“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning
salmoqli natijalari: muammo va yechimlar” mavzusida Respublika ilmiy
anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
228
ESHITISHDA NUQSONI BO
ʻ
LGAN BOLALARNI INKLYUZIV TA’LIMGA
MOSLASHTIRISH MEXANIZMLARI
Ergasheva Zulfiyabonu Zulinbek qizi,
Nurdinova Rohila Baxtiyorjon qizi
Andijon Davlat Pedagogika instituti
Tabiiy fanlar fakulteti
biologiya yo
ʻ
nalishi 2-bosqich talabalari
Annotatsiya:
Ushbu maqolada eshitishida nuqsoni bor bolalarni oddiy sinflarda
o‘qitish usullari va ularni jamiyatda o‘z o‘rnini toptirish, buning uchun olib borilayotgan
ishlar haqida so‘z yurutildi. Pedagoglarning samarali faoliyati ularning chuqur va rang-
barang kasbiy bilimlari, bilim berish usullari haqida na'munalar keltirilgan.
Kalit so‘zlar
: surdopedagogika, pedagogik qobiliyat, Koklear implantatsiyasi, nutqiy
kamchilik, aqliy zaiflik.
O‘zbekiston Respublikasida nogiron bolalar bilan bog‘liq tahlil va dastlabki baholash
ishlari 1966 yilda boshlangan. Hozirgi kunda O‘zbekistonda 250000 ga yaqin turli
ko‘rinishdagi nogiron bolalar (16 yoshgacha) ta’lim olish ehtiyojiga ega. Nogiron bolalar
uchun ta’lim bilan birgalikda maxsus xizmatlar tashkil etish lozim. Ko‘zi ojizlar, kar va
eshitish nuqsoniga ega bo‘lgan bolalar, poliyemiyelit bilan kasallanganlar, aqli zaif bolalar,
nutqida nuqsoni bor va soqov bolalarga mo‘ljallangan 86 ta maxsus ta’lim va aralash maxsus
muassasalar, Inklyuziv ta’limning asosiy maqsadi - yordamga muhtoj bo‘lgan bolalarga
samarali bilim olish uchun sharoit yaratishdir.
Ushbu sharoitda yordamga muhtoj bolalarni integrasiyalash va reabilitasiya qilish, har
bir bolaning rivojlanish darajasini hisobga olgan holda ularga mos samarali inklyuziv talim
turini tanlash lozim. YuNESKO markazi tomonidan «O‘zbekistonda inklyuziv ta’limni joriy
etish bo‘yicha bog‘cha va o‘rta maktablarda tajribaviy guruhlar ochish» nomli loyiha qo‘llab-
quvvatlandi va yaqin kunlarda amalga oshirilishi rejalashtirilmoqda. Loyihaning asosiy
maqsadi nogiron bolalarda turfa xil malakalarni oshirish va ularning qobiliyatlorini barqaror
rivojlantirish uchun sharoit yaratishdan iborat. Ta’lim tibbiy va ijtimoiy xizmat bilan
birgalikda olib boriladi. Oila va maqallada ota-onalar uchun profilaktika hamda reabilitasiya
ishlari bo‘yicha o‘quv mashg‘ulotlari tashkil etiladi. Ota-onalar nogiron bolalarini
tarbiyalash va ularning aqliy rivojlanishlarini rag‘batlantirish bo‘yicha pedagogik usullar,
shuningdeq ularning mustaqil bo‘lishlari uchun tengdosh sog‘lom bolalar bilan muloqot
qilishlari bo‘yicha o‘qitiladilar. Loyiha to‘qqiz bosqichdan iborat bo‘lib, har bir bosqich
quyidagi faoliyatlarni qamrab oladi:
Eshitish qobiliyati past bo‘lgan bolalar eshitish qobiliyatining buzilishi (konduktiv,
sensonevral va aralash), buzilish sodir bo‘lgan vaqtga (nutqni shakllantirish boshlanishidan
oldin yoki nutq allaqachon shakllangan bo‘lsa) (eshitish halokati, bir daraja yoki boshqa
darajada ifodalangan va karlik) darajasida farqlanadi. Bundan tashqari, ushbu toifadagi
bolalar qo‘shimcha kasalliklarga ham ega bo‘lishi mumkin. Eshitish qobiliyati past bo‘lgan
bolalarning uchta asosiy toifasi mavjud: kar, eshitish qobiliyati zaif va kech eshitish. Kar
bolalar chuqur, doimiy ikki tomonlama eshitish qobiliyatiga ega, ular irsiy, tug‘ma yoki erta
bolalikda nutqni o‘zlashtirishdan oldin olinishi mumkin. Ular nutq hajmining nutqini
sezmaydilar va maxsus (tuzatish) ta'limisiz og‘zaki nutq rivojlanmaydi. Eshitish apparati
yoki Koklear implantlardan foydalanish ularning nutqini rivojlantirish uchun zaruriy shartdir.
