Universal International Scientific Journal
25
Akramova Yulduz Isroilovna
Toshkent Oriental Universiteti
Linvistika (ingliz tili) fakulteti
2-bosqich magistranti
Uzbekistan
Annotatsiya:
Ushbu maqolada so’z va so‘z birikmalarining ta’rifi, ularning xususiyatlari va turlari
haqida aytib o‘tilgan. Bundan tashqari so‘z birikmalarining tarjima sohasidagi o‘rni va ahamiyati ham
alohida misollar va ta’riflar bilan tushuntirib o‘tilgan. So‘z birikmalarining gap, so‘z, matndan farqi aytib
qiyoslab berilgan. O‘zbek tilida so‘z birikmasining amaliy ahamiyati va tilshunoslik fanidagi o‘rni alohida
ta’kidlab ko‘rsatib o‘tilgan.
Kalit so‘zlar:
ona tili, so‘z, so‘z birikmasi, gap, xususiyat, kognitivlik, birikma, moslashuv,
boshqaruv, bitishuv, mantiq, ega, kesim.
Аннотация:
В данной статье дается определение слов и словосочетаний, их характеристика и
типы. Кроме того, на конкретных примерах и определениях поясняется роль и значение
словосочетаний в сфере перевода. Сравнивается разница между словосочетаниями и
предложениями, словами и текстами. Подчеркивается практическое значение словосочетаний в
узбекском языке и их роль в лингвистике .
Universal Xalqaro Ilmiy Jurnal
Jurnalning bosh sahifasi:
SO‘Z BIRIKMASI VA UNING TURLARI
Universal International Scientific
Year: 2025 Issue: 2 Volume: 2
Published: 10.02.2025
International indexes
Universal International Scientific Journal
2
6
Ключевые слова:
родной язык, слово, словосочетание, предложение, характеристика,
когнитивный, сочетание, адаптация, контроль, союз, логика, притяжательный, причастие.
Abstract:
This article describes the definition of words and word combinations, their characteristics
and types. In addition, the role and importance of word combinations in the field of translation is explained
with specific examples and definitions. The difference between word combinations and sentences, words,
and texts is compared. The practical importance of word combinations in the Uzbek language and their role
in linguistics are emphasized.
Keywords:
native language, word, word combination, sentence, characteristic, cognitive,
combination, adaptation, control, conjunction, logic, possessive, participle.
.
Language:
Uzbek
Citation:
Akramova , Y. (2025). WORD COMPOUND AND ITS TYPES. Universal International
Scientific
Journal,
2(2),
25–31.
Retrieved
from
https://universaljurnal.uz/index.php/jurnal/article/view/1433
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.14859709
KIRISH
Dunyodagi
fanlarning
eng
qadimiylaridan biri - tilshunoslik necha o‘n
asrlardirki, til deyiladigan tilsimning
tabiatini, tub mohiyatini tushunish va
tushuntirish yo‘lida tinimsiz izlanadi. Ayni
izlanishlarning hosilasi o‘laroq bu fanda
xilma-xil yo‘nalishlar, ilmiy qarashlar
nuqtayi nazarlarning yuzaga kelganligidan
bugun bexabar bo‘lgan tilshunos yo‘q. Shu
bois keyingi yillarda lisoniy qurilishning
umumiy qonuniyatlarini o‘zbek tili
materiallari asosida yangicha tadqiq etish
va tahlil qilishga qaratilgan izlanishlar
silsilasi yuzaga keldi. Bu izlanishlarning
salmog‘i kundan kunga oshib bormoqda.
Sintaksis grammatikaning bir qismidir.
Grammatika so‘z tuzilishini va gap
tuzilishini, demak, tilning Grammatik
qurilishini o‘rgatadigan fandir. Grammatik
qurilish tilning asoslaridan biridir: har bir
tilning negizi uning grammatik qurilishi
bilan leksikasidir.
Grammatika
morfologiya
va
sintaksisni o‘z ichiga oladi. Morfologiya
so‘zning strukturasini: so‘z formalarini,
ularning hosil bo‘lish yo‘llarini, so‘zning
nutqda o‘zgarish qoidalarini belgilaydi –
so‘zlarning morfema sostavini va leksik-
grammatik
katergoliyalarini,
so‘z
turkumlarini
o‘rgatadi.
