Universal International Scientific Journal
60
Umiruzoqova Muxlisa G'olib qizi., Mahmatkulova Zuhra Xolmurodovna
Nizomiy nomidagi
Toshkent davlat pedagogika universiteti
Uzbekistan
Annotatsiya.
Hozirgi kunda ko‘plab rivojlangan davlat jamiyatlarda ekologik sabablarga ko'ra yashil
materiallarga talab ortib bormoqda, yoqilg'ilarni kamayishi va o'sib borayotgan ekologik tashvishlar.
Kelajak avlodga sanoat va etkazib beruvchilardan resurslar mavjudligi sababli duch keladigan
qiyinchiliklardan ko'proq xabardor bo'lishlari va barqaror va qayta tiklanadigan xom ashyolardan
foydalanishlari talab qilinadi. Shu nuqtai nazardan, sellyuloza o'zining ko'pligi, biopolimer sifatida ko'p
qirraliligi, turli xil shakllari va potentsial qo'llanilishi tufayli materiallar uchun muhim manba bo'lishini
kutish mumkin. Ushbu maqolada so'nggi yutuqlarni qamrab olgan ishlarning qisqacha tavsifini taqdim
etishga mo'ljallangan sellyuloza kompozitlari, turli xil sellyuloza manbalari, erituvchilar uchun ishlab
chiqarish va qayta ishlash texnikasida, shuningdek ularning xususiyatlari haqida ma’lumotlar berilgan.
Kalit so‘zlar:
Sellyuloza kompositsion polimerlar, tola, paxta linti, mexanik xususiyatlar, erituvchi
modda.
Аннотация:
В настоящее время во многих развитых странах спрос на экологически чистые
материалы растет по экологическим причинам, истощению запасов топлива и растущим
Universal Xalqaro Ilmiy Jurnal
Jurnalning bosh sahifasi:
SELLYULOZA BIRIKMALARI: BIOPOLIMERLAR TUZILISHI, XUSUSIYATLARI VA
QO'LLANILISHI BO'YICHA TADQIQOTLAR TAHLILI
Universal International Scientific
Year: 2025 Issue: 2 Volume: 2
Published: 14.02.2025
International indexes
Universal International Scientific Journal
6
1
экологическим проблемам. Следующее поколение потребует от промышленности и поставщиков
большего осознания проблем, с которыми они сталкиваются из-за доступности ресурсов, и
использования экологически чистого и возобновляемого сырья. В этом контексте можно ожидать,
что целлюлоза станет важным источником материалов из-за ее распространенности,
универсальности как биополимера, разнообразия форм и потенциальных применений. Целью этой
статьи является предоставление краткого обзора последних достижений в технологиях
производства и обработки целлюлозных композитов, различных источников целлюлозы,
растворителей и их свойств.
Ключевые слова:
Целлюлозные композиционные полимеры, волокна, хлопковый ворс,
механические свойства, растворитель.
Abstract:
Nowadays, in many developed societies, there is an increasing demand for green materials
due to environmental reasons, fuel depletion and growing environmental concerns. Future generations are
required to be more aware of the challenges faced by industry and suppliers due to the availability of
resources and to use sustainable and renewable raw materials. In this context, cellulose can be expected to
be an important source for materials due to its abundance, versatility as a biopolymer, diverse forms and
potential applications. This article aims to provide a brief overview of the recent advances in cellulose
composites, different cellulose sources, production and processing techniques for solvents, as well as their
properties.
Keywords:
Cellulose composite polymers, fiber, cotton lint, mechanical properties, solvent.
Language:
Uzbek
Citation:
Umiruzokova , M., & Mahmatkulova , Z. (2025). CELLULOSE COMPOUNDS:
ANALYSIS OF RESEARCH ON THE STRUCTURE, PROPERTIES AND APPLICATIONS OF
BIOPOLYMERS. Universal International Scientific Journal, 2(2), 60–70. Retrieved from
https://universaljurnal.uz/index.php/jurnal/article/view/1439
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.14881975
KIRISH
Dunyo miqyosida paxta lintidan
fizik-kimyoviy
xossalari
yaxshilangan
sellyuloza
olish
texnologiyalarini
modernizatsiyalash borasida bir qancha
amaliy
ishlar
olib
borilmoqda.
