Universal International Scientific Journal
196
Mirzakarimov Maxmudjon Ro’ziboyevich
University of economics and
pedagogy NOTM katta o’qituvchisi
Uzbekistan
DUNYO TILSHUNOS OLIMLARINING SOMATIZMLARGA DOIR NAZARIY
QARASHLARI
Abstract:
Modern directions of linguistic research - semantic-cognitive, linguocultural,
psycholinguistic-somatic - the study of the human factor in language (in the manifestation of
anthropocentrism) and the conceptualization of reality. relevant area. Three articles cover this topic.
Keywords:
Anatomy, somatics, perception model, language, personality.
Annotatsiya:
Tilshunoslik tadqiqotining zamonaviy yo‘nalishlari - semantik-kognitiv,
lingvokulturologik, psixolingvistik-somatika tilda inson omilini o‘rganish (antropotsentriklikning namoyon
bo‘lishi sifatida) va voqelikni konseptualizatsiya qilish doirasida hal qilinadi. Ushbu maqolada anu shu
mavzu yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
Anatomiya, soamatizm, idrok modeli, til, shaxs.
Аннотация:
Современные направления лингвистических исследований — семантико-
когнитивное,
лингвокультурологическое,
психолингвистико-соматическое
исследование
Universal Xalqaro Ilmiy Jurnal
Jurnalning bosh sahifasi:
Universal International Scientific Journal
Year: 2024 Issue: 1 Volume: 9
International indexes
Universal International Scientific Journal
19
7
человеческого фактора в языке (в проявлении антропоцентризма) и концептуализация
действительности. соответствующая область решения. Этой теме посвящены три статьи.
Ключевые слова:
Анатомия, соматизм, когнитивная модель, язык, личность.
Language:
Uzbek
Citation:
Mirzakarimov , M. (2024). THEORETICAL VIEWS OF WORLD LINGUISTS ON
SOMATISMS. Universal International Scientific Journal, 1(9), 196–200. Retrieved from
https://universaljurnal.uz/index.php/jurnal/article/view/1390
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.14565187
Somatik leksika yoki somatika (tananing
qismlari, a’zolari va joylari, sezgi a’zolari va
inson tanasining namoyon bо‘lishi) - tilning
leksik tizimini tahlil qilish amaliyotida,
shuningdek, qiyosiy xarakterdagi madaniy
tadqiqotlarda eng mashhur obyektlardan biri.
Har
qanday
til
leksikasining
somatik
qatlamining denotatsion ahamiyati, yoshi,
barqarorligi va izchilligi uning о‘rganish
obyekti, xususan, leksik va semantik tahlil
sifatida
dolzarbliligini
aniqlaydi.
Somatizmlarning turli voqeliklar haqqoniyligi
bilan bog‘liqligining kо‘lami inson tanasi
qismlari (a’zolari) ning funksional yuklamalari
va ularning keng ifodalanishi natijasi bilan
izohlanadi.
Tilshunoslik tadqiqotining zamonaviy
yо‘nalishlari
-
semantik-kognitiv,
lingvokulturologik, psixolingvistik-somatika
tilda
inson
omilini
о‘rganish
(antropotsentriklikning namoyon bо‘lishi
sifatida) va voqelikni konseptualizatsiya qilish
doirasida hal qilinadi. Inson tanasining haqiqiy
konseptualizatsiyasi ham, boshqa voqelik,
hodisalar, atrofdagi dunyoning munosabatlari
va inson faoliyati konsepsiyasi jarayonida
tananing
(somatik)
kodi
tilda
qanday
ifodalanishi e’tiborga molikdir .
Rus
olimi
Apresyan
yozganidek,
lingvistik shaxs ongida mavjud bо‘lgan
konseptlarni tematik xususiyatlarga kо‘ra
tasniflash mumkin. Shunday ekan dunyoning
sodda tasviri g‘oyasini tilning asosiy
konseptlari tо‘plami sifatida rivojlantirar ekan,
bu tasvirning tizimli mohiyatini ta’kidlab,
inson tasvirini tilda aks ettirishda oddiy
geometriya, oddiy etika, oddiy psixologiya va
boshqalarga alohida tizimli yondashuvni taklif
qiladi.[1]
Bu fikr mantig‘ida E.V. Urison "oddiy
anatomiya" atamasini ishlatadi, bu inson
tuzilishi haqidagi lingvistik g‘oyani, til
egasining jismoniy holati haqidagi fikrini aks
ettiradi. Bu atama doirasida muallif kо‘zga
kо‘rinmas organlarning (ruh va yurak; ong,
tafakkur, aql va idrok; vijdon; xotira; tasavvur
Universal International Scientific Journal
19
8
va xayol; eshitish va kо‘rish; iroda, qobiliyat,
his -tuyg‘ular) ta’rifiga murojaat qiladi, (ruh
va kо‘ngil; kuch, quvvat, sabr), shuningdek rus
tilidagi qabul qilishning alohida idrok
modeli (idrok organlari; qarash, kо‘rish).
Tadqiqotchining ta’kidlashicha, qalb yurak,
ruh sо‘zlari insoniyat olamiga rus tilshunoslik
modelini tushuntirishda muhim ahamiyatga
ega[2].