Morfologiya
odatda so‘z yasalish masalalarini ham
tekshiradi; sintaksis esa so‘z birikmasida
va gapda so‘zlarning birikish yo‘llarini,
gapning
strukturasini,
tiplarini,
gap
bo‘laklarini tekshiradi. So‘zning o‘z
formasini
o‘zgartirishi odatda uning
boshqa so‘z bilan bog‘lanishini ko‘rsatadi.
Masalan, uning daftari, maktabga bor.
Yana
bir
misol:
kelishik
affikslari
morfologiyada so‘zning turli formalari
sifatida o‘rganiladi, sintaksisda esa bu kabi
Universal International Scientific Journal
2
7
formalarning qo‘llanishi – so‘z birikmasi
va gapdagi vazifasi tekshiriladi, ular
sintaktik munosabatning vositasi sifatida
qaraladi. So‘zning har bir konkret formasi
butun sistemaning bir ko‘rinishidir. Har bir
gapda ma’lum funksiyani bajaruvchi so‘z
har gal shu ayrim formaga ega bo‘ladi.
So‘zlar turli formalarda o‘zaro bog‘lanib,
o‘z morfologik xususiyatlaridan tashqari,
ma’lum sintaktik xususiyatlarga ega
bo‘ladi: tilning fikr bayon qilish
sistemasida biror grammatik funksiyani
bajaradi (ega, kesim va boshqalar). Demak,
morfologiyadagi so‘z turkumlari nutqda
gap bo‘laklari vazifasini bajaradi. Bu narsa
so‘z turkumlari bilan gap bo‘laklarining
bog‘lanishini ko’rsatib turadi.
Nutqda, gapda so‘zlar ma’lum
grammatik qoidalar asosida bir-biri bilan
bog‘langan bo‘ladi. Masalan, uning qizi
(gapirdi), yosh bola (yugurdi), sekin
gapirdi.
Misollardagi
har
bir
juft
grammatik butunlikni hosil qilgan bo‘lib,
yaxlit, biroq o‘z ichida qismlarga
bo‘linadigan tushunchani, bir butun
tushunchani bildiradi. Bu kompleksdagi –
qo‘shilmadagi
so‘zlarning
aloqasi
grammatik jihatdan shakllangadir. Ikki
yoki undan ortiq mustaqil so‘z dan tuzilib,
bir grammatik butunlik, semantik yaxlitlik
tashkil qilgan har bir kompleks so‘z
birikmasi sanaladi. Nutqdagi har qanday
butunlik bir so‘z birikmasi bo‘lavermaydi,
bu bog‘lanishning boshqacha ko‘rinishlari
ham bor. Moslashuv. Bunda bog‘langan
har ikki so‘z bir-biriga muvofiqlashib, tobe
so‘z shu aloqaga mos hokim so‘z formada
keladi; ulardan birining o‘zgarishi bilan
boshqasi ham o‘zgarib, shunga mos
formaga o‘tadi – o‘z shakllanishini unga
barobarlashtiradi. Masalan, terimchining
hikoyasi.
Qaratqich
bilan
qaralmish
moslashuv yo‘li bilan bog‘lanadi; shaxs va
sonda moslashadi. Bunday tobelanishning
asosiy xususiyati tobelanish bir qismning
boshqasini aniqlashga xizmat qildirishidir.
Tobe so‘z bilan hokim so‘z bir-biriga
moslashadi, harakat, belgi va predmetning
qaysi predmetga tegishliligi ko‘rsatiladi.
Masalan, mening vatanim, gullarning guli,
talabalarning o‘qishi. Gullarning guli -
Nargis . Bunda guli (hokim) so‘z talaba
bilan gullarning (tobe so‘z ) qaratqich
kelishik qo‘shimchalarini olib kelgan.
Dutorimning torlari qo‘sh bulbuldek
sayraydi kabi. Moslashuv hodisasi so‘z
birikmasining
doirasi
bilangina
cheklanmaydi. Ega va kesim moslashuv
yo‘li bilan bog‘lanadi.
Bunday birikma “qaratuvchi va
qaralmish” qolipida tuziladi; birinchi a’zo
ot, ot tur yoki otlashib kelgan leksema bilan
ifodalanadi, qaratqich kelishigida bo‘ladi.