Respublikamizda
bir
yilda
ishlab
chiqariluvchi 87900 tonna paxta lintining
42% qayta ishlashga yaroqsiz bo‘lib,
ulardan
reaksion
qobiliyati
yuqori
sellyuloza olish texnologiyasini ishlab
chiqish va amaliyotga qo‘llash muhim
ahamiyatga ega hisoblanadi.
Universal International Scientific Journal
62
Bugungi kunda yuqorida keltirilgan
mahsulotlarga, ya’ni oldindan xossalari
belgilangan polimer materiallar, sellyuloza
asosidagi kompozitsion materiallar, turli
xossaga ega qog‘oz materiallari, qurilish
materiallariga talabning o‘sib borishi,
ularga bo‘lgan ehtiyoj yuqoriligi sababli,
O‘zbekistonda ham sellyulozaga talab
yildan-yilga o‘sib bormoqda.
Respublikamizda
oxirgi
yillarda
kimyo
sanoati
korxonalarini
modernizatsiya
qilish,
raqobatbardosh
mahsulot turlari va hajmini kengaytirish,
mahalliy xomashyolar asosida sellyuloza
va
uning
efirlarini
olish,
kimyo,
farmatsevtika,
oziq-ovqat,
qog‘oz
sanoatida
qo‘llash
borasida
ilmiy
tadqiqotlar
olib
borilib,
muayyan
natijalarga erishilmoqda. O‘zbekiston
Respublikasini
yanada
rivojlantirish
bo‘yicha
Harakatlar
strategiyasida
«sanoatni sifat jihatdan yangi bosqichga
ko‘tarish, mahalliy xomashyo manbalarini
chuqur qayta ishlash, tayyor mahsulotlar
ishlab chiqarishni jadallashtirish, yangi
turdagi mahsulotlar va texnologiyalarni
o‘zlashtirish» vazifalari belgilab berilgan.
Bu borada, jumladan samarali usullarni
qo‘llab tabiiy polimerlar asosida reaksion
qobiliyati yuqori sellyuloza olishning
innovatsion texnologiyalarini yaratish,
atsetatsellyuloza
plyonkalarining
sifat
ko‘rsatgichlarini yanada oshirish muhim
ahamiyatga ega hisoblanadi.
O‘zbekiston
Respublikasi
Prezidentining 2017-yil 7-fevraldagi PF-
4947-son “O‘zbekiston Respublikasini
yanada rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar
strategiyasi to‘g‘risida”gi, 2017-yil 23-
avgustdagi
PQ-3236-son
«2017-2021
yillarda kimyo sanoatini rivojlantirish
dasturi to‘g‘risida»gi, 2019-yil 3-apreldagi
PQ-4265-son «Kimyo sanoatini yanada
isloh qilish va uning investitsiyaviy
jozibadorligini oshirish chora-tadbirlari
to‘g‘risida»gi, 2019-yil 1-maydagi PQ-
4302-son
«Sanoat
koorporatsiyasini
yanada rivojlantirish va talab yuqori
bo‘lgan mahsulotlar ishlab chiqarishni
kengaytirish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi
qarorlari hamda mazkur faoliyatga tegishli
boshqa
me’yoriy-huquqiy
xujjatlarda
belgilangan vazifalarni amalga oshirishga
ushbu dissertatsiya tadqiqoti muayyan
darajada xizmat qiladi.
Ma’lumki, O‘zbekiston o‘zining
jug‘rofiy joylashuvi tufayli cho‘llar va
tog‘li hududlardan iborat bo‘lganligi, unda
o‘rmon zonalari deyarli yo‘qligi sababli bir
yillik o‘simliklardan sellyuloza manbai
sifatida
foydalanish
tavsiya
etiladi.
Shuning uchun mahalliy xomashyo asosida
sellyuloza zaxiralarini izlab topish, ularni
ajratib olish, xossalarini o‘rganish hozirgi
kunda
dolzarb
masalalardan
biri
hisoblanadi.
