INNOVATSIYALAR Respublika ilmiy-amaliy konferensiya MATERIALLARI
Namangan.10-11-oktabr, 2024-yil
www.namspi.uz universaljurnal.uz
CHINGIZ AYTMATOVNING "OQ KEMA"ASARIDAN OLINGAN
PARCHANING SINTAKTIK TAHLILNI
RGATISHDA Q
LLANGAN
ZAMONAVIY METODLAR
Namangan davlat pedagogika insituti
2-kurs
zbek tili va adabiyoti magistranti.
Annotatsiya.
Mazkur maqolada mashhur qir iz adibi Chingiz Aytmatov
tarilgan
mavzular hamda qaahramonlar haqida kuzatuvlar bayon qilinadi. Asarni
iz adabiyoti, proza, shuningdek, sintaktik analizatorning tahlil
qilish algoritmi va tahlil qilish bosqichlari,
zbek tilidagi sodda gaplarning
zbekcha va inglizcha modellari ishlab chiqilgan. Buning uchun, avvalo,
gaplarning sintaktik qoidalari formal grammatikadan foydalangan holda
tavsiflanadi.
Rasmiy
grammatika
sifatida
Xomskiyning
Context
free
grammatikasidan foydalanilgan.
Kalit s zlar:
qir
-
INNOVATSIYALAR Respublika ilmiy-amaliy konferensiya MATERIALLARI
Namangan.10-11-oktabr, 2024-yil
www.namspi.uz universaljurnal.uz
Abstract.
This article analyzes the work of the famous Kyrgyz writer
Chingiz Aytmatov, in particular his short story "The White Ship". The topics
raised in the story and observations about the characters are described. In the study
of the work, Kyrgyz literature, prose, as well as the analysis algorithm and stages
of analysis of the syntactic analyzer, Uzbek and English models of simple
sentences in the Uzbek language were developed. For this, first of all, the syntactic
rules of sentences are described using formal grammar. Context free grammar of
Chomsky was used as the official grammar
Key words:
Kyrgyz literature, prose, Chingiz Aitmatov, the story "White
Ship", learning methods, syntactic analysis.
KIRISH.
1958-
yillari Moskvadagi yozuvchilar uyushmasi Oliy adabiyot kursi tinglovchisi.
-
-
-
-
INNOVATSIYALAR Respublika ilmiy-amaliy konferensiya MATERIALLARI
Namangan.10-11-oktabr, 2024-yil
www.namspi.uz universaljurnal.uz
umuminsoniy tomonlari, ona Sayyoramizning taqdiri, kuchli falsafiy, axloqiy va
loqayd, itoat-
masal, ramziylikka moyillik sezilarli darajadadir. Aytmatovning asarlari jahonning
176 tiliga tarjima qilinib, 20 milliondan ortiq nusxada chop etilgan (1999).
2008-yilning 10-iyunida Germaniyaning Nyurnberg shahrida vafot etgan.
-
2018-
Aytmatov hayoti va ijodiy faoliyati haqida hujjatli film yaratish; yozuvchi asarlari
asosida yangi spektakl sahnalashtirish va badiiy film suratga olish; Chingiz
Aytmatov xotirasini abadiylashtirish maqsadida Toshkent shahrining markaziy
INNOVATSIYALAR Respublika ilmiy-amaliy konferensiya MATERIALLARI
Namangan.10-11-oktabr, 2024-yil
www.namspi.uz universaljurnal.uz
-
9
ADABIYOTLAR TAHLILI VA TADQIQOT METODOLOGIYASI.