Shunday leksema shakl sintaktik jihatdan
ikkinchi a’zoga bog‘lanadi. Ikkinchi
a’zoga birinchi a’zo bilan sintaktik
bog‘lanish tufayli nisbatlovchi qo‘shiladi;
nisbatlovchidan
oldin
sonlovchi
qatnashadi, birlik yoki ko‘plik sonlovchisi
obyektiv voqelikka ko‘ra tanlab qo‘shiladi;
turlovchi esa birikmaning boshqa bir
leksema yoki birikma bilan sintaktik
bog‘lanishi natijasida qo‘shiladi, shunga
ko‘ra ikkinchi a’zo (birikma yaxlitligicha)
Universal International Scientific Journal
28
asli leksema (birikma) holatida bo‘ladi,
leksema shaklga (birikma shaklga) keyingi
sintaktik bog‘lanish natijasida aylanadi:
hovlining o‘rtasi , cholning nabirasi- kabi.
a’zo munosabati jihatidan qaralmishdan
anglashiladigan
predmet
yoki
belgi
qaratuvchidan anglashiladigan predmetga
(predmet tasavvuridagi belgiga) tegishli
ekani (nisbat berilayotgani) ifodalanadi:
o‘rta hovliga, nabira cholga tegishli.
Qaratuvchili
birikma
ifodalaydigan
ma'nolar deb xoslik, butunning bo‘lagi,
to‘dadan ajratilgan qism, o‘ringa, vaqtga
munosabat ma'nolari ta'kidlanadi. Asli bu
ma’nolar – birikmaning ma’nolari emas,
balki
qaratuvchi,
qaralmish
bo‘lib
keladigan leksemalardan anglashiladigan
ma’nolar.
Qaratuvchili birikmada turlovchilar
paradigmasining
bir
vakili-qaratqich
kelishigi bilan nisbatlovchilar paradigmasi
morfemalari orasidagi bog‘liqlik namoyon
bo‘ladi. Bunda kelishik sintaktik aloqani
ta’minlashda qatnashadi va sintaktik vazifa
ko‘rsatkichi bo‘ladi; nisbatlovchi esa
sintaktik aloqani ta’minlashda qatnashadi,
lekin shakl o‘zgartiruvchi ekanidan qat’i
nazar, sintaktik vazifaga nisbatan betaraf
bo‘ladi.
Qaralmishga
nisbatlovchi
qaratuvchidan anglashiladigan shaxs, son,
modal ma’nolarga muqobil holda tanlab
qo‘shiladi. Qaralmishga qaysi nisbatlovchi
qo‘shilishini qaratuvchining kelishik shakli
emas, balki kelishik qo‘shiladigan asos,
shu asosdan anglashiladigan shaxs, son,
modal ma’no belgilaydi: mutanosiblik
asosdan
anglashiladigan
grammatik
ma’nolar bilan morfema (nisbatlovchi)
ifodalaydigan ma’nolar orasida voqe
bo‘ladi.
Qaratuvchi tarkibidagi kelishik shakli
va
qaralmish
tarkibidagi
sonlovchi
mutanosiblik
aloqasida
qatnashmaydi.
Mutanosiblik
qaratuvchi
bilan
qaralmishning grammatik shakllarida voqe
bo‘lmaganligi sababli bunday birikma
a’zolari
orasidagi
sintaktik
aloqa
moslashuv emas, balki muvofiqlashuv
deyiladi (Rus tilshunosligida ega bilan
kesim
orasidagi
bunday
aloqa
koordinatsiya deb nomlanadi: lot. co(n) -
birgalikda, ordinatio - “tartibli joylashuv”.
Bunday sintaktik aloqaga sootvetstviye
ham
deyiladi).
Qaralmishga
qaysi
nisbatlovchining
qo‘shilishi
qaratuvchining qanday turkum leksemasi
bilan
ifodalanishiga,
qisman
uning
grammatik shakliga bog‘liq:
1. Qaratuvchi kishilik olmoshi bilan
ifodalanganida qaralmishga shu olmoshga
mutanosib nisbatlovchi qo‘shiladi: mening
uy + im- , mening uylar +im- , sening uy +
ing- , sening uylar + ing- , uning uy + i- ,
uning uylar + i- ,bizning uy + imiz- ,
bizning uylar + imiz- kabi.