Mahalliy bir yillik o‘simliklardan
sellyuloza olishning eng afzal tomoni
ularni har yili tabiatning o‘zi tomonidan
yangilanishi, zaxirani qisqa muddatlarda
yaratilishi hisoblanadi.
Respublikamizda bir yillik o‘simliklar
orasida paxta sanoatining ikkilamchi
xomashyosi bo‘lgan kalta tolalardan iborat
Universal International Scientific Journal
63
lint, siklonda hosil bo‘lgan momiq,
nostandart tolalar va boshqalar, ya’ni
to‘qimachilik sanoati uchun tola sifatida
ishlatilmaydigan qismi sellyuloza olish
uchun asosiy xomashyo hisoblanadi. Paxta
lintining tarkibi 98% gacha sellyulozadan
iborat bo‘lib, Respublikamizda yiliga
qariyb 87900 tonnaga yaqin to‘planadi.
Ushbu qimmatbaho homashyoning atigi bir
qismi kimyo sanoatida, hamda sellyuloza
va qog‘oz sanoatida ishlatilib kelinmoqda.
Jahonning
yetakchi
olimlari
tomonidan paxta sellyulozasini o‘rganish
borasida
ko‘plab
tadqiqotlar
olib
borilganiga qaramay uni kimyoviy faol
xolatga keltirish, uni xossalari tomonidan
yog‘och sellyulozasi o‘rnida ishlatish
imkoniyatlarini ishlab chiqish borasida
deyarli
izlanishlar
olib
borilmagan.
Respublikamizda yetishtiriladigan paxta
linti to‘g‘risidagi ma’lumotlar haqida
qisqacha to‘xtalib o‘tsak. Quyidagi
jadvallarda
oxirgi
yillarda
Respublikamizda yetishtiriladigan paxta
hosili bo‘yicha paxta linti miqdori bo‘yicha
ma’lumotlar keltirilgan.
1.1-jadval
O‘zbekiston Respublikasida 2022 yilda paxta hosilidan to‘plangan paxta linti
bo‘yicha ma’lumot [2; 116 b.]
Nav
I – II
A Tip (tonna)
Nav
I – II
B Tip (tonna)
Sinflar
Sinflar
Oliy
O‘rta
Iflos
Oliy
O‘rta
Iflos
Jami
50980
Jami
36920
Jami
87900
1.2.-jadval
Paxta lintining O‘z DSt 645:2010 bo‘yicha navlari
Tip
Nav
Sinflar bo‘yicha iflos aralashmalar va butun chigitlarning
massa ulushi, ko‘pi bilan
Oliy (1)
O‘rta (2)
Iflos (3)
А, B
I
II
4,5
8,0
6,0
11,0
8,5
15,0
A
– tipdagi paxta linti, asosan qog‘oz, etrol va boshqalarda xomashyo sifatida ishlatiladi.
B
– tipdagi kimyoviy qayta ishlash uchun ishlatiladi.
Hozirgi vaqtda paxta linti O‘z DSt
645:2010
standart
bo‘yicha
“Paxta
linti”ning texnik tavsifi O‘z DSt 645:2010
standart bo‘yicha o‘lchash usullari bilan
aniqlanadi [3; 14 b.].
Sellyuloza
kompositsion
polimerlarining turli xil kompozitsion
Universal International Scientific Journal
6
4
materiallar qog‘oz materiallari, filtrlovchi
materiallar, sun’iy tolalar, qoplamalar, lak-
bo‘yoq materiallar, portlovchi moddalar
kabi mahsulotlar uchun asosiy xomashyo
sifatida
ishlatiladi.
Tibbiyotda
paxta
lintidan bir tomondan sirtga, ikkinchi
tomoni esa silliq yuzaga ega bo‘lgan
jarrohlik kiyimlarini ishlab chiqarish uchun
ishlatiladi.(1-rasm)da
Sellyulozaning
umumiy tuzulishi keltirilgan.
1-rasm.
Sellyulozaning tuzulishi
Sellyuloza birikmalari:
Paxta linti
– chigitdan yog‘ olish uchun tuksizlantirish
jihozi jin apparatidan keyin urug‘lar ustida
qolgan qisqa va uzun tolalar bo‘lib, ular
chigitdan paxta tozalash korxonalarida
GOST 3818.0-72 da belgilangan texnik
shartlar asosida ajratib olinadi [4; 71-76 b.].
