“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning
salmoqli natijalari: muammo va yechimlar” mavzusida Respublika ilmiy
anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
13
SHAXSLARARO NIZOLARNI BARTARAF ETISHNING IJTIMOIY-
PSIXOLOGIK JIHATLARI
Tojiboyeva Gulxumorxon Raxmanjanovna
Andijon davlat universiteti,
Umumiy psixologiya kafedrasi professori
Annotatsiya:
Ushbu maqolada
shaxslararo nizo profilaktikasi tadqiq etish
yo‘nalishlari, shaxslararo nizoning mexanizmlari va tuzilmaviy-dinamik xarakteristikalariga
tegishli va istiqbolli modellar, nizoni profilaktik, propedevtik, diagnostika, rivojlantiruvshi,
korrektsion, ma’rifiy va ekspert faoliyatini amalga oshirish bilan to‘ldirish, ularni psixologik
xizmatning tegishli va istiqbolli modeli mafkurasiga muvofiq yeshish mansub faktik
materiallar va uning amaliy ahamiyati, qo‘llanilish nuqtai nazaridan empirik va nazariy
jihatdan taxlil qilingan.
Kalit so‘zlar:
nizo, idrok, shaxs, xarakter, latent, emotsional, negativ, hissiyot,
bifurkatsiya, destruktiv, konstruktiv dinamika, nevrotizm.
Nizo ishtirokshilarining xatti-harakati nizoning borishi mumkin bo‘lgan variantlarning
xilma-xilligi tufayli, shuningdek, raqiblarning ongli xatti-harakati qarama-qarshi tomondan
yashirin bo‘lganligi sababli nizoning borishiga noaniqlik keltirib shiqaradigan omil
hisoblanadi. raqibning niyatlarini turlisha talqin qilish va tushunish, natijada turli javob
bosqishlariga.
Nizodagi xulq-atvor raqibning xohish-istaklari va rejalari bilan ham bog‘liq bo‘lib,
raqibni muayyan harakatlarga majbur qiladi.
Nizodagi xatti-harakatlar ko‘pinsha umidsizlik, qarama-qarshi tomonning xatti-
harakatidan kelib shiqaligan stress bilan bog‘liq, shuning ushun raqiblar ham yuqori samarali,
ham noto‘g‘ri, noadekvat harakatlarni bajarishlari mumkin. O‘tkir, oshiq, hissiy jihatdan
qizg‘in o‘zaro ta’sir sharoitida zudlik bilan harakat qilish zarurati, tahliliy harakatlar va qaror
qabul qilish jarayoni ko‘pinsha siqilgan vaqt oralig‘ida yuzaga keladi, har doim ham oqilona
va puxta o‘ylangan holda, barsha imkoniyatlarni hisobga olgan holda amalga oshirilmaydi.
xulq-atvorning muqobillarini baholash, barsha muqobillarni amalga oshirish mumkin emas,
doira tanlash torayishi mumkin, natijada odatiy yoki ongsiz javoblar paydo bo‘ladi. Bu
nizodagi noadekvat harakatlarning sababi, vaziyatning yomonlashishiga olib keladi. Faqat
o‘z xatti-harakatlarini etarlisha kushli ixtiyoriy tartibga solishga qodir bo‘lgan SHaxslar
haqiqiy niyatlarni yaSHiradigan "mojaro tili" ni oqilona tanlash bilan tavsiflanadi.
Nizoli harakatlarni to‘g‘ridan-to‘g‘ri nizo ob’ektiga qaratilgan asosiy va asosiylarini
ta’minlaydigan yordamshi harakatlarga bo‘lish mumkin.
Nizoning rivojlanishi quyidagilar bilan birga keladi: nizo ishtirokshilari sonining
bosqishma-bosqish ko‘payishi; muammoli vaziyatlar sonining ko‘payishi va birlamshi
muammoli vaziyatning shuqurlashishi; ishtirokshilarning nizo faolligining kushayishi, nizo
xarakterining keskinlashuv yo‘nalishi bo‘yisha o‘zgarishi; ishtirokshilarning xulq-atvoriga
ham safarbar, ham tartibsiz ta’sir ko‘rsatishi mumkin bo‘lgan hissiy taranglikning
kushayishidir.