2. Qaratuvchi ot leksema bilan,
boshqa
turkum
leksemalarining
ot
tabiatlituri, shuningdek otlashib kelgan
holati bilan ifodalanganida qaralmishga III
shaxs nisbatlovchisi qo‘shiladi:
a) ot leksema bilan ifodalanishi:
uyning devor +i- , uylarning devor +i-,
uyning devorlar + i - , uylarning devorlar +
i- kabi;
Universal International Scientific Journal
29
b) fe'lning otdosh shakli bilan
ifodalanishi: rozi qilishning yo‘l + i- , rozi
qilishning yo‘llar + ikabi;
d) olmoshning ot turlari bilan
ifodalanishi: kimning kitob + i- ,
kimlarning kitob + i-, kimning kitoblar + i-
, kimlarning kitoblar + i- , allanarsa-ning
sharpa + si- , allanarsalarning sharpa + si- ,
allanarsaning
sharpalar
+
i-
,
allanarsalarning sharpalar + i- kabi;
e) boshqa turkum leksemasining
otlashib kelgan holati bilan ifodalanishi:
yaxshining fazilat + i- , yaxshilarning
fazilat + i-, yaxshining fazilatlar + i- ,
yaxshilarning fazilatlar + i- ; buning qilig‘
+ i- , bularning qilig‘ + i- , buning qiliqlar
+ i- , bularning qiliqlar + i- kabi;
f) ikki va undan yuqori miqdorni
anglatadigan miqdor son, shuningdek
hamma- kabi leksema bilan ifodalanishi:
o‘nning yarm + i- , hammaning fikr + i
kabi.
3. Qaratuvchi bo‘lib ko‘plik ma’nosi
ifodalanadigan jamlovchi son, hammakabi
leksema kelganida kelishikdan oldin
odatda ko‘plik nisbatlovchisi qo‘shiladi:
ikkala + miz + ning istag + imiz- , ikkala +
ngiz + ning istag + ingiz- , ikkala + si +
ning istag + i- ; hamma + miz + ning istag
+ imiz- kabi.
Qaratuvchi
tarkibidagi
nisbatlovchidan ko‘rinib turibdiki, bunday
qurilma
asli
uch
a’zoli:
bizning
ikkalamizning istagimiz- kabi. Bunday uch
a’zoli qurilma alohida ta’kidlash zarur
o‘rinda-gina ishlatiladi; boshqa o‘rinlarda
ikki a’zoli qurilma ishlatiladi, shu yo‘l
bilan uslubiy g‘alizlik, ortiqchalik bartaraf
qilinadi.
Bunday
qaratuvchi
bilan
qaralmish tarkibiga nisbatlovchilarning
ko‘plik shakli o‘zaro moslashib qo‘shiladi.
Bu yerdagi moslashuv muvofiqlashuv
aloqasi tarkibida ichki hodisa sifatida voqe
bo‘ladi.
4. Yuqoridagi bandda tasvirlangani
kabi hodisa qaratuvchi o‘z- ta’kid birligi
bilan ifodalanganida ham voqe bo‘ladi;
yuqoridagi ifodalanishdan asosiy farqi
shuki, bu yerda nisbatlovchilarning birlik
shakllari ham ishlatiladi: o‘z + im + ning
uy + im- , o‘z + imiz + ning uy + imiz- kabi.
Bunday
qaratuvchi
ta’kidma’nosini
ifodalashgagina xizmat qiladi. Ikkinchi
farq shuki, bunday vazifada kelgan o‘z
leksemashakli grammatik ko‘rsatkich, shu
jumladan nisbatlovchi qo‘shilmagan holda
ham keladi: o‘z + im + ning uy + im- - o‘z
uy + imkabi. Bunda o‘z leksemashakli
tashqi ko‘rinishda sifatlovchini eslatadi.
O‘zimning uyim- birikmasida oldingi
a’zo tarkibidagi nisbatlovchi keying a’zo
tarkibidagi
nisbatlovchiga
o‘zaro
moslashib qo‘shiladi, natijada ortiqchalik
voqe
bo‘ladi.
Bunday
ortiqchalik
tilshunoslikda
pleonazm
deyiladi
(yunoncha pleonasmus “ortiqchalik”).