Dastlab, urug‘lardan begona jismlar va
kalta paxta tolalari aralashmasi olinib,
ulardan
sanoat
maqsadlarida
foydalanilmagan.
Keyinchalik
bu
aralashmalardan paxta linti ajratib olinib,
xalq
xo‘jaligining
ba’zi
sohalarida
foydalanila boshlandi. Hozirgi vaqtda
paxta lintidan sellyulozani ajratib olishning
bir necha usullari mavjud: fizik-kimyoviy
va mexanik.
Paxta tozalash sanoati korxonalarida
asosiy maqsad chigitdan tolani ajratib
olish, paxta terish dastgohlariga esa yuqori
mahsuldorlik, kam energiya sarfi, paxta
chigitining yaxlitligini saqlash, zamonaviy
ergonomika va hosil bo‘lgan mahsulotning
yuqori tozaligi kabi talablar qo‘yilib, bu
jarayonlarning hech birida paxta lintinig
tozaligi,
uning
sifatini
saqlash
va
boshqalarga ahamiyat berilmaydi. Shuning
uchun chigitdan ajratilgan paxta lintining
ifloslanish darajasi turlicha bo‘ladi. Paxta
lintidan
olingan
sellyulozaning
sifat
ko‘rsatkichlari
uni
qay
darajada
ifloslanganligiga, uni qo‘shimchalardan
tozalashning samarali va optimal usulini
tanlashga bog‘liq [5; 211 b.].
Universal International Scientific Journal
65
Paxta
tozalash
sanoatida
chiqarilayotgan lintning ko‘p miqdori
talablarga to‘liq javob bermasligi sababli
uni tozalash masalasi doim muhim
ahamiyatga
ega
bo‘lgan.
Ayniqsa
mashinada
terilgan
paxta
navlarini
jinlashda
olingan
chigitlarda
ifloslik
ko‘payib ketadi. Shuningdek, paxta lintini
ajratish jarayonining chigit qobig‘ining lint
bilan ajralishi hisobiga lintning ifloslik
darajasi ortadi.
A.M.
Zaripov
va
boshqalar
tomonidan GOST 3818-72 talablariga
muvofiq paxta tozalash korxonalarida
ishlab chiqariladigan paxta tolasining
og‘irligi va paxta lintining ifloslanish
darajasini sellyuloza sifat ko‘rsatkichlariga
ta’siri o‘rganilgan bo‘lib, ular sellyuloza
ishlab chiqarish jarayonida qo‘shimcha
miqdordagi
tozalagichlar
kiritilishini
tavsiya etishgan [6; 11-15 b.]. Mualliflar
eng optimal usul saralash usuli ekanligini,
sellyulozani yo‘ldosh qo‘shimchalarni
massa farqi bilan olib tashlash prinsipi,
ya’ni markaziy tozalash usulini tavsiya
etishgan.
Akademik T.M. Mirkomilov va
boshqalar
tomonidan
tavsiya
etilgan
texnologik sxemada sellyulozani yo‘ldosh
qo‘shimchalardan
tozalash
uchun
sentrokliner o‘rnatish, ya’ni pishirishdan
oldin yoki quritishdan oldin, talab
etilganda, uni bir necha joyga qo‘yish
mumkinligi o‘rganilgan [7; 48 b.]. Boshqa
olimlarning izlanishlari past navli paxta
sellyulozasi uchun sentrokliner tozalash,
yuqorida ko‘rsatilgan xususiyatlarga ko‘ra,
qo‘shimcha ishlov berishni talab qiladi –
ya’ni maydalash muhimligi, silliqlash
uchun tolalar, rulonlar, konusning va disk
tegirmonlaridan foydalanilishi o‘rganilgan.
Akademik T.M. Mirkomilov va
boshqalarning ilmiy ishlarida paxta
sellyulozasini
ishlab
chiqarish
texnologiyalarini
o‘rganish
natijalari
berilgan, sellyuloza sifati va hosildorligiga
ta’sir qiluvchi omillar, ishlab chiqarish
sharoitiga qarab uning tuzilishini o‘zgarishi
va uni xalq xo‘jaligining turli sohalarida
qo‘llash imkoniyati o‘rganilgan [8; 49 b.].