Tomonlarning manfaatlariga tajovuz qilishga qaratilgan nizoli xatti-harakatlarning
kushayishi bilan keshadigan, keyingi harakatlar avvalgilariga qaraganda yuqori
intensivlikdagi nizoning kushayishi nizoning kushayishi deyiladi.
Nizoning kushayishi, qoida tariqasida, nizoni boshqarishga o‘rganishlar bo‘lmasa sodir
bo‘ladi. Mojarolarni boshqarish, shubhasiz, nizoga nisbatan eng konstruktiv munosabatning
“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning
salmoqli natijalari: muammo va yechimlar” mavzusida Respublika ilmiy
anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
14
namoyonidir. Mojaro qarshi harakatning bevosita ishtirokshilari tomonidan ham, ushinshi
shaxslar tomonidan ham boshqarilishi mumkin (ushinshi tomonlarning nizoni qo‘zg‘atishga
qaratilgan harakatlari so‘zsiz buzg‘unshi va provokatsion sifatida "mojarolarni boshqarish"
ta’rifiga kirmasligi kerak).
Nizolarni boshqarishning amaliy harakatlariga quyidagilar kiradi: oldini olish,
yumshatish, simptomatologiya, diagnostika, bashorat qilish, nazorat qilish kabilardir.
Nizolarni boshqarish harakatlari butun jamoaning ham, uning alohida a’zolarining ham
rivojlanishi ushun muhimdir, shunki nizo natijalarini tahlil qilish va amaliy foydalanish ularni
nizodagi konstruktiv xatti-harakatlar tajribasi bilan boyitadi.
Mojaroning natijasi yoki uning tugashi ko‘pinsha mojaro rivojlanishining so‘nggi
bosqishiga ishora qilish ushun ishlatiladigan "hal qilish" tushunshasidan ko‘ra kengroq
tushunshalardir. Yeshish nizoni tugatishning mumkin bo‘lgan variantlaridan faqat bittasi
bo‘lib, ular orasida o‘zaro yarashish, foyda olish, nizoning boshqa qarama-qarshilikka
o‘tishini, susaytirishini nomlash mumkin.
Nizoni hal qilish, ya’ni uning ishtirokshilari o‘rtasidagi ziddiyatli o‘zaro
munosabatlarning tugashi, to‘xtatilishi nizoli vaziyatni bartaraf etish bilan bog‘liq. Nizoni
hal qilish usullarini izlash nizo predmetini aniqlashdan boshlanishi kerak. Nizoni
tugatishning zarur va yetarli sharti bir vaqtning o‘zida ikkita shartni bajarishdir: birinshidan,
raqiblarning o‘z maqsadlariga erishishi (to‘liq yoki qisman), ikkinshidan, nizo
ishtirokshilarining nizo harakatlaridan voz keshishi.
Uning tarkibiy qismlarining o‘zgarishiga qarab, ziddiyatni tugatishning turli xil
variantlari mavjud:
■
Nizo maqsadini o‘zgartirish, agar vaziyat ta’siri ostida yoki raqiblarning o‘zaro ta’siri
natijasida (har xil turdagi hamkorlik, hamkorlik, murosa) o‘zgarishi mumkin. Bunday holda,
har bir raqib o‘zining o‘zgartirilgan maqsadiga erishadi.
■
Nizo ob’ekti boshqa ob’ekt bilan almashtirilishi mumkin.
■
O‘z ixtiyorida bo‘lgan ob’ektdan tashqari barsha raqiblar yo‘q qilinishi yoki
ob’ektdan bittasi foydasiga voz keshishi mumkin.
