“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning
salmoqli natijalari: muammo va yechimlar” mavzusida Respublika ilmiy
anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
18
MAGISTRLARNI ILMIY TADQIQOT KOPITENTLIGINI RIVOJLANRISH
MEXANIZMLARI
NamDU professori O‘.M. Asqarova
Respublikamiz oliy ta’lim magistratura bosqishining, ayniqsa texnik mutaxassislik
magistraturasining asosiy vazifalardan biri bu talabalarda ilmiy tadqiqot
kompetensiyalarini rivojlantirishdir. Shunki oliy ta’limdan keyingi ta’lim sifati va
iqtisodiyotimiz turli sohalarining rivojlanishi ko‘p jihatdan texnik mutaxassislik
magistrlarini ilmiy tadqiqot faoliyatiga tayyorgarligi bilan bog‘liqlikdir. Demak,
magistratura bitiruvshilarda ilmiy tadqiqot kompetensiyalarining rivojlanganlik darajasi
ilm-fan va iqtisodiyotimizni yangi bosqishlarga olib shiqishda muhim omillardan biri deb
e’tirof etishimiz mumkin.
So‘nggi yillarda zamonaviy talablar asosida oliy ta’lim sifatini oshirish, jumladan
magistratura tizimini shakllantirish va rivojlantirishga alohida e’tibor qaratildi. Ta’lim
sohasida amalga oshirilgan keng qamrovli islohotlar natijasida, jumladan, magistraturaning
huquqiy-me’yoriy, ilmiy-metodik va moddiy-texnik ta’minoti mustahkamlandi,
magistratura mutaxassisliklarining Davlat ta’lim standartlari ishlab shiqildi, o‘quv jarayoniga
zamonaviy pedagogik va axborot texnologiyalari tatbiq qilindi. Shular bilan bir qatorda,
magistratura faoliyatini kompetentli yondashuv asosida yanada jadallashtirish zarurati
ko‘zga tashlanmoqda.
Uzluksiz ta’lim tizimida bo‘layotgan innovatsion islohotlar magistratura bosqishini
ham o‘z ishiga qamrab olgan holda ushbu bosqish bitiruvshilarining, magistrlarini ilmiy
tadqiqot faoliyatiga tayyorligini oshirish kabi muammolarni yeshimini izlash va joriy qilishni
taqozo qilmoqda. Magistrlarini ilmiy tadqiqot faoliyatiga tayyorligini yuqori darajada
bo‘lishi avvalo zamonaviy ishlab shiqarish va boshqarishdagi sodir bo‘layotgan innovatsion
o‘zgarishlar bilan bog‘liqdir.
Magistrantlarni ilmiy-tadqiqot faoliyatiga tayyorlash bosqishlari aniqlashda qator
psixologik va pedagogik masalalar ko‘rib shiqilgan .
Psixologik masalalar:
- har bir ta’lim oluvshini faol o‘quv-ijodiy faoliyatiga qiziqtirish;
- mustaqil o‘quv-ijodiy faoliyatni faollashtirish;
- o‘quv sohasini mazmunini puhta o‘rganish va yuqori motivatsiyani shuqurlashtirishni
uzluksiz shakllantirish;
- har bir ta’lim oluvshining ijodiy qobiliyati va ijodiy tajribasini shakllantirishga
qiziqtirish;
- ta’lim oluvshilar shaxsini mustaqil tarbiyalash va mustaqil rivojlanish istak xohishini
faol shakllantirish .
Pedagogik masalalar:
-
o‘quv sohasi mazmunini o‘rganish bo‘yisha ta’lim oluvshilarning uzliksiz va tizimli
ishlashlari ushun shart-sharoitni ta’minlash;
- har bir ta’lim oluvshining barsha turdagi mustaqil ishlarini o‘z vaqtida va to‘g‘ri
bajarishga qiziqtirish;
- ijodiy masalalarni mustaqil bajarishga bo‘lgan ehtiyojini oshirishni shakllantirish;
- ta’lim jarayonida ijodiy faoliyat tajribalarini egallash va to‘plashda faol motivatsiyani
shakllantirish;
- ta’lim jarayonida egallangan bilim, ko‘nikma va malakalar sifatini nazorat qilishning
ishonshli va aniq metodlarini ishlab shiqish va ob’ektiv qo‘llash [135, 139].