Akademik
X.U.
Usmonov
va
boshqalar tomonidan tarkibida Sellyuloza
kompositsion
polimerlari
tutgan
xomashyolardan sellyuloza olish usullari
ko‘pligi, belgilanish usullarini tasniflash
uchun umumiy qabul qilingan tizim
mavjud
emasligi,
ammo
barcha
mutaxassislar
ishlatilgan
kimyoviy
moddalarning turi va xususiyatlari uchun
asos bo‘lishi kerak deb hisoblashgan.
Shundan kelib chiqqan holda, ular
sellyuloza ishlab chiqarishning barcha
ma’lum usullarini to‘rtta asosiy guruhga
bo‘lish mumkinligini ko‘rsatib o‘tishgan.
Ular kislotali, ishqoriy, neytral va
kombinatsiyalash usullardir [9; 83 b.].
Yuqorida
keltirilgan
usullardan
ishqorda pishirish (natron usuli) paxta
sellyulozasi
texnologiyasi
sohasidagi
taniqli olimlarning ko‘plab asarlariga va
ilmiy ishlarida keltirilgan. Akademik T.M.
Mirkomilovning dastlabki ishida paxta
tolasidan
sellyuloza
olishda
asosan
ishqorda pishirish (natron) usuli keng
Universal International Scientific Journal
66
o‘rganilgan: natron usuli bilan reagent
sifatida natriy gidroksid eritmasi ishlatilib,
ushbu
usulning
optimal
sharoitlari
keltirilgan [10; 272 b.].
Bir qator ilmiy ishlarda sellyuloza
ishlab chiqarish jarayonida uning reaksion
faolligini oshirishga, shuningdek, bu
maqsadda kislorod-ishqorli va kislorod-
sodali pishirishdan foydalangan holda past
navli lint va siklon momiqlarni ishlatishga
bag‘ishlangan [11; 243 b.].
G.L.Akim va uning xodimlari paxta
tolasini yaxshiroq singdirish va uning
reaksion
faolligini
oshirish
uchun
pishirishda kislorod-sodali usulni taklif
qilishgan [14; 99-104 b.].
Chet ellik olimlar tomonidan paxta
tolasini
doimiy
ravishda
pishirish
texnologiyasi taklif qilinib, bu sellyuloza
hosilini (95% gacha) oshirishga imkon
berishi o‘rganilgan. Ular dastlab paxta linti
10 daqiqa davomida 80°C haroratda ishqor
bilan singdirilishi, so‘ng namligi 45%-
gacha
bo‘lgan
suyuqlik
pishirish
moslamasiga kiritilishi, pishirish vaqtini
15-40 minut davomida olib borilishi yuqori
samara berishini tavsiya etishgan [15; 33-
36 b.].
Kislorod-ishqorli
pishirish
usuli.
O‘simlik xomashyosidan sellyulozani
ajratishning
kislorod-ishqorli
pishirish
usuli V.M. Nikitin, G.L. Akim, T.M.
Mirkomilov, E.T. To‘rayev va R.S.
Sayfutdinov tomonidan taklif etilgan [11].
Jarayon mohiyati sellyulozali xomashyoga
ishqorli muhitda molekular kislorod bilan
yuqori
xaroratda
ishlov
berishga
asoslangan. Pishirish jarayonida paxta
tolasi chiqindilarning asosiy qismidan
tozalanadi.
Lekin
bunda
tabiiy
qo‘shimchalar, ya’ni pektin moddalar,
protein,
yog‘-mum
miqdorlarining
hammasi
toladan
chiqmaydi.
Oddiy
ishqorli qaynatishdan so‘ng toladan 25-
30% atrofida mum va pigment moddalar
qoladi, bu moddalar qaynatilgan tolaga
sarg‘ish tus beradi. Tolani oqartirish uchun
takroriy oqartirish jarayonidan o‘tkaziladi.
Paxta sellyulozasi natriy gipoxlorit,
xlor (II) oksid, vodorod peroksid, kislorod
ishtirokida ishqorli usullarda oqartiriladi.