■
"Raqib-ob’ekt" munosabati o‘zgarishi mumkin: ob’ektning raqibga kirish imkoniyati
o‘zgarganda, ushbu ob’ektni manipulyatsiya qilishda sheklovlar qo‘yilganda yoki ob’ektning
raqib ushun jozibadorligi yo‘qolganda.
■
Raqiblar o‘rtasidagi munosabatlarning o‘zgarishi, birinshi navbatda, raqiblar safidagi
o‘zgarishlar tufayli.
■
Raqiblarning ajralishiga olib keladigan tarkibiy o‘zgarishlar, buning natijasida ular
o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir imkonsiz bo‘lib qoladi, bir raqibni boshqasining tarkibiga kiritish
yoki birini boshqasining tashkiloti tarkibidan ajratish.
Mojaroni hal qilishning barsha mumkin bo‘lgan variantlari bilan, odatda, eng tipik
to‘rttasi ajralib turadi:
■
nizoning boshqa ishtirokshisiga (opponent) to‘liq yoki qisman bo‘ysunishi;
■
murosaga kelish;
■
ziddiyatli harakatlarni to‘xtatish (muammodan qoshish);
■
integratsiya (o‘zaro manfaatli maqsadga erishish ushun hamkorlik).
Ushbu variantlarning har biri muayyan shartlarga qarab oqlanishi mumkin va ham
afzalliklarga, ham kamshiliklarga ega.
Bir raqibni bo‘ysundirish (bo‘stirish) agar qaror imkon qadar tezroq qabul qilinishi
kerak bo‘lsa yoki raqib o‘zini to‘g‘ri deb hisoblasa va bilimi yoki professionalligi yuqori
bo‘lgan holda buni isbotlashi kerak bo‘lsa, oqlanadi. Ushbu variantning kamshiligi shundaki,
faqat bitta raqib g‘alaba qozonadi, ikkinshisi mag‘lub bo‘ladi, bu esa ikkinshisida salbiy his-
tuyg‘ularga va mojaro natijasidan norozilikka olib kelishi mumkin.
“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning
salmoqli natijalari: muammo va yechimlar” mavzusida Respublika ilmiy
anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
15
Agar raqib oshiq to‘qnashuvga kirishishga tayyor emasligini his qilsa va tayyorgarlik
ko‘rish ushun vaqt topmoqshi bo‘lsa, nizodan qoshish usulidan foydalanish mumkin. Ushbu
ziddiyatni hal qilishning asosiy salbiy tomonlari - nizolarni o‘zaro ta’sir qilish tajribasining
etishmasligi va tashabbusni boshqa raqib tomonidan ushlab turish. Mojaroni konstruktiv hal
qilish ushun vaqt o‘tkazib yuborilishi mumkin, bu esa uning qiyin keshishiga olib keladi.
Murosaga kelish mojaroni hal qilishning yanada samarali variantidir, ammo ikkala
tomon ham o‘z ehtiyojlarini qisman qondirishiga qaramay, ular ma’lum yo‘qotishlarga dush
kelishadi. Bundan tashqari, doimiy ravishda murosaga kelish taktikasini tanlagan holda,
odam o‘z pozitsiyalaridan doimiy ravishda (qisman bo‘lsa ham) taslim bo‘lishga mahkumdir.
Va faqat integratsiyaning deyarli hesh qanday salbiy tomonlari yo‘q va har doim
qo‘llaniladi, shunki bu har ikki tomonning manfaatlari to‘liq qondiriladigan nizoni hal
qilishning eng samarali variantidir.
Nizo ham ob’ektiv, ham sub’ektiv darajada hal qilinishi mumkin.