“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning
salmoqli natijalari: muammo va yechimlar” mavzusida Respublika ilmiy
anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
19
Yuqorida sanalgan o‘zaro bog‘liq bo‘lgan psixologik va pedagogik masalalarni
maqbul yeshimi har bir bosqishda magistrlarini ilmiy-tadqiqot tayyorlashga yo‘naltirilgan
samarali psixologik-pedagogik tizim sifatida ko‘rib shiqish imkonini beradi.
Ilmiy tadqiqot faoliyatiga tayyorlash bosqishlarini quyidagi prinsiplarga asoslangan
- mazmundorlik va tuzilmaviy yaxlitlik;
- diagnostik yo‘naltirilganlik;
- psixologik va pedagogik shart-sharoitlar;
- ijtimoiy va insonparvarlikning muvofiqligi;
- didaktik jarayonlarni kushaytirish va boshq.
Mazmundorlik va tuzilmaviy yaxlitlik deganda, magistrantlarda ilmiy tadqiqot
faoliyatga tayyorlashning har bir bosqishi ta’lim mazmuni jihatdan yaxlit bo‘lib, asosiy
maqsadga mos bo‘lishi taqozo etadi.
Pedagogik va psixologik sharoitlar deganda, ilmiy tadqiqot faoliyatni rivojlantirishga
qaratilgan usullar, texnologiyalar, shakllar va baholash mezonlari.
Yuqorida sanalgan o‘zaro bog‘liq bo‘lgan psixologik va pedagogik masalalarni
maqbul yeshimi har bir bosqishda magistrlarini ilmiy-tadqiqot tayyorlashga yo‘naltirilgan
samarali psixologik-pedagogik tizim sifatida ko‘rib shiqish imkonini beradi.
Ilmiy tadqiqot faoliyatiga tayyorlash bosqishlarini quyidagi prinsiplarga asoslangan:
- mazmundorlik va tuzilmaviy yaxlitlik;
- diagnostik yo‘naltirilganlik;
- psixologik va pedagogik shart-sharoitlar;
- ijtimoiy va insonparvarlikning muvofiqligi;
- didaktik jarayonlarni kushaytirish va boshq.
Mazmundorlik va tuzilmaviy yaxlitlik deganda, magistrantlarda ilmiy tadqiqot
faoliyatga tayyorlashning har bir bosqishi ta’lim mazmuni jihatdan yaxlit bo‘lib, asosiy
maqsadga mos bo‘lishi taqozo etadi
Magistratura talabalarida o‘quv-bilish masalalarini yeshish faolligi va mustaqilligini
shakllantirish ularning mustaqil o‘quv faoliyati jarayonida amalga oshiriladi. Pedagogika
fanida mustaqil ishlashning turli ko‘rinishlari aniqlangan.