Gipoxlorit
tuzlari
bilan
paxta
sellyulozasi
oqartirilganda
sellyuloza
tarkibidagi lignin va pigment moddalar
eruvchan holatga o‘tadi. Lekin usulning
kamchiligi – gipoxlorit tuzlari sellyulozani
parchalaydi, karbonil va karboksil guruxlar
miqdorini ko‘paytiradi va sellyulozani
saqlashnishi davrida sarg‘ayishiga olib
keladi
.
Xlor (II) oksidning sellyulozani
oqartirish uchun qo‘llanilishiga sabab,
uning yuqori oqartirish xossasiga egaligi va
sellyulozani oksidlay olishidir. Oqartirish
Universal International Scientific Journal
67
jarayoni 800S da 1 soat davomida olib
boriladi. Bunda sellyuloza miqdori deyarli
o‘zgarmaydi [28; 665-672 b].
Paxta sellyulozasini vodorod peroksid
bilan oqartirish
60-800S oralig‘ida olib
boriladi. Bu usulda sellyulozani oqartirish
jarayonini ma’lum vaqtdan keyin to‘xtatish
kerak, aks holda tolaning oqlik darajasi
kamayib ketadi.
Kislorod-ishqorli usulda
sellyulozani
oqartirish yuqori haroratda va ishqorli
muhitda
olib
boriladi.
Bu
usulda
sellyulozani
pishirish
va
oqartirish
jarayonlari birga boradi. Kislorod bilan
oqartirish atrof-muhitni zararli chiqindilar
hosil bo‘lmaydi hamda reagentlardan
foydalanish va jarayonni arzonlashtirish
hamda jihozning ishlab chiqarish quvvatini
oshirish mumkin [33].
2.1.-jadval
Qayta ishlanmagan paxta lintining asosiy tavsiflari
№
Xususiyatlari
O‘lchov
birliklari
Paxta
1
Ligninning miqdori
%
3,24
2
Yog‘-mum miqdori
%
0,80
3
Kul miqdori
%
2-3
4
Oqlik darajasi
%
yuqori
5
Ifloslik darajasi
kul rangi
6
Polimerlanish darajasi
2800-3100
7
α-sellyuloza miqdori
%
90-95,5
8
Namligi
g/100g
4,5-5,6
An'anaviy kompozit ishlab chiqarish
uchun neftga asoslangan polimerlardan
foydalanish ularning sintezidan kelib
chiqadigan ifloslanish va ular bilan bog'liq
axlat muammolari tufayli global ijtimoiy
tashvish tug'dirdi. Shuning uchun bio-
asosli
kompozit
materiallar
tadqiqotchilarning e'tiborini tortmoqda.
Paxta linti:
Tajriba uchun paxta
lintining B tip, II-nav tanlab olindi. O‘z
DSt 645:2010 standart bo‘yicha “Paxta
linti”ning texnik tavsifi O‘z DSt 645:2010
standart bo‘yicha o‘lchash usullari bilan
aniqlandi [3].
Universal International Scientific Journal
6
8
Qayta
ishlanmagan
paxta
linti
xomashyosining ma’lumotlari quyidagi
jadvalda keltirilgan.
Biokompozitlarni ishlab chiqishning
asosiy motivatsiyasi ishlab chiqarish,
qo'llash va qayta ishlash nuqtai nazaridan
ekologik
jihatdan
mos
keladigan
kompozitlarning yangi avlodini yaratishdir.
Sellyuloza yerdagi eng keng tarqalgan
biopolimer va neftga asoslangan plastik
materiallarning
katta
miqdorini
kamaytirish va almashtirish uchun eng
istiqbolli
bio-qayta
tiklanadigan
resurslardan biridir.