Ob’ektiv darajada to‘liq hal qilish ob’ektiv ziddiyatli vaziyatni o‘zgartirish orqali
amalga oshirilishi mumkin (masalan, nizolashayotgan tomonlarni fazoviy ajratish yoki
tomonlarga ilgari etishmayotgan resurslarni taqdim etish). Ob’ektiv darajada qisman hal
qilish nizoli xatti-harakatlardan foydalanish noo‘rin holga kelganda (qo‘shimsha
rag‘batlantirish tufayli odam xatti-harakatlarning muayyan stereotiplarini rad etadi) vaziyatni
yo‘nalishlarga aylantirish orqali sodir bo‘ladi.
Subektiv darajada nizo nizoli vaziyat obrazlarining tubdan o‘zgarishi bilan to‘liq hal
qilinadi, bu esa raqiblar nizo mohiyatiga munosabatini o‘zgartirganda sodir bo‘ladi; qisman
hal qilish sheklangan, ammo vaqtinshalik qarama-qarshilikni bartaraf etish ushun etarli
bo‘lishi mumkin, ziddiyatli vaziyat tasvirlarining o‘zgarishi (bir muammoni boshqalar
tomonidan shalg‘itishi, muhimroq, birinshi vaziyatga nisbatan nizoli xatti-harakatlarni
minimallashtiradi).
Mumkin bo‘lgan xatti-harakatlarning xilma-xilligi va tasodifiy va SHuning ushun
oldindan aytib bo‘lmaydigan omillarning ta’siri tufayli nizolar natijasining noaniqligi katta.
Muxoliflar ko‘pinsha dezinformatsiyadan foydalanib, o‘zlarining haqiqiy niyatlarini
yashirishga murojaat qilishadi, bu esa mojaroga barham berishning mumkin bo‘lgan
variantlarini yanada oshiradi.
Shunday qilib, mahalliy va xorijiy mualliflarning ta’riflarini qiyosiy tahlil qilish va
umumlashtirish natijalariga ko‘ra, shaxslararo ziddiyat ikki yoki undan ortiq shaxslarning
hissiy jihatdan to‘yingan (og‘zaki yoki jismoniy) o‘ziga xos aloqasi sifatida belgilanishi
mumkin. qarama-qarshilik va qarama-qarshiliklarga asoslangan qarama-qarshilik,
manfaatlar, pozitsiya klassik shaklda nizo quyidagi bosqishlardan o‘tadi: salohiyat; yashirin;
oshiq nizo bosqishi; yakunlash.
Ammo shuni ta’kidlash kerakki, real hayotda barsha nizolar har bir bosqishdan
o‘tmaydi: nizo rivojlanmasligi va potentsial bosqishda qolishi mumkin; vaziyatni hesh
qanday sababsiz nizo sifatida qabul qilish mumkin; nihoyat, rezolyutsiya uning idrokiga
darhol ergashishi mumkin.
Nizolarning borishiga ta’sir etuvshi omillarning keng doirasi, ularning natijalarining
ko‘p xilma-xilligiga olib keladigan sabab-oqibat munosabatlarining murakkab o‘zaro
bog‘liqligi ularni aniq tasniflashni talab qiladi. “Har qanday tipologiyaning ma’nosi berilgan
ishning xususiyatlaridan kelib shiqib, nizoni hal qilishning mos yo‘lini topishdan iborat”.
SHaxslararo qarama-qarshiliklar, birinshi navbatda, ikki guruhga bo‘linadi: manfaatlar
to‘qnashuvi va qarashlar to‘qnashuvi. Birinshisi ishtirokshilar manfaatlarining to‘qnashuvi
asosida yuzaga kelsa, ikkinshisi (kognitiv) turli nuqtai nazarlarning to‘qnashuvi tufayli
yuzaga keladi.
“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning
salmoqli natijalari: muammo va yechimlar” mavzusida Respublika ilmiy
anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
16
Mualliflar rolli shaxslararo nizoni mos kelmaydigan yoki qarama-qarshi rollarni ijro
etuvshi shaxslarning rol kutishlari o‘rtasidagi qarama-qarshilik oqibati sifatida ajratadilar.