Til
ma’lumotlariga
kо‘ra,
inson
qiyofasini
yaratish,
Y.D.Apresyanning
aytishicha, "har qanday faoliyat, har qanday
holat, har bir reaksiya о‘z tizimiga ega. U
ma’lum bir organda lokalizatsiya qilinadi, u
ma’lum bir harakatni bajaradi, ma’lum holatga
keladi, kerakli reaksiyani hosil qiladi. Ba’zida
bitta organ bir nechta tizimga xizmat qiladi
yoki bitta tizimga bir nechta organlar xizmat
qiladi. Qizig‘i shundaki, ruhda faqat his-
tuyg‘ular lokalizatsiya qilinadi, lekin ba’zi
istaklar ham bor.... Bu tizimlardan tashqari,
ma’lum kuchlar yoki qobiliyatlar insonda
mustaqil ravishda harakat qiladi». Bunday
tizimlar sifatida muallif jismoniy idrok,
fiziologik holatlar, fiziologik reaksiyalar,
jismoniy harakatlar va faoliyatlar, istaklar,
fikrlash va intellektual faoliyat, his -tuyg‘ular,
nutq va kuchlar sifatida esa - iroda va vijdon
deb nomlaydi[3].
Somatik tadqiqot yо‘nalishlaridan yana
biri gnetik xatti –harakatlarni-tabiiy tilda, shu
jumladan
somatik(imo-ishoralar)
frazeologiyada aks etadigan somatik tilni
о‘rganishdir (A. Peaz, L. Iordanskaya, S.
Paperno, M. L. Butovskaya, G. Kreidlin va
boshqalar).
A.D.Shmelev,
rus
tilidagi
dunyoning
tasvirini
lingvistik
konseptualizatsiya va о‘zaro bog‘liqlik
motivlarini о‘rganib, unda insonning tuzilishi
haqidagi g‘oyalar qanday aks etishi haqidagi
masalaga ham murojaat qiladi. Shaxsning
о‘ziga xosligi, muallif ta’kidlaganidek, "rus tili
intellektual yoki ruhiy fazilatlarda emas, balki
uning tuzilishi va tarkibiy qismlarining
funksiyalarida kо‘radi"[4].
Insonning rus tilidagi modeli ikkita
qarama -qarshilik bilan belgilanadi: 1) ideal va
material, 2) intellektual va hissiy. Birinchi
qarama -qarshilik tilda qalb, ruh va tana,
vujud, ikkinchisi - ruh va qalbning qarama -
qarshiligi sifatida namoyon bо‘ladi.Qalb
о‘ziga xos moddiy organ, ichki holatlar
maydoni sifatida namoyon bо‘ladi va tana
bilan uzviy bog‘liqdir, ruh esa qandaydir
moddiy bо‘lmagan modda sifatida qabul
qilinadi. Vujud va tana ham о‘zaro bog‘liq -
tana,
qalb
singari,
individual
odamni
ifodalaydi,
vujud,
ruh
kabi,
sanab
bо‘lmaydigan moda[4.27].
Tuyg‘ularga "ixtisoslashgan" yurak -
muhabbatning asosiy organi (his -tuyg‘ularni
ifodalashda kо‘krakning metonimik о‘rnini
Universal International Scientific Journal
199
ham aytib о‘tish mumkin). Insonning hissiy
hayotining asosiy yо‘nalishi sifatida yurak va
qon (vujudning ruhga qarama-qarshiligi),
bosh va miyaga qarama -qarshi bо‘lib, unda
insonning intellektual hayoti va uning xotirasi
lokalizatsiya qilingan.Obyekt nuqtai nazaridan
bizga yaqin bо‘lgan, kо‘rib chiqilayotgan
mavzu bо‘yicha maxsus leksik-semantik,
konseptual
va
lingvokulturologik
tadqiqotlarga murojaat qilib, quyidagilarni
qayd etish mumkin[4.34].
L.P.Sakayeva doktorlik dissertatsiyasida
rus,
ingliz,
tojik
va
tatar
tillaridagi
antropotsentrik frazeologik birliklarni tahlil
qiladi. Somatizmlartilning muhim qatlami
bо‘lib,u "etnomadaniyatlar ma’lumotlarini
tashuvchisi dunyosining о‘zini-о‘zi anglashi
va idrokini batafsil tavsiflaydi, atrofdagi
voqelikni modellashtirish usuli tо‘g‘risida aniq
tasavvur beradi"[5].
Somatik organlarga turli xalqlar uchun
universal bо‘lgan vazifalar beriladi, bu esa
organlarni bildiruvchi leksemalarga ma’lum
bir ramziy ma’no berilishiga olib keladi
(masalan, til - faoliyat, muloqot ramzi).
Muallifning e’tiborini tortgan antropotsentrik
yо‘nalishning eng xarakterli komponentlari -
til,
bosh,
oyoq.