"Oq kema" - ilk bor 1970- yil "Noviy mir" jurnalida chop etilgan. "Oq kema bir
nechta yilga, jumladan,
zbek tiliga ham tarjima qilingan. Bu asar jonli tasvir va
hikoyachilik jihatidan
quvchi diqqatini butkul
ziga tortadi. "Insonni tu ish va
stirish qanchalar qiyin,
ldirish esa oson". Ch.Aytmatovning "Oq kema"asari
zallik,
ezgulik va hayot ziddiyatlari, ekologiya muammolari teran tadqiq etiladi. Bu
asarda bir bolaning
y-xayollari, otasiga b lgan so inchi, uning baliqqa aylanib
qolishini istashi-yu, Oq kemaga-otasining huzuriga borib uni kirishga b lgan
ishtiyoq kabilar bayon etiladi. "Oq kema" asarida bolaning
y-fikrlari shunchalik
hissiyotga boy tarzda tasvirlanadiki, g yo
zimizni
sha vaziyatga tushib
Misol uchun, bolaning yol izligi,
z otasiga so inchi,
rozqulning
farzandsizligi, M min ch l iztiroblari. Oq kema asaridagi obrazlar timsolini
xuddi hayotda b lgan va b layotgan inson haqiqatlariga qiyoslayman. Bola
be ubor qalbga
xshaydi. U yomonliklarni va qabihlikni k rsa nafratlanadi,
kirlanadi,
lib boradi. Masalan, bolaga Shoxdor ona bu u haqida rivoyat aytib,
zlarining bosh b
ini deya ishontirib, o ir vaziyatlarda qabiladoshlarini faqat
Ona bu
min chol
z qarashlariga qarshi
chiqib Ona bu uni ovlab, ziyofat qilayotganidagi bolaning ahvolini tasavvur
qaratsak, Oq kema - t kislik, diydor ramzi. Bolaning
ylashicha, Oq kemada
dadasi kapitan, matros b lib ishlaydi. Shuning uchun bola baliqqa aylanib, Oq
kemaga borishni xayol qilardi. M min chol -mehnatkash, aqlli insondir. Unda
nazariyasi.
INNOVATSIYALAR Respublika ilmiy-amaliy konferensiya MATERIALLARI
Namangan.10-11-oktabr, 2024-yil
www.namspi.uz universaljurnal.uz
oliyjanob fazilatlari mavjud, biroq har doim ham t
ri y ldan yura olmaydi.
Bunga sabab esa qizining farzandsizligi. Bola qalbi naqadar be ubor, samimiy
b ladi, eng muhimi bola hech qachon aldamaydi. Chingiz Aytmatovning bu
qissasi Issiqk l b yida yashovchi 7 yoshli yetim bolaning sof qalbi, olami, sodda
dunyoqarashim va haqiqatg yligi haqida hikoya qiladi. Bola
z olamida yashardi,
uni hech kimga ziyoni yetmasdi. U bobosi M min cholning samimiy ertaklariga
ishonardi. Bobosi aytib bergan Shoxdor Ona bu u haqidagi ertakni
z hayotiga
bo liq holda tasavvur etardi. Hayot qizi - a?!.Kimlardir tirnoqqa z r, ayrim
kechadilar. Bu ikki qarama-qarshilik asarda yonma-yon tasvirlangan. Boboning
t n ich qizi necha yillardan buying farzandsizlikdan aziyat chekayotgan b lsa,
kichik qizi
z k zqorachi idan voz kechib bolasini tashlab ketadi. Eng qizi i,
bunday insonlar hayotda ham uchraydi.
10
"Oq kema" asaridan "bu u", "qir iz", "Issiqk l", "oq kema" s zlarini
kalit s z sifatida tanlash mumkin.
quvchilar tomonidan bu s
rganiladi, badiiy asar matni bilan ishlash k
quvchilarni
badiiy matn ustida ishlashga
rgatish ularning adabiy-estetik tahlil malakasini
shakllantirishda muhim omil vazifasini
qilishda, asardagi qahramonlarning ruhiyatini tushunishda, asarning asosiy
zdan obrazga,
"Qayta hikoya" metodining asosiy maqsadi
quvchilarning o zaki nutqini
riojlantirishdan iborat. "Qayta hikoya" metodi adabiyot
qitishning samarali
metodlaridan hisoblanadi.
qituvchi tomonidan "Oq kema" asari sujetining
qisqacha, lekin muhim qismlari mantiqiy izchillikda hikoya qilib beriladi.