XULOSALAR
Adabiyotlar tahliliga ko‘ra, hozirda
mavjud bo‘lgan sellyuloza ishlab chiqarish
usullariga nisbatan, tavsiya etilayotgan
kislorod-ishqorli usulni qo‘llash orqali
olingan paxta sellyulozasining asosiy sifat
ko‘rsatkichlari
polimerlanish
darajasi
hamda uning oqlik darajasi – 5-10% yuqori
bo‘lishi bilan birgalikda, jarayon oxirida
ajralib chiqayotgan oqova suvlar hajmining
miqdori kamligi, ya’ni ishlatiladigan toza
suv va kimyoviy moddalarni 2–5 marotaba
kam sarf bo‘lishi, bu usulni boshqalariga
qaraganda ustunligi shu bilan bir qatorda
Respublikamiz uchun juda dolzarbligidan
dalolat beradi;
Yuqoridagilarga ko‘ra, paxta linti
sellyulozasidan
yuqori
sifatli
atsetatsellyuloza va uning mahsulotlar
ishlab chiqarish tarmoqlarini kengaytirish
va rivojlantirish, kislorod-ishqorli usulda
pishirsh, bu sohadagi muhim ilmiy va
texnologik muammolarni hal qilishda qo‘l
keladi.
Biokompositsion
materiallar
orasida katta guruh, to'liq sellyuloza
kompositsion
polimerlarining
alohida
qiziqish toifasi hisoblanadi. Sellyulozaning
turli manbalari va ularning kompozitsion
xossalari o'rganilgan. Bundan tashqari, turli
xil qayta ishlash sharoitlari va turli xil
erituvchilar,
shuningdek,
ularning
sellyuloza kompozitlarining ta'siri batafsil
ko'rib chiqildi.
Sellyuloza
kompositsion
polimerlarining
yaqinda
rivojlanishi
akademiklar uchun ham, sanoat uchun ham
yangi imkoniyatlar yaratish mumkin.
Sellyuloza kompositsion polimerlarining
boshqa biokompozitlarga nisbatan asosiy
afzalligi
tuproq
ko'milgan
to'shak
yordamida tez biologik parchalanishdir,
ammo degradatsiyaning katta potentsiali
mos ravishda ba'zi ilovalarda Sellyuloza
Universal International Scientific Journal
6
9
kompositsion polimerlaridan foydalanishni
cheklaydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO'YXATI
1. Каримкулов К. Классификация стратегически важных товаров для таможенных целях //
Монография. - Германия. - 2013. - C. 116.
2. O’zDSt 645:2010 Пахта линти. Техникавий шартлар. // - Тошкент. - 2010. – Б. 14.
3. Кайминь И.Ф., Иослович М.Я., Слим Л.И. Влияние активаторов на структурно-физическое
состояние целлюлозы. Физ. физ-хим. аспекты активации целлюлозы. // Тез. докл. – Рига. – 1981. -
C. 71-76.
4. “Справочник по первичной обработке хлопка” книга I, «Меҳнат» - Ташкент. -1994. - С. 211.
5. Зарипов А.М., Плотникова М.В., Тишабаев У., Игамбердиев И.И., Усманов Х.У.
Возможность использования засоренных сортов линта для получения высококачественной
хлопковой целлюлозы. В кн.: Структура и модификация хлопковой целлюлозы. Ташкент: ФАН. –
1986. - С. 11-15.
6. Миркамилов Т.М. Высококачественная хлопковая целлюлоза из низких сортов линта //
Автореф. дисс. доктора технических наук. – Рига. – 1983. - С. 48.
7. Сайфутдиноав Р.С. Разработка технологии получения древесно стружечных плит и
целлюлозы из целлозосодержащего сырья // Автореф. дисс. доктора технических наук. - Ташкент. –
1999. - С. 49.
9. Усманов Х.У., Минина В.С., Зарипова А.М. Перспективы химической переработки отходов
хлопководства // - Ташкент: Наука. – 1984. - С. 83.
10. Миркамилов Т.М. Технология хлопковой целлюлозы // - Ташкент: ФАН. - 1996. - С. 272.
11. Сайфутдиноав Р.С. Разработка технологии получения древесно стружечных плит и
целлюлозы из целлозосодержащего сырья // дисс. доктора технических наук. - Ташкент. – 1999. - С.
243.
13. Ҳакимов И.Ҳ. Пахта целлюлозасининг химияси // - Тошкент: Ўқитувчи. – 1981. – Б. 253.