L.P.Sakayevaning
ta’kidlashicha, "insonning deyarli barcha
harakatlari,
uning
hayotining
barcha
sohalarida, til bilan bevosita bog‘liqdir, bu
sо‘zning turli frazeologik birliklarda faol
ishtirokini aniqlaydi. "Til" sо‘zi boy ramziy
ma’noga ega va har xil ma’nolarda
ishlatilganligi sababli, bu somatik frazeologik
birliklar guruhi barcha о‘rganilgan tillarda eng
kо‘pidan biri xisoblanadi[5.12-13].
R.Y.Muguning dissertatsiyasi rus va
nemis
tillarining
somatik
lug‘atining
polisemantizmini (semantik va denotativ
xususiyatlarini) о‘rganishga bag‘ishlangan
(leksikografik ma’lumotlarga asoslangan).
Muallif somatizmlarni rus va nemis tillari
lug‘atining polisemantizm darajasi bо‘yicha
eng mahsuldorlari qatoriga kiritadi va ularning
"semantik mazmuni inson faoliyati bilan
bog‘liq bо‘lgan ikkinchi darajali ma’nolarning
shakllanish jarayonini yaqqol namoyish
etishlarini” haqqoniy kо‘rsatib beradi"[6].
A.P.Borisov
tana
a’zolarining
(somatizm sifatidagilarni ham) ichki odamni
konsepsiyalashdagi
funksional
rolini
dunyoning yakut tilidagi tasviridagi "buloq
kо‘zlari" tushunchasini о‘rgangan. Kо‘zlar
his-tuyg‘ularni lokalizatsiya qilingan maydon
vazifasini, shuningdek, intellektual qobiliyat
kо‘rsatkichi rolini ham bajaradi[7].
Z.R.Srimova, qiyosiy lingvulturalologik
tadqiqotda dunyoning lingvistik tasviridagi
"yurak" konsepsiyasini kо‘rib chiqib, yurakni
hislar va his -tuyg‘ular maydoni sifatida
lokalizatsiyalaydi - lingvistik ongda u
Universal International Scientific Journal
200
insonning biologik, ma’naviy, psixologik
markazi vazifasini bajaradi[8].
L.A..Saifi ingliz tilidagi somatik inson
qiyofasining konseptualizatsiyasini о‘rganadi.
Muallif
"tilning
somatik
maydoni"
tushunchasidan foydalanadi va "jismning
global semantik toifasini aks ettiradi va til
tizimidagi asosiy maydonlardan birini tashkil
qiladi", deb ta’kidlaydi. Uning tashqarisida esa
somatik deb nomlangan atama shakllanadi.
Somatik komponentli birliklarni tasniflash
misolidan foydalanib, muallif turli xil inson
gipostazalarining
parametrlanishi
va
obyektivlashishini kо‘rsatadi[9].
Bundan tashqari, konsept mazmunini har
tomonlama о‘rganish doirasida biz tadqiqot
jarayonida olingan natijalarni tekshirish,
konsept mazmunining aniqlangan tarkibiy
qismlarining psixologik haqiqatini tasdiqlash
uchun assotsiativ tajriba ma’lumotlariga
murojaat qilamiz.
Xulosa
qilib
aytganda
somatic
yo’nalishdagi tadqiqotlar bir qancha ilmiy
natijaga erishilgan yutuqlarga boy. Bu
mavzuga
doir
izlanishlar
davomli
va
natijalarga boy bo‘ladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
Апресян
Ю.Д.
Образ
человека
по
данным
языка:
попытка
системного
описания/Ю.Д.Апресян//Вопросы языкознания. - 1995.-, №1. -С.29-34..
2. Урысон, Е.В. Фундаментальные способности человек и наивная «анатомия» Е.В. Урысон //
Вопросы языкознания. – 1995. - №3. – С. 3-16. 2003: 20.
3.
Апресян
Ю.Д.
Образ
человека
по
данным
языка:
попытка
системного
описания/Ю.Д.Апресян//Вопросы языкознания. - 1995.-, №1. -С. 352.
4. Шмелев А.Д. Русский язык модел мира: Материал к словарю/. А.Д.Шмелев. М.: Языки русской
культуры, 2002. С. 26-27.
5. Сакаева Л.Р. Сопоставительные анализ фразеологических единиц антропоцентрической
направленности (на материале русского, английского, таджикского и татарского языков): автореф.
дисс…. док. филол. наук: 2009: 29.
6. Мугу Р.Ю. Полисемантизм соматической лексики (на материале руского и немецкого язык):
автореф. дисс…. док. филол. наук: 2003.- 24 с.
7. Борисова Л.П. Концепт «водяные глаза» в якутского языковой картине мира/ Л.П.Борисова/
Язык и культура в Россит: состояние и эволюционный процессы: материалы международной
конфренции / - Самара: Изд-во, 2007: 172-173
8. Цримова З.Р. Концепт «сердце» в языковой картине мира (на материале кабардинского,
русского и
английского языков): автореф. дисс…. док. филол. наук: - Нальчик, 2003. – 45 с.
9. Саифи Л.А. Концептуализация соматического образа человека в языке и дискурсивных
практиках (на материале современного английского языков): автореф. дисс…. док. филол. наук: -
Нальчик: - Уфа, 2008. -10 с.
