantirishga qaratilgan
yondashuvlar ko‘rilmoqda.
Texnologiyalarning
Integratsiyasi:
Xitoyda ta’lim jarayoniga texnologiyalarning
keng integratsiyasi mavjud. Ta’limda raqamli
platformalar, onlayn darslar, sun’iy intellekt va
boshqa innovatsiyalar qo‘llaniladi. Xitoyda
o‘quvchilarga interaktiv darsliklar va virtual
laboratoriyalar
orqali
o‘qitish
tizimi
rivojlangan.
O‘zbekistonda
esa
texnologiyalarni ta’lim jarayoniga integratsiya
qilish hozirgi kunda faol ravishda joriy
etilmoqda, biroq bu jarayon hali to‘liq amalga
oshirilmagan.
Texnologiyalarni
qo‘llash
imkoniyatlari hali boshlang‘ich bosqichda.
Kasbiy ta’lim: Xitoyda kasbiy ta’lim
tizimi juda rivojlangan va davlat tomonidan
katta
qo‘llab-quvvatlanadi.
O‘quvchilarni
texnik va kasbiy ko‘nikmalarga tayyorlashda
maxsus maktablar va kollejlarga e’tibor
qaratilgan. O‘zbekistonda kasbiy ta’lim tizimi
yangi islohotlar orqali rivojlanmoqda. Yangi
dasturlar va texnik bilimlarni o‘rgatish uchun
modernizatsiya qilinayotgan maktablar mavjud,
lekin Xitoyga nisbatan bu soha hali rivojlanish
jarayonida.
Universal International Scientific Journal
4
7
Ta’lim sifatini nazorat qilish: Xitoyda
ta’lim sifatini nazorat qilish va uni doimiy
ravishda takomillashtirish uchun davlat tizimi
mavjud. O‘quvchilarning bilimini baholash
tizimi, imtihonlar va ilmiy yutuqlar jiddiy
tarzda nazorat qilinadi. O‘zbekistonda ham
ta’lim sifatini nazorat qilishga katta ahamiyat
berilmoqda,
lekin
bu
jarayon
Xitoyga
qaraganda biroz yangi va rivojlanayotgan
bosqichda.
Ta’limga bo‘lgan yondashuvdagi farqlar:
Xitoyda ta’limning asosiy maqsadi –
o‘quvchilarni eng yuqori darajadagi bilimlar
bilan ta’minlash va ilmiy tadqiqotlar bilan
shug‘ullantirish. Bu erda o‘quvchilar uchun
o‘rta maktabdan boshlab aniq va maxsus fanlar,
masalan, ilm-fan va texnologiyaga oid chuqur
bilimlar o‘rgatiladi. O‘zbekistonda esa, ta’lim
tizimi
ko‘proq
umumiy
bilimlarga
yo‘naltirilgan, ammo oxirgi yillarda STEM
(fan, texnologiya, muhandislik, matematika)
sohalariga alohida e’tibor qaratilmoqda.
Xitoy tajribasini O‘zbekiston ta’lim
tizimida qo‘llash imkoniyatlari O‘zbekiston
Respublikasi ta’lim tizimini rivojlantirish
uchun
Xitoy
tajribasidan
quyidagicha
foydalanish mumkin:
Boshlang‘ich va O‘rta ta’limda
Innovatsiyalar: Boshlang‘ich ta’lim jarayonida
o‘quvchilarni mantiqiy fikrlash va amaliyotga
yo‘naltirish lozim. O‘rta ta’limda STEM
sohalariga oid maxsus dasturlarni joriy qilish
orqali yoshlarning ilmiy ko‘nikmalarini
rivojlantirish mumkin. Ingliz tilini chuqur
o‘rgatishga e’tibor qaratish zarur.
Kasbiy ta’limni modernizatsiya qilish:
Xitoyning kasbiy ta’lim tizimiga mos ravishda
texnik va amaliy ko‘nikmalarni rivojlantirishga
qaratilgan maxsus maktab va kollejlarga e’tibor
qaratish kerak. Zamonaviy texnikalar bilan
jihozlangan laboratoriyalar tashkil etilishi zarur.
Oliy ta’limni globallashtirish: Xitoy
universitetlari
bilan
xalqaro
hamkorlikni
rivojlantirish orqali O‘zbekiston oliy ta’lim
tizimini modernizatsiya qilish mumkin. Ilmiy-
tadqiqot markazlarini tashkil etish va talabalarni
global muammolarni hal qilishga yo‘naltirish
lozim.
