Universal International Scientific Journal
3
Kimsanboyev Muhammadjon Farhodjon o'g'li
Andijon qishloq xo’jaligi va agrotexnologiyalar instituti
Uzbekistan
Annotatsiya.
Fermer xo'jaliklari O'zbekiston qishloq xo'jaligining muhim bo'g'ini hisoblanadi.
Ularning samarali faoliyati mamlakat oziq-ovqat xavfsizligini ta'minlashda katta ahamiyatga ega. Biroq,
fermer xo'jaliklarining rivojlanishi ularga xizmat ko'rsatuvchi infratuzilmalarning yetarli emasligi bilan
cheklanmoqda. Ushbu maqolada fermer xo'jaliklariga xizmat ko'rsatuvchi infratuzilmalarning hozirgi
holati, muammolari va ularni hal etish yo'llari empirik tadqiqotlar, keys-stadilar, adabiyotlar tahlili va
sharhlari asosida o'rganiladi. Tadqiqot metodologiyasi sifatida deduktsion va induktsion usullar, tadqiqot
dizayni, axborotni olish yo'llari, tadqiqot ob'ektini tanlash (sampling) va tadqiqot strategiyasi aniqlanadi.
Tadqiqot natijalari asosida fermer xo'jaliklariga xizmat ko'rsatuvchi infratuzilmalarni rivojlantirish bo'yicha
ilmiy va amaliy takliflar ishlab chiqiladi.
Kalit so‘zlar:
Fermer xo'jaligi, infratuzilma, qishloq xo'jaligi, kooperatsiya, bozor infratuzilmasi,
xizmat ko'rsatish, rivojlanish.
Аннотация:
Фермы являются важной частью сельского хозяйства Узбекистана. Их
эффективная деятельность имеет большое значение в обеспечении продовольственной
Universal Xalqaro Ilmiy Jurnal
FERMER XO’JALIKLARIGA XIZMAT KO’RSATUVCHI INFRATUZILMALARNI
SAMARADORLIGINI OSHIRISH
Universal International Scientific
Year: 2025 Issue: 2 Volume: 3
Published: 01.03.2025
International indexes
Universal International Scientific Journal
4
безопасности страны. Однако развитие фермерских хозяйств ограничено недостаточной
обслуживающей их инфраструктурой. В этой статье рассматривается текущее состояние
инфраструктуры, обслуживающей фермы, проблемы и решения, основанные на эмпирических
исследованиях, тематических исследованиях, анализе литературы и обзорах. В качестве
методологии исследования определяются дедуктивный и индуктивный методы, дизайн
исследования, способы получения информации, выбор объекта исследования (выборка) и стратегия
исследования. По результатам исследований будут разработаны научно-практические предложения
по развитию инфраструктуры, обслуживающей фермерские хозяйства.
Ключевые слова:
Фермерство, инфраструктура, сельское хозяйство, кооперация, рыночная
инфраструктура, сервис, развитие.
Abstract:
Farms are an important part of Uzbekistan's agriculture. Their effective operation is of
great importance in ensuring the country's food security. However, the development of farms is limited by
the insufficient infrastructure serving them. This article examines the current state of farm service
infrastructure, its problems and ways to solve them based on empirical studies, case studies, literature
analysis and reviews. Deductive and inductive methods, research design, methods of obtaining information,
selection of the research object (sampling) and research strategy are determined as research methodologies.
Based on the research results, scientific and practical proposals are developed for the development of farm
service infrastructure.
Keywords:
Farm, infrastructure, agriculture, cooperation, market infrastructure, service,
development.