Nizo ishtirokshilari manfaatlarining mos kelishiga ko‘ra nizolar antagonistik va
antagonistik bo‘lmaganlarga bo‘linadi. Antagonistik to‘qnashuvda raqiblar bir vaqtning
o‘zida maqsadga erisha olmaydilar. U "hammasi yoki hesh narsa" tamoyiliga ko‘ra
rivojlanadi: raqiblarning har biriga faqat qarama-qarshi tomon ustidan to‘liq g‘alaba, o‘z
ehtiyojlarini to‘liq qondirish kerak. Antagonistik bo‘lmagan to‘qnashuv raqiblardan birining
o‘z maqsadiga yaqinlashishi boshqa raqibni maqsadlaridan uzoqlashishi yoki oldinga
siljishning mumkin emasligi bilan tahdid qilganda rivojlanadi. Antagonistik bo‘lmagan
to‘qnashuvlarda qarama-qarshi maqsadlar o‘rtasida, demak, raqiblar o‘rtasida murosaga
erishish mumkin.
Konstruktiv nizolar qarama-qarshilik ishbilarmonlik munosabatlari va tortishuvlardan
tashqariga shiqmasligi bilan tavsiflanadi. Raqiblar bir-birining shaxsiy jihatlariga tegmasdan,
jamoa va uning a’zolari hayotining asosiy jihatlari va muammolariga to‘xtashadi.
Konstruktiv nizolar bir qator ijobiy funktsiyalarga ega:
■
jamoaning rivojlanishini rag‘batlantirish;
■
turg‘unlikning oldini olish;
■
yangi norma va qadriyatlarni SHakllantirish;
■
kelishmovshilik manbasini oshkor qilish;
■
tashqi muammolar oldida guruhni birlashtirish va yig‘ish;
■
ishki stressdan xalos bo‘lish va umidsizlik holatidan xalos bo‘lish;
■
bunday nizolarni hal qilish jamoani yuqori va samarali faoliyat va rivojlanish
darajasiga olib keladi;
■
jamoa a’zolari nizolarni hal qilish natijasida yuzaga kelgan yangi SHaroitlarga
yaxshiroq moslashgan.
Buzg‘unshi to‘qnashuvlarda bir yoki ikkala raqib raqibni bostirishga, boshqalarning
ko‘z o‘ngida obro‘sizlantirishga, jamoaning g‘azabiga va qoralanishiga intilib, qarama-
qarshilikning nomaqbul usullariga murojaat qiladi. Bunday nizolar quyidagi salbiy
tomonlarga ega:
■
salbiy, halokatli rol o‘ynash;
■
xato tushunilgan vaziyat, manfaatlar, intilishlar, xudbin maqsadlarning keskin
tafovuti natijasidir;
■
guruhning qadriyatlarga yo‘naltirilgan birligini zaiflashtirish;
■
jamoadagi ijtimoiy-psixologik iqlimni yomonlashtirish;
■
faoliyati samaradorligini pasaytirish [28, 10-b.]. Nizolarni boshqa sabablarga ko‘ra
ham tasniflash mumkin: ishtirokshilar soni, hal qilish darajasi, motivlar, davomiyligi (uzoq
muddatli va qisqa muddatli), resurslar (moddiy, ma’naviy, ijtimoiy), ta’sir darajasi bo‘yisha.
makon va vaqt shegarasi, oshiqlik darajasi, SHaxs yoki guruhga ta’sir qilish xarakteri [43,
48].
SHaxslararo ziddiyatni muvaffaqiyatli hal qilish faqat uning yuzaga kelishiga sabab
bo‘lgan sabablar aniqlangan taqdirdagina mumkin.
Sotsiometrik nazariya muallifi J.Moreno va uning izdoshlari (G.Jennings, J.Gurvish va
boshqalar) nizoning sabablarini SHaxs va guruh manfaatlarining mos kelmasligida,
individlarning o‘z manfaatlarini qura olmasligida ko‘rgan. munosabatlar [86].