14. Аким Г.Л., Ермолинский В.Г., Быстрова Т.А. Основные проблемы кислородно-щелочной
отбелки целлюлозы // В кн.: I Всесоюзная конференция по химии и физике целлюлозы: Тезисы
докладов. - Рига: Зинантне. – 1975. - С. 99-104.
15. Shamolina I.I., Bochek A.M., Zabivalova N.M., Medvedeva D.A., Grishanov S.A. An
investigation of structural changes in short flax fibres in chemical treatment // Fibres &Textiles in Eastern
Europe. - 2003. V11. - №1.(40) Р. 33-36.
18.
BochekA.M.,
ZabivalovaN.M.,.ShamolinaI.I,
AsnisL.M.,
GrishanovS.A.
Separationandinvestigationofpropertiesofflaxfibre pectin // Abstacts of "The First Central Europian
Conference on Fibres and Special Textiles". Lodz. - Poland. - 2000. - Р. 27-29.
19. Zabivalova N.M., Bochek A.M., Kalyuzhnaya L.M. Mixed cellulose ethers based on cellulose of
the different origin and their physical-chemical properties // Book of Abst. of the 5-th Intern. Symposium
"Molecular Mobility and Order in Polymer Systems". S. – Petersburg. - 2005. - Р. 109.
20. Махкамов K.M., Ульмасова Б.Т., Арипов Х.Ш., Иоелович М.Я. Надмолекулярная
структура хлопковой целлюлозы разного происхождения // ДАН РТ. - Т.39. - 1996. - №11-12. - С. 72.
22. Никитин Н.И. Химия древесины и целлюлозы // Монография. - 1972.- С.412.
Universal International Scientific Journal
70
24. Kenji Kamide. Cellulose and Cellulose Derivatives // Elsevier. - 2005. - Р. 652.
25. Pratima Bajpai. Environmentally-Friendly Production of Pulp and Paper. // - United States. - 2010.
- Р. 366.
26. Liisa Viikari, R.Lantto. Biotechnology in the Pulp and Paper Industry//- United Kingdom. - 2002.
- Р. 344.
27. Миркамшов Ш.М. Некоторые экологические аспекты в роизводстве хлопковой целлюлозы
// Тезисы докл. Научно-практической онф.: Эколого-экономические проблемы лесного комплекса
(на примереро-Западного региона России). - Санкт-Петербург. - 1997. - С. 97.
28. Сайфутдинов Р.С. Получение целлюлозы из низкосортного линта и циклонного пуха с
применением кислородно-содовой варки для химической переработки и производства бумаги. //
Дисс.канд.тех. наук. Л.:, - 1982. - С. 134.
29. Шубаков А.А., Елькина Е.А., Федорова Э.И. Отбеливание лиственное сулфатной
целлюлозы перманганатом калия // Химия растительного сырья. - 2002. - №2. - С. 29-31.
30. Гоготов А.Ф.. Нитрозолигнин в качестве стабилизатора целлюлозы при гипохлоритной
отбелке // Химия растительного сырья. - 1999. - №4. - С. 9-12.
31. Лазарева Г.М., Аким Л.Е. Влияние щелочной и водной обработок хлопкового линта на
качество хлопковой целлюлозы, предназначенной для химической переработки // В кн.: Труды
Ленинградского технологического института целлюлозно-бумажной промышленности. М., вып. 30,
изд. Лесная пром. – 1973. - С. 20-29.
32. Погосов Ю.Л., Шапошникова С.Т. Получение целлюлозы из делинта хлопковых семян //
Бумажная пром. – 1982. - №7. - С.12-14.
33. Асқаров М.А., Исмоилов И.И.. Полимерлар кимёси ва физикаси // - Тошкент: Ўзбекистон.
– 2004. – Б. 412.
34. Nortoji, X., & Muxriddin, A. (2023). ORGANIK DEHQONCHILIKNI DUNYO
MAMLAKATLARI VA RESPUBLIKAMIZDA RIVOJLANTIRISH ISTIQBOLLARI.
Science and
innovation
,
2
(Special Issue 6), 92-97.
35. Тухтабоева, Ф. М., Хашимджанова, Н. Н., Юсупов, А. Н., & Абдуталипов, М. (2016).
Изменения фракций белков при воздействии стимуляторов.
European research
, (6 (17)), 10-13.