Тilning tejamkorlik qoidasiga binoan
oldingi
a'zo
tarkibidagi
nisbatlovchi
tushiriladi, ayni vaqtda qaratqich kelishigi
affiksi ham tushiriladi, chunki kelishik
affiksi
o‘zta’kid
birligiga
bevosita
qo‘shilmaydi.
Qaratuvchi
qaralmishsiz
ishlatilmaydi, chunki qaratqich kelishigi-
Universal International Scientific Journal
3
0
ning o‘zi doirasida tugallik bo‘lmaydi,
qaralmish
tarkibidagi
nisbatlovchi
bilanbirgalikda-gina grammatik shakl tugal
tus oladi. Qaralmish ham asosan qaratuvchi
bilan
birgalikda
ishlatiladi.
Faqat
qaratuvchi
kishilik
olmoshi
bilan
ifodalanganida,
qaratuvchi
nutqning
oldingi qismida aniq ifodasini topganida
bunday qaratuvchini tushirish, keltirmaslik
mumkin: mening uyim- birikmasining
birinchi a'zosi tushirilib, uyim- tarzida
ishlatilishi kabi.
Bunday tushirishga asos bor: kishilik
olmoshi leksik ma'no anglatmaydi, faqat
shaxs, son, o‘rni bilan modal ma'noni –
grammatik ma'nolarni ifodalashga xizmat
qiladi. Xuddi shu grammatik ma'nolarni
nisbatlovchi ham ifodalaydi. Natijada
o‘ziga xos pleonazm hosil bo‘ladi. Bu
yerdagi pleonazm qaratuvchi vazifasidagi
leksema shaklni ishlatmaslik bilan bartaraf
qilinadi, natijada birikmaga teng holat
yo‘qoladi. Ikkinchi a’zoda qaralmishlik
holati yo‘qolmaydi: nisbatlovchi bunga
yo‘l qo‘ymay Shuni alohida ta’kidlash
lozimki, mantiq urg‘usi tushganida,
shuningdek boshqa ayrim talablarga ko‘ra
bunday
ifodalanadigan
qaratuvchi
tushirilmaydi: Mening singlim – a’lochi
kabi. Тushirilgan qaratuvchini zarur
o‘rinda bemalol tiklash mumkin: Singlim –
a’lochi – Mening singlim – a’lochi kabi.
XULOSA
Xulosa qilib aytaydigan bo’lsak,
moslashuvli so’z birikmalarida faqatgina
shakliy butunlik emas, ma’noviy butunlik
ham ahamiyatga ega. Qaratqich kelishigi
tobe so‘zni hokim so‘zga, egalik
qo‘shimchasi hokim so‘zni tobe so‘zga
bog‘lash uchungina xizmat qiladi, xolos.
Unga tegishlidek tuyulgan ma’nolar
qolipni to‘ldirayotgan leksemalarning
ma’noviy mohiyati bilan bog‘liq bo‘lib,
mazkur qo‘shimchalar namoyon qiluvchi
vositalardir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO'YXATI
1. Hojiyev A. O’zbek tilshunosligining dolzarb muammolari. – Toshkent:”O’zbek tili
va adabiyoti jurnali”,2007. 3-4 – betlar
2. Hojiyev A. O’zbek tilshunosligining dolzarb muammolari. – Toshkent:”O’zbek tili
va adabiyoti jurnali”,2007. 3-4 – betlar
3. Nurmonov A., Sarimsoqov B. Til sistemasida so’zlarning o’rni va so’zlarni
turkumlarga ajratish, 1999.
4. Rahmatullayev Sh. Hozirgi adabiy o`zbek tili. Toshkent, 2006.
5. Sayfullaeva R.R., Mengliyev B.R., Boqiyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova
Z.Q., Abuzalova M.Q. Hozirgi o’zbek adabiy tili. Toshkent: 2010.
6. Кононов А.Н. Грамматика срвременного узбекского литературного
языка.М.,Л.,1960. 77- стр
Universal International Scientific Journal
31
7. Alimova D. So’z va uning xususiyatlari:.. ziyonet.uz. – Samarqand, 2011.
8. Fayzullayev M. O’zbek tilida so’z turkumlari tasnifi masalalari: …ziyonet.uz . –
Buxoro, 2014. Shakarova N. O’zbek tili morfologiyasining shakllanish
tamoyillari(zamonaviy tilshunoslik materiallari asosida): Filol.fan.nomz.diss . –
Samarqand, 2012.