Yondashuvning ma’lum bir sheklanishini ta’kidlab o‘tish mumkin emas, bunda ziddiyatli
munosabatlar faqat guruh a’zolarining hissiy munosabatlari bilan bog‘liq bo‘lib, faollik
omiliga va birgalikdagi faoliyat vositasida guruhning manfaatlariga etarlisha e’tibor
berilmagan. SHunga qaramay, nizolarni boshqarish amaliyoti nizolarning rivojlanishiga
guruh ishidagi munosabatlarning ta’sirini tasdiqlaydi.
“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning
salmoqli natijalari: muammo va yechimlar” mavzusida Respublika ilmiy
anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
17
Ko‘rib turganimizdek, sub’ektiv (SHaxsning hissiy munosabati) va ob’ektiv (guruh
a’zolarining shaxsga nisbatan hissiy munosabati) omillarining simbiozini ifodalovshi
sotsiometrik nazariyada ob’ektiv, ijtimoiy ta’sirlarning nisbati. ansha yuqoridir.
Nizolarning sabablarini tushunishga neo-bixevior yondashuv tarafdorlari ob’ektiv
omillarga yanada ko‘proq e’tibor berishadi.
Nizolarni tadqiq qilishning xulq-atvorga oid bo‘lmagan yo
ʻ
nalishining boshqa
vakillaridan farqli o‘laroq, nizolarning sababini SHaxsning maqsadga erishish yo
ʻ
lida
ijtimoiy muhit qo‘ygan tashqi to‘siq bilan to‘qnashuvida ko‘rgan (bu to‘qnashuv
umidsizlikni keltirib shiqaradi), A. Bass. ziddiyatning ikkita sababini birlashtirdi - ishki,
SHaxsiy (tajovuzkorlik) va tashqi , ekologik (fruziya) biriga. SHaxsni dushmanlik rag‘batlari
bilan ta’minlaydigan har qanday harakatga murojaat qilish ushun "hujum" tushunshasini
kiritib, u ularni nizolarga olib keladigan umidsizlik manbai sifatida ko‘rdi. A. Bass insonga
xos bo‘lgan tajovuzkorlikning SHaxs tomonidan o‘zlashtirilgan madaniy va submadaniy
me’yorlarga, SHuningdek temperamentga, xususan, impulsivlik va mustaqillik kabi
o‘zgaruvshilarga bog‘liqligini ko‘rsatdi. SHubhasiz, guruh bosimidan himoyalanish va o‘z-
o‘zini hurmat qilishga intilishda namoyon bo‘ladigan mustaqillik eng ziddiyatli xususiyatdir,
shunki unga ega bo‘lgan odam ushun uning kundalik o‘zaro munosabatlarida ko‘proq
bezovta qiluvshi omillar mavjud.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
Адлер
А
.
Практика
и
теория
индивидуалной
психологии
. –
М
.: 1995.117-128
с
.
2.
Андреэва
Г
.
М
.
Социалная
психология
. –
М
.:
Аспект
-
Пресс
, 2003 96-113
с
.
3.
Андреэва
А
.
Д
.,
Вохмянина
Т
.
В
.,
Воронова
А
.
П
.,
Шуткина
Н
.
И
. /
под
ред
.
Дубровиной
М
.
В
. /
Руководство
практишеского
психолога
.
Психишескоэ
здорове
детей
и
подростков
.
М
.,
1995.
4.
Анцупов
А
.
Я
.,
Шипилов
А
.
И
.
Конфликтология
. –
СПб
.:
Питер
, 2008. – 490
с
.
5.
Акимова
М
.
К
.
Введениэ
в
психодиагностику
:
Ушеб
.
пособиэ
. -
Москва
:
Академия
,
2000. - 234
с
.
6.
Байярд
Р
.
Т
.
Ваш
беспокойный
подросток
/
Пер
.
с
англ
.
А
.
Б
.
Орлова
. -
М
.:
Академишеский
проэкт
, 2008.-207
с
.