Biroq, eshitish asboblari yoki implantlardan foydalanganda ham, ular boshqalarning nutqini
idrok etish va tushunishda qiyinchiliklarga duch kelishadi. Eshitish qobiliyati zaif bolalarda
turli darajadagi eshitish qobiliyati buzilgan (yengil, mo‘tadil, muhim va og‘ir), ya'ni nutqni
“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning
salmoqli natijalari: muammo va yechimlar” mavzusida Respublika ilmiy
anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
229
pichirlash nutqini tushunishda kichik qiyinchiliklardan tortib, nutq hajmining to‘liq
tushunilmasligiga qadar cheklangan. Ular mustaqil ravishda, hech bo‘lmaganda minimal
darajada, so‘z birikmalarini to‘plashlari va og‘zaki nutqni o‘zlashtirishlari mumkin. Biroq,
bu bolalar maxsus tashkil etilgan, tuzatish va rivojlanish jarayonida eng yaxshi natijaga
erishadilar. Eshitish vositalaridan foydalanish zarurati va tartibi mutaxassislar tomonidan
belgilanadi (surdolog va surdopedagog). Kechikkan bolalar bu har qanday kasallik yoki
travma tufayli eshitish qobiliyatini yo‘qotgan bolalar, ular nutqni o‘zlashtirganlaridan keyin,
ya'ni ikki-uch yoshli va undan keyingi yoshda. Eshitish qobiliyati har xil umumiy, karlikka
yaqin yoki eshitish qobiliyati zaif odamlarda kuzatiladi. Asosiy vazifa ularning nutqini saqlab
qolish va uni yanada rivojlantirishdir.
Hayotining birinchi yilida eshitish qobiliyati past bo‘lgan bolalarda eshitish inikosining
rivojlanishida kechikish belgilari mavjud: eshitish kontsentratsiyasi qayd etilmagan yoki zaif
ifodalangan; tovush manbasini izlash yo‘q (uch oylik hayotdan keyin). Bola onaning ovoziga
javob bermaydi; olti oydan keyin u qichqiriq va ovozli modulyatsiyaga ega emas; u
kattalarning ovoziga taqlid qilmaydi; to‘qqiz oydan keyin bola unga murojaat qilgan nutqni
tushunmaydi. Eshitish qobiliyati past bo‘lgan bolalar og‘zaki nutqni uchta usulda eshitish-
vizual, eshitish, vizual tarzda qabul qilishadi. Bola ma'ruzachining yuzini va lablarini ko‘rib,
uni eshitish apparati Koklear implant yordamida "eshitganda" eng to‘liq eshitish-vizual usul.
Eshitish qobiliyati muqarrar ravishda kognitiv sohaning rivojlanishining turli xususiyatlariga
olib keladi: vizual idrok kamroq hajmga ega, sekin sur'atda, noaniqlikda farq qiladi; e'tibor
tarqatish, kommutatsiya qiyinchiliklari bilan tavsiflanadi; majoziy xotira og‘zaki xotiradan
yaxshiroq rivojlangan; tahlilning aqliy operatsiyalari sintezdan ustundir. Kar va
eshitmaydigan maktabgacha yoshdagi bolalar faoliyatining asosiy turlarini shakllantirishda
qiyinchiliklarga duch kelishadi. O‘yinni rivojlantirishda eng aniq xususiyatlar.
Xulosa o‘rnida shuni aytish joizki, maxsus treningsiz ular to‘liq rivojlangan syujet-rolli
o‘yinni shakllantirmaydilar. Shaxsiy sohada, ayniqsa, yaqin kattalarga gipertrofik qaramlik,
o‘ziga shubha, qo‘rquv ajralib turadi. Yangi sharoitlarga (notanish vazifalar, vaziyat,
noma'lum odamlar) munosabat har xil shaklda bo‘lishi mumkin: g‘amxo‘rlik, notanish odam
bilan muloqot qilishdan bosh tortish, injiqlik va tajovuz.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Грозная
Н
.
С
.
Инклюзивное
образование
зарубежом
.
От
мечты
к
реальности
//
Синдром
Дауна
XXI
век
.- 2011.
№
1.- C. 34-41.
2.
Ibragimov, X., & Sh, A. (2008). Pedagogika nazariyasi (darslik). T.: Fan va
texnologiya, 288.
3.
Ибраимов
Х
.
И
. (2018).
Креативность
как
одна
из
характеристик
личности
будущего
педагога
.
Наука
,
образование
и
культура
, (3 (27)), 44-46.
4.
Хонимкулова
,
М
.
Х
.,
Ибраимов
Х
.
И
. (2018).
Необходимость
изучения
иностранных
языков
:
теория
и
практика
.
Вопросы
науки
и
образования
, (27 (39)), 8083.
5.
Ibragimovich I.K. (2020). Theoretical and methodological basis of quality
control and evaluation of education in higher education system. International journal of
discourse on innovation, integration and education, 1, 6-15.