Language:
Uzbek
Citation:
Kimsanboev , M. (2025). INCREASING THE EFFICIENCY OF INFRASTRUCTURES
THAT SERVE FARMERS. Universal International Scientific Journal, 2(3), 3–8. Retrieved from
https://universaljurnal.uz/index.php/jurnal/article/view/1458
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.14979412
O'zbekiston
Respublikasi
Prezidentining asarlari va ma'ruzalarida
qishloq xo'jaligini rivojlantirish, fermer
xo'jaliklarining
faoliyatini
qo'llab-
quvvatlash masalalariga alohida e'tibor
qaratilgan. Qishloq xo'jaligida iqtisodiy
islohotlarni
chuqurlashtirish,
fermer
xo'jaliklarining iqtisodiy va moliyaviy
mustaqilligini ta'minlash, ularga xizmat
ko'rsatuvchi bozor infratuzilmalarini barpo
etish dolzarb vazifalardan hisoblanadi.
Fermer xo'jaliklarining samarali faoliyati
uchun qulay shart-sharoitlar yaratish,
qishloqda bozor infratuzilmasini kompleks
rivojlantirish
asosiy
masala
qilib
belgilangan.
Universal International Scientific Journal
5
Qishloq xo‘jaligi sektori O‘zbekiston
iqtisodiyotidagi asosiy tarmoqlardan biri
bo‘lib, fermer xo‘jaliklari uning muhim
tarkibiy qismi sifatida mahsulot ishlab
chiqarish
va
eksport
salohiyatini
ta’minlaydi.
2023-yilgi
statistik
ma’lumotlarga ko‘ra, qishloq xo‘jaligi
mahsulotlari umumiy ichki mahsulotning
25% dan ortig‘ini tashkil etadi (O‘zR
Statistika agentligi, 2024). Biroq, fermer
xo‘jaliklarining
samaradorligi
va
raqobatbardoshligi infratuzilmaning holati,
xususan,
suv
ta’minoti,
transport
tarmoqlari, energiya resurslari va logistik
imkoniyatlar bilan chambarchas bog‘liq.
Adabiyotlarda infratuzilma sifati qishloq
xo‘jaligi mahsuldorligiga bevosita ta’sir
qilishi va rivojlanayotgan mamlakatlarda
ushbu sohada muammolar mavjudligi qayd
etilgan (FAO, 2022; Rashidov & Xo‘jayev,
2023).
Fermer
xo'jaliklariga
xizmat
ko'rsatuvchi
infratuzilmalar
masalasi
bo'yicha ko'plab ilmiy tadqiqotlar olib
borilgan.
R.X.Tashmatovning
tadqiqotlarida
fermer
xo'jaliklari
kooperatsiyasi va bozor infratuzilmalarini
rivojlantirish masalalari ko'rib chiqilgan1.
Gazeta.uz
saytida
chop
etilgan
maqolalarda
O'zbekiston
qishloq
xo'jaligini samarador va raqobatbardosh
qilish,
fermer
xo'jaliklari
faoliyatini
nazorat
qilishning
eskirgan
tizimini
bartaraf
etish
masalalari
yoritilgan.
Shuningdek, fermer xo'jaligi iqtisodiyotiga
oid
o'quv
qo'llanmalarda
fermer
xo'jaliklarida
erkin
ishlab
chiqarish
munosabatlarini
shakllantirishning
nazariy, huquqiy va iqtisodiy asoslari
yoritilgan.
O‘zbekistonda fermer xo‘jaliklari
infratuzilmasining
eskirganligi,
resurslardan samarasiz foydalanish va
moliyaviy cheklovlar tufayli mahsulot
xarajatlari oshishi va daromadlarning
pasayishi kuzatilmoqda. Shu munosabat
bilan, ushbu tadqiqot fermer xo‘jaliklariga
xizmat ko‘rsatuvchi infratuzilmalarning
hozirgi holatini empirik baholash va
ularning samaradorligini oshirish uchun
ilmiy asoslangan strategiyalarni ishlab
chiqishni
maqsad
qilib
qo‘ydi.