Texnologiyalarni tatbiq qilish: Raqamli
ta’lim platformalarini ishlab chiqish va joriy
qilish O‘zbekiston maktab va universitetlarida
ta’lim sifatini oshirishga xizmat qiladi.
O’zbekistondagi ishizliklarni oldini olishda
yordam beradi va bu yerda o’qigan bolalarni
bilimli kadr sifatida yetishtirib beradi
O’zbekiston sharoitiga moslashtirilgan ta’lim
dasturlarini
yaratish
mumkin
Xitoy
va
O‘zbekiston
ta’lim
tizimlari
o‘rtasida
o‘xshashliklar mavjud bo‘lsa-da, ularning
struktura va yondashuvlari ba’zi jihatlarda farq
qiladi. Xitoy tajribasi, ayniqsa ta’limda
texnologiyalarning integratsiyasi, kasbiy ta’lim
Universal International Scientific Journal
4
8
tizimi va raqamli ta’lim platformalarini
rivojlantirishda, O‘zbekistonga foydali bo‘lishi
mumkin. O‘zbekiston uchun Xitoy tajribasini
o‘rganish va uning yaxshi tomonlarini o‘z
ta’lim tizimiga tatbiq qilish, nafaqat ta’lim
sifatini
yaxshilash,
balki
global
raqobatbardoshlikni oshirishga xizmat qiladi.
Xitoy ta’lim tizimi muvaffaqiyati butun dunyo
uchun namuna bo‘lib xizmat qilmoqda. Ta’lim
sohasida texnologiyalarni keng qo‘llash, ilmiy
tadqiqotlarni
rag‘batlantirish
va
qat’iy
intizomni joriy etish orqali Xitoy o‘z
taraqqiyotining muhim omilini shakllantirdi.
O‘zbekiston ushbu tajribadan o‘z sharoitlariga
moslashtirgan holda foydalanishi mumkin.
Zamonaviy
texnologiyalarni
ta’limga
integratsiya
qilish,
xalqaro
hamkorlikni
rivojlantirish va islohotlarni samarali amalga
oshirish orqali O‘zbekistonning ta’lim tizimi
dunyo miqyosida raqobatbardosh bo‘lishi
mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. Xitoy Ta’lim Vazirligi (2022). "Xitoy ta’lim tizimi: Tuzilishi va rivojlanishi."
Beijing: Xitoy Ta’lim Vazirligi nashriyoti.
2. Xitoy Ta’limi va Innovatsiyalari (2021). "Xitoy ta’limining muvaffaqiyatli omillari
va dunyo miqyosidagi ta’siri." Xitoy Ta’lim Tahlillari.
3. Jahon Banki (2020). "Xitoy va boshqa mamlakatlar ta’lim tizimlari: Tajriba va
muvaffaqiyat omillari." Jahon Banki.
4. O‘zbekiston Respublikasi Ta’lim Vazirligi (2022). "Ta’lim tizimida islohotlar:
O‘zbekistonning yangi yo‘nalishlari." Toshkent: O‘zbekistonda Ta’limni Rivojlantirish
Markazi.
5. UNESCO (2021). "Xalqaro Ta’lim Tahlillari: Xitoyning Yondashuvi." UNESCO
Ta’lim va Ilmiy Tadqiqotlar Bo‘limi.
6. Pekin Universiteti (2020). "Xitoy oliy ta’limining global rivojlanishdagi roli."
Pekin Universiteti nashriyoti
7. O‘zbekiston Ta’lim Tizimi Islohotlari (2023). "O‘zbekiston ta’lim tizimi:
Innovatsion o‘zgarishlar va yangi yondashuvlar." O‘zbekiston Respublikasi Ta’lim
Vazirligi.
8. Xitoy Ta’lim Vazirligining rasmiy hisobotlari (2022).
9. Jahon Banki. “Ta’lim va Innovatsiya: Xitoy Tajribasi.”
10. Pekin Universiteti va Tsinghua Universiteti rasmiy nashrlari.
11. O‘zbekiston Respublikasi Ta’lim Vazirligi. “2030-yilga qadar ta’lim
strategiyasi.”
12. UNESCO. “Xalqaro Ta’lim Tahlillari: Xitoyning Yondashuvi.”