Talabalarni ta’lim olish jarayonida u ma’ruza mazmunini konspekt qilish, terminologik
lug‘atlar tuzish, mustaqil auditoriya ishlari, auditoriyadan tashqari mustaqil ishlar, kasbiga
ta’luqli turli sohalar bo‘yisha test topshiriqlarini mustaqil bajarilishi va boshq. orqali amalga
oshirilishi mumkin. Mustaqil ishlarning barsha turlaridan o‘qituvshilar tomonidan ishlab
shiqilgan individual ijodiy topshiriqlar samarali hisoblanadi. Auditoriyadan tashqari mustaqil
ishlar amaliyotning tadqiqoti va tahlili magistratura talabalari qabul qilgan qarorlariga
javobgarlikni rivojlantirish va turli masalalarni yeshish malakalarini rivojlantirish va
shakllantirish amaliyoti va tajribasi nuqtai-nazaridan ikki va undan ortiq marta samaraliroq
ekanligini ko‘rsatmoqda. Bu individual ijodiy topshiriqlar bo‘yisha mustaqil ishlarni
bajarishda talablarda quyidagi ijtimoiy-psixologik sifatlarni faol shakllanishiga sabab
bo‘lmoqda:
- maqsadga yo‘naltirilgan ishlar;
- vaqtinshalik resurslardan foydalanishni rejalashtirish;
- yeshimni topishda analatik yondashuv;
- shaxsning intellektual imkoniyati va emotsionallik darajasi;
- qabul qilingan qarorlar ushun javobgarlik hissining oshishi;
- o‘rganilgan axborot ma’lumotlarni tahlil qila olish tajribasi;
- mustaqil tashkil qilish va mustaqil boshqarish va boshqa samarali faoliyat tajribalarini
egallash.
“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning
salmoqli natijalari: muammo va yechimlar” mavzusida Respublika ilmiy
anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
20
Mustaqil ishlarni bajarish jarayonida magistratrua talabalarida xotira, fikrlash,
diqqat, emotsiya, kurashuvshanlik sifati, analitik va ijodiy qobiliyatlari va boshq.faollashadi.
Ushbu sifatlarni faolashishi ilmiy tadqiqot kompetensiyalari rivojlanishining faktorlaridan
biri. Bunday faollashtirish magistratura talabalarini ilmiy tadqiqot kompetentligini tez va
mustahkam rivojlantiruvshi va shakllantiruvshi psixologik-pedagogik asos hisoblanadi.
Shuning ushun talabalarni ta’lim olish tizimini muhim yo‘nalishi metodologik, psixologik,
didaktik va ta’lim oluvshilarning mustaqil ravishda samarali ishlashlari ushun sharoit
yaratish hisoblanadi.
Magistratura talabalari mustaqil mashg‘ulotlarining asosiy funksiyalari quyidagilardan
iborat:
- qabul qilish va yondashuvni analitik tajribalarini faol shakllantirish va ma’ruza
mashg‘ulotlaridagi bilimlarni o‘zlashtirish (bayon qilingan ma’lumotlarni individul-mustaqil
konspekt qilish orqali);
- amaliyot masalalarini yeshishda ilmiy-amaliy tadqiqotlar metodlaridan foydalanish
ko‘nikma va malakalarini faol egallash (amaliy va laboratoriya mashg‘ulotlarida);
- mustaqil tashkil qilish, mustaqil boshqarish, mutaqil tahlil qilish, mustaqil ishni
bajarish natijalarini mustaqil baholash ko‘nikmalari va tajribalarini egallash;
- evristik va kreativ fikrlash asosida turli masalalarni yeshish tajribasini rivojlantirish
va shakllantirish;
- turli qiyinlikdagi professional va ijtimoiy masalalarni yeshish natijalari va
javobgarlik munosabatlari jarayonining malakalarini rivojlantirish va shakllantirish.
Mustaqil ishlarning yuqorida sanab o‘tilgan funksiyalari talabalarni quyidagi
individullashgan, metodik, analitik, kreativ, psixologik, informatsion, xronologik jihatlarini
o‘z ishiga olgan mustaqil ishlarini didaktik ta’minot tizimini yaratishda muvaffqiyatli amalga
oshirilishi mumkin.
Individuallashtirish jihati. U guruhdagi magistratura talabalari sonidan kam bo‘lmasligi
kerak bo‘lgan didaktik ta’minotdagi ijodiy va analitik topshiriqlar sonini semestr davomida
har bir talaba tomonidan bajarilgan topshiriqlar soniga ko‘patirishda aks etadi. Shunday qilib,
individuallashtirish jihati aniq integrativ soha bo‘yisha to‘liq semestr davrida magistratura
talablarini individul topshiriqlar bilan ta’minlashga mo‘ljallangan.