Tadqiqotning asosiy gipotezasi shundan
iboratki,
infratuzilma
sifatining
yaxshilanishi
fermer
xo‘jaliklarining
mahsuldorligiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Uslublar (Usullari)
Ushbu
tadqiqotda
fermer
xo‘jaliklariga
xizmat
ko‘rsatuvchi
infratuzilmalarning
samaradorligini
baholash uchun miqdoriy va sifatli
metodlardan
foydalanildi.
Tadqiqot
namunasi
sifatida
O‘zbekistonning
Farg‘ona (n=30) va Samarqand (n=20)
viloyatlaridagi jami 50 ta fermer xo‘jaligi
tanlandi. Namunaning geografik xilma-
xilligi hududiy farqlarni hisobga olish
uchun muhim edi.
Ma’lumotlar yig‘ish usullari:
Anketa so‘rovi: Fermer xo‘jaliklari
rahbarlari bilan infratuzilma holati (suv,
transport, energiya), mavjud muammolar
Universal International Scientific Journal
6
va takomillashtirish bo‘yicha takliflar
bo‘yicha strukturlashtirilgan so‘rovnoma
o‘tkazildi. 5 balli Likert shkalasi asosida
tuzildi (Cronbach ning Alfa = 0.87).
Statistik ma’lumotlar: O‘zbekiston
Respublikasi Statistika agentligidan 2019-
2024
yillardagi
infratuzilma
investitsiyalari va qishloq xo‘jaligi
mahsuldorligi
bo‘yicha
ma’lumotlar
olindi.
Sifatli
intervyu:
Infratuzilma
masalalari bo‘yicha 10 nafar mutaxassis
(mahalliy hokimiyat vakillari va qishloq
xo‘jaligi muhandislari) bilan yarim
strukturlashtirilgan suhbatlar o‘tkazildi.
Tahlil va natijalar
Tadqiqot natijalari shuni ko'rsatdiki,
fermer xo'jaliklariga xizmat ko'rsatuvchi
infratuzilmalar, jumladan, moddiy-texnika
ta'minoti, moliyaviy xizmatlar, agronomik
xizmatlar,
veterinariya
xizmatlari,
marketing xizmatlari va boshqalar yetarli
darajada rivojlanmagan. Xususan:
• Fermer xo'jaliklarini moddiy-texnika
resurslari
bilan
ta'minlash
tizimi
takomillashtirilmagan.
• Fermer xo'jaliklariga kredit berish va
moliyalashtirish
tizimi
murakkab
va
qimmat.
• Fermer xo'jaliklari uchun zarur
bo'lgan
agronomik
va
veterinariya
xizmatlari sifati past.
• Fermer xo'jaliklari mahsulotlarini
sotishda marketing xizmatlari yetarli emas.
Bundan tashqari, fermer xo'jaliklari
faoliyatini nazorat qilishning eskirgan
tizimi ularning rivojlanishiga to'sqinlik
qilmoqda. Fermer xo'jaliklarining yer
uchastkalaridan foydalanish samaradorligi
past darajada qolayotgani ham muammo
hisoblanadi.
Tahlil usullari:
SWOT tahlili: Infratuzilmaning kuchli
va zaif tomonlari, imkoniyatlari va xavf-
xatarlarini aniqlash uchun qo‘llanildi.
Ko‘p o‘zgaruvchanli regressiya modeli:
Infratuzilma sifati (X1: suv ta’minoti, X2:
transport, X3: energiya) va fermer
xo‘jaliklarining
mahsuldorligi
(Y:
gektardan hosil) o‘rtasidagi bog‘liqlikni
o‘rganish
uchun
ishlatildi.
Model
quyidagicha
ifodalanadi:
Y=β
0
+β
1
X
1
+β
2
X
2
+β
3
X
3
+εY = β
_0
+ β
_1
X
_1
+
β
_2
X
_2
+
β_3X_3
+
εY=β
0
+β
1
X
1
+β
2
X
2
+β
3
X
3
+ε
V yerda β0β_0β0 – doimiy qiymat,
β
1
,β
2
,β
3
β
_1
, β
_2
, β
_3
β
1
,β
2
,β
3
– koeffitsientlar,
εεε – xatolik chegarasi.