quvchilar esa eshitganlarini matn k rinishida yozib, yozilgan matnni qayta
hikoya qilib beradilar. Bu jarayonda
quvchilarning tinglab tushunish, yozish
INNOVATSIYALAR Respublika ilmiy-amaliy konferensiya MATERIALLARI
Namangan.10-11-oktabr, 2024-yil
www.namspi.uz universaljurnal.uz
hamda qayta hikoya qilish asosida o zaki nutqi rivojlanadi. Shuningdek, asar
quvchilar bu
qismlarni
zgacha shavq bilan
qiydilar va hikoya qilib beradilar. Bunda
"Vizual
qitish" metodi vizual
quvchilar k rgazmali
q llanmalarni( jadvallar, rasmlar, badiiy buyumlarning reproduksiyalari, doska
eskizlari va boshqalar) namoyish etishlari kerak. Bu metod
quvchilarga "Oq
kema" asar qahramonlari, ularning tashqi k rinishlari va asarda tasvirlagan tabiat
manzarasi haqida yanada aniqroq tasavvurga ega b lishlarida k maklashadi.
Asosiy figuralar: bola, ona bu u, Issiqk l, oq kema,
rmon tasvirini rasmlarda
aks ettiradilar. Bu ijodiy ishlarini birgalikda namoyish qiladilar. Bu
quvchida
asar b lgan qiziqishini ortishiga k mak beradi. Agar
rganilayotgan mavzuga
quvchi qiziqsa, mavzuni
rganish
quvchi uchun hech qachon qiyin b lmaydi.
-
tayyorgarliklari va umumiy saviyasini ham nazarda tutmoq kerak. Gardnerning
11
MUHOKAMA VA NATIJALAR.
zbek tili sintaktik analizatorining sintaktik
qilishda quyidagi qadamlarni bajarish mumkin:
1) gap b laklari chegaralari va s z chegaralarini aniqlash
2) b laklarini aniqlash;
3) tarkibiy qismlarni aniqlash;
4) tarkibiy qismlar uchun sintaktik kategoriyalarni aniqlash;
- yil 7-son. 8-bet
INNOVATSIYALAR Respublika ilmiy-amaliy konferensiya MATERIALLARI
Namangan.10-11-oktabr, 2024-yil
www.namspi.uz universaljurnal.uz
5) tarkibiy qismlarning grammatik vazifalarini aniqlash;
6) sintaktik strukturani chizish;
7) not gri tuzilgan gaplarni t
ri tartibga solish.
parchani
rozqulning uyi
derazasidan esa mast kishilarning qahqahlab kulishlari-yu, qiyqiriq ovozlari
eshitilardi.
rozqulning -aniqlovchi
-
Derazsidan-t ldiruvchi
Mast kishilarning -aniqlovchi
INNOVATSIYALAR Respublika ilmiy-amaliy konferensiya MATERIALLARI
Namangan.10-11-oktabr, 2024-yil
www.namspi.uz universaljurnal.uz
Qahqahlab-hol
kulishlari-ega
Qiyqiriq-hol
Ovozlari -ega
Eshitilardi
.
Xulosa shuki, buyuk yozuvchi Chingiz Aytmatov shu bir bola nigohicha
dunyoga boqadi va bu dunyoda insonni chuqur
yga toldiruvchi sarguzashtlarga
t la ekanligini k rsatib beradi. Qalami
tkir adib ushbu asari orqali bu
dunyoning Oq kemaga
xshagan pok va t kis b lishini istaydi. Shuningdek,
zbek tili uchun yaratilgan sintaktik analizator sintaktik tahlil va parsing
algoritmi uchun, tilshunoslarning ilmiy ishlari hamda boshqa analizatorlar
yaratishda asos b lib xizmat qiladi. Sodda gaplar uchun tuzilgan
zbekcha va
inglizcha modellar asosida sintaktik analizator yaratish uchun algoritmlar ishlab
chiqiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
- T.:Sharq. 2003.
2. Aytmatov Ch., Shoxonov M. Ch qqida qolgan ovchining ohi-
- T.:
Shrq.1998.
3. Y ldoshev Q., Y ldosh M. Badiiy tahlil asoslari. - T., 2016.
4. Sobirova M.
zbek tili va adabiyotini
qitish metodikasi. Darslik.
Namanagan:
rjumand media, 2023. B.512.
5. Matchanov S., Adabiyot darslarida tahlil va talqin uy unligi. Til va adabiyot
-yil 7-son. 8-bet