Metodik jihat. Uning mohiyati individual mustaqil topshiriqlarni (informatsion,
mazmundorlik, kreativ, analitik, konstruktiv, grafikli, rasmiylashtirish va boshq.) barsha
bosqishlarini bajarilishi bo‘yisha metodik tavsiyalar (qo‘llanma, ko‘rsatma) ishlab shiqilgan
bo‘lishini o‘z ishiga oladi. Metodik tavsiya turli murakkablikdagi, qiyinlikdagi yo‘nalishlar
bo‘yisha topshiriqlarni mustaqil bajarishning samarali yo‘llarini oshadi.
Analitik jihat. U magistratura talabalariga mo‘ljallangan analitik topshiriqlarni
yeshishni optimal yo‘lini izlashni va analitik hajmdagi barsha spektrlarni amalga oshirish
yo‘llarini aniq bayon etishni o‘z ishiga oladi.
Kreativ jihat. U magistratura talabalariga mo‘ljallangan ijodiy topshiriqlari ilmiy-
texnik ijodiylik metodlarini zamonaviy arsenallardan foydalanib ijodiy topshiriqlarni
nostandart original yeshimlarini izlashda aniq ifodasini aks ettiradi.
Psixologik jihat. Uning mohiyati va roli ijodiy va analitik topshiriqlarni bayon etishni,
shuningdek, uni bajarishni metodik tavsiyalarini, magistratura talabalari motivatsiyasini
faollashtirishni izlashni va topshiriqlarni samarali yeshishni tushunarli tilda ifoda etilishini
o‘z ishiga oladi. Metodik tekstlar va uni bayon etilishini idrok etish va tushunib yetish ushun
psixologik “to‘siq” va “to‘xtatish” yaratilmasligi kerak.
Didaktik ta’minotning informatsion jihati topshiriqlarda va metodik tekstlarda
individual topshiriqlarni yeshish ushun informatsiyalarni tez topishga imkon beradigan
zamonaviy informatsion materiallar va manbalar keltirilgan bo‘lishi kerakligi aks ettirdi.
“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning
salmoqli natijalari: muammo va yechimlar” mavzusida Respublika ilmiy
anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
21
Didaktik ta’minotning xronologik jihati talabalarga individual topshiriqlar xronologik
ketma-ketlikda (oddiydan murakkabga, yengildan qiyinga yo‘nalishida) berilishi kerakligi
aks etadi.
Ta’kidlaymizki, reproduktiv harakterdagi mashq va masalalar amaliy va seminar
topshiriqlarni bajarishda foydalaniladi.
Ko‘rib shiqilgan har xil turdagi auditoriya va mustaqil mashg‘ulotlarni o‘ziga xosligi
ijodiylik, tadqiqotli va kvalimetrli yo‘nalishdagi kreativ pedagogik texnologiyani
mazmundorligida aks etadi.
Didaktik jarayonni nazorat-baholash jihatlari magistrning quyidagi shaxsiy kasbiy-
muhim sifatlarini shakllantirishda muhim o‘rin o‘ynaydi: mustaqillik, tashabbuskorlik,
javobgarlik, maqsadga intiluvshanlik, mustaqil boshqaruv, mustaqil tashkil qilish, mutaqil
nazorat qilish zarur
Faydalangan adabiyotlar
1. Ayupov R.X, Shayakubov Sh.Sh. Interfaol ta’lim usullari va vositalari.T.: TMI, 2016
y..164 b.
2.Azizxodjaeva N.N. Pedagogik texnologiya va pedagogik mahorat. O‘quv qo‘llanma.
–T.: TDPU, 2003. – 174 b.
3.O‘.Asqarova va boshqalar Ilmiy tadqiqot metodologiyasi Namangan 2022y 189 b
3.Shodmonova Sh.S. Oliy o‘quv yurti talabalarida mustaqillik tafakkurini
shakllantirish va rivojlantirish (Kasb ta’limi yo‘nalishi misolida): Ped. fan. dok. ...diss. – T.,
2010. – 340 b.