Ma’lumotlar SPSS 26.0 dasturida tahlil
qilindi,
statistik
ahamiyat
p<0.05
darajasida tekshirildi.
Natijalar (Natijalar)
Tadqiqot natijalari infratuzilmaning
hozirgi
holati
fermer
xo‘jaliklari
faoliyatiga sezilarli darajada ta’sir qilishini
ko‘rsatdi. Anketa so‘rovi natijalariga
ko‘ra:
Fermerlarning
72%
sug‘orish
tizimlarining
eskirganligini
(M=2.1,
SD=0.9) va suv resurslaridan samarasiz
foydalanilayotganligini bildirdi.
65%
transport
infratuzilmasining
yomonligi
(M=2.4,
SD=1.0)
tufayli
mahsulot yetkazib berish xarajatlarining
Universal International Scientific Journal
7
oshganini qayd etdi.
Energiya ta’minotidagi uzilishlar 58%
fermer
xo‘jaliklarida
qayta
ishlash
jarayonlariga to‘sqinlik qilmoqda (M=2.3,
SD=0.8).
Regressiya
tahlili
natijalari
quyidagicha:
Suv ta’minoti sifati (β_1 = 0.42,
p=0.01) mahsuldorlikka eng katta ijobiy
ta’sir ko‘rsatdi.
Transport infratuzilmasi (β_2 = 0.28,
p=0.03) va energiya ta’minoti (β_3 = 0.19,
p=0.04) ham statistik jihatdan ahamiyatli
bog‘liqlikka ega edi.
Modelning umumiy mosligi yuqori
bo‘lib,
𝑅
2
=0.67R
2
=0.67, ya’ni infratuzilma
omillari
mahsuldorlikning
67%
ini
tushuntiradi.
Muxokama (Munozara)
Tadqiqot natijalari infratuzilma sifati
va fermer xo‘jaliklari mahsuldorligi
o‘rtasidagi statistik bog‘liqlikni tasdiqladi.
Xususan, suv ta’minoti tizimlarining
samaradorligi mahsuldorlikka eng katta
ta’sir ko‘rsatuvchi omil sifatida ajralib
turdi, bu FAO (2022) va boshqa tadqiqotlar
natijalari bilan mos keladi. Transport va
energiya infratuzilmasidagi muammolar
esa logistika xarajatlarini oshirib, fermer
xo‘jaliklarining
raqobatbardoshligini
pasaytirmoqda.
Tadqiqotning
cheklovlari
sifatida
namunaning geografik doirasi (faqat ikki
viloyat) va qisqa muddatli ma’lumotlarga
tayanishni aytish mumkin. Kelgusida
ushbu tadqiqotni kengroq hududlar va
uzoqroq vaqt oralig‘ida davom ettirish
tavsiya etiladi.
Adabiyotlarda
infratuzilma
sarmoyalari
qishloq
xo‘jaligi
mahsuldorligini oshirishda uzoq muddatli
iqtisodiy foyda keltirishi ta’kidlanadi
(World Bank, 2023). Shu nuqtai nazardan,
quyidagi takliflar ilmiy asosda ishlab
chiqildi:
Tomchilatib
sug‘orish
texnologiyalari: Suv resurslaridan samarali
foydalanish uchun zamonaviy sug‘orish
tizimlarini subsidiyalash orqali joriy qilish.
Transport
tarmoqlarini
modernizatsiya qilish: Qishloq hududlarida
yo‘l
qurilishiga
investitsiyalarni
ko‘paytirish.
Davlat-xususiy sheriklik (DXSH):
Infratuzilma
loyihalarini
moliyalashtirishda
xususiy
sektor
ishtirokini rag‘batlantirish.
Xulosa va takliflar
Fermer
xo'jaliklariga
xizmat
ko'rsatuvchi infratuzilmalarni rivojlantirish
uchun quyidagi takliflarni ilgari surish
mumkin:
Fermer xo'jaliklarini moddiy-texnika
resurslari
bilan
ta'minlash
tizimini
takomillashtirish.
Fermer xo'jaliklariga kredit berish va
moliyalashtirish tizimini soddalashtirish va
arzonlashtirish.
Fermer
xo'jaliklari
uchun
zarur
bo'lgan
agronomik
va
veterinariya
xizmatlari sifatini oshirish.
Fermer xo'jaliklari mahsulotlarini
Universal International Scientific Journal
8
sotishda
marketing
xizmatlarini
rivojlantirish.
Fermer xo'jaliklari faoliyatini nazorat
qilishning zamonaviy tizimini yaratish.
Fermer
xo'jaliklarining
yer
uchastkalaridan
foydalanish
samaradorligini oshirish.
Fermer
xo'jaliklari
o'rtasida
kooperatsiyani rivojlantirish1.
Qishloq
xo'jaligiga
xizmat
ko'rsatuvchi bozor infratuzilmalarini barpo
etish1.
Fermerlarni
o‘qitish
va
qayta
tayyorlashning zamonaviy tizimini tashkil
qilish.
Kelajakda
ushbu
yo'nalishda
tadqiqotlar olib borish uchun fermer
xo'jaliklariga
xizmat
ko'rsatuvchi
infratuzilmalarning
mintaqaviy
xususiyatlarini o'rganish, xalqaro tajribani
o'rganish
va
O'zbekiston
sharoitiga
moslashtirish,
shuningdek,
fermer
xo'jaliklarining
innovatsion
faoliyatini
qo'llab-quvvatlash
masalalariga
e'tibor
qaratish lozim.
Fermer
xo‘jaliklariga
xizmat
ko‘rsatuvchi
infratuzilmalarning
samaradorligini oshirish qishloq xo‘jaligi
mahsuldorligini
yaxshilashda
muhim
ahamiyatga
ega.
Empirik
tahlil
infratuzilma
sifatining
mahsuldorlikka
ijobiy ta’sirini isbotladi va amaliy
yechimlar sifatida suv, transport va
energiya
tarmoqlarini
modernizatsiya
qilish
taklif
etildi.
Ushbu
choralar
O‘zbekiston
fermer
xo‘jaliklarining
barqaror rivojlanishiga xizmat qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO'YXATI
1.
FAO. (2022). Global Qishloq Xo'jaligi Infratuzilmasi Prognozi. Rim: oziq-ovqat va qishloq
xo'jaligi tashkiloti.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi. (2024). Qishloq xo‘jaligi statistikasi, 2019-
2024.
3.
Rashidov, A., & Xo'jayev, B. (2023). O‘zbekistonda qishloq xo‘jaligi infratuzilmasining
rivojlanish tendensiyalari. Agrar iqtisodiyot jurnali, 15(2), 45-56.
4.
Jahon Banki. (2023). Infratuzilma investitsiyalari va qishloq xo'jaligi mahsuldorligi.
Vashington, DC: Jahon banki nashrlari.
5.
Tashmatov R.X. Fermer xo'jaliklari kooperatsiyasi va bozor infratuzilmalari rivojlanishini
boshqarish: i.f.n. ilmiy darajasini olish uchun yozilgan dissertatsiya avtoreferati. - T.: 2010.
6.
O'zbekiston qishloq xo'jaligini samarador va raqobatbardosh qilish yo'llari // Gazeta.uz.
2019 yil 8 iyul.
7.
Fermer xo'jaligi iqtisodiyoti: O'quv qo'llanma. - T.: 2020.
8.
Fermer xo'jaliklari samarasiz foydalanilgan yerlardan mahrum qilinadi // Gazeta.uz. 2017
yil 10 oktyabr.
